Cuộc hẹn hò thứ nhất và đêm mất ngủ đầu tiên – dù sao đó cũng thuộc về cuộc sống tốt đẹp trước kia. Nhưng đến ngày hôm sau thì bắt đầu có những chuyện không hay.

Ăn sáng xong, tôi gọi dây nói cho Katya. Thật đen đủi, người nhận dây nói lại là Nikolai Antonych.

- Ai hỏi Katya đấy?

- Người quen.

- Là ai mới được chứ?

Tôi im lặng.

- Thế nào?

Tôi đặt ống nói xuống…

Lúc mười một giờ tôi ngồi trong quán hàng rau. Từ đây có thể nhìn thấy toàn bộ phố Tverskaya Yamskaya. Lần này chẳng ai tưởng tôi là thằng ăn cắp cả. Tôi giả vờ gọi dây nói, mua mứt táo, thản nhiên đứng bên cạnh cửa. Tôi đang chờ bà cụ Nina Kapitonovna. Theo kinh nghiệm mấy năm trước, tôi biết giờ nào thì bà cụ ở chợ về. Cuối cùng bà cụ cũng tới: người gầy nhom, lưng còng. Bà cụ vẫn mặc chiếc áo măng-tô kiểu cũ bằng nhung xanh. Mặc dù trời giá rét bà cụ vẫn cầm cái dù. Bà cụ vẫn xách cái túi con mà không lúc nào bà rời nó ra.

- Chào bà Nina Kapitonovna!

Bà cụ nghiêm nghị nhìn tôi, chẳng nói chẳng rằng cứ bước đi tiếp. Tôi hết sức ngạc nhiên.

- Bà Nina Kapitonovna!

Bà cụ đặt cái túi xuống đất, đứng thẳng người lên, căm tức nhìn tôi.

- Thế này nhé, chú mày ạ, – bà cụ nghiêm khắc nói. – Do có tình thân cũ nên tao không giận mày. Nhưng đừng để tao nhìn thấy mày, nghe thấy mày nữa nhé.

Đầu cụ hơi rung lên.

- Mày đi đường mày, chúng tao đi đường chúng tao. Đừng có viết thư, đừng có gọi dây nói đến nữa! Đấy, tao có thể nói rằng tao thật không ngờ! Rõ ràng là tao đã lầm!

Bà cụ xách cái túi lên rồi – sầm! – cánh cửa sập vào ngay trước mũi tôi.

Tôi há hốc mồm đứng nhìn theo bà cụ. Trong chúng tôi ai đã hóa điên? Tôi hay bà cụ?…

Đó là cuộc nói chuyện không hay đầu tiên. Sau đó còn cuộc thứ hai và sau cuộc thứ hai còn cuộc thứ ba nữa.

Khi tôi trở về thì gặp lão Likho ở cổng. Đó thật không phải là lúc để tôi nói chuyện với ông ta về bài tập làm văn của tôi.

Tôi và ông ta cùng đi lên cầu thang, vẫn như mọi khi, ông ta ngẩng cao đầu, cái mũi đưa đi đưa lại một cách đần độn. Lúc đó tôi rất muốn đá cho ông ta một cái.

- Đồng chí Likho, tôi đã nhận được bài tập làm văn, – bỗng tự nhiên tôi nói. – Đồng chí có phê là “Duy tâm”. Đó không phải là lời phê, mà là một lời buộc tội, mà muốn buộc tội thì phải luận ra cái tội ấy đã chứ.

- Chúng ta sẽ nói chuyện sau.

- Không, phải bàn ngay bây giờ, – tôi chống lại. – Tôi là đoàn viên thanh niên cộng sản, thế mà đồng chí buộc tội tôi là duy tâm. Đồng chí chẳng hiểu cái gì cả.

- Cái gì? Thế là thế nào? – Ông ta hỏi và cau mày lại.

- Đồng chí không hiểu thế nào là chủ nghĩa duy tâm, – tôi nói tiếp, tôi rất vui sướng nhận thấy sau mỗi lời tôi nói, mặt ông ta lại càng thuỗn ra… – Chẳng qua là vì đồng chí không biết chụp cho tôi cái mũ gì cho nên viết mấy chữ “Duy tâm” vào đây. Chả trách mọi người bảo đồng chí là…

Tôi ngừng lại giây lát, cảm thấy mình sắp nói ra những điều thô bạo. Sau đó tôi cũng nói ra thật:

- Người ta nói rằng đầu ông như cái sọ dừa, bề ngoài thì cứng, bên trong thì lỏng toẹt.

Câu chuyện xảy ra thật bất ngờ, cả hai chúng tôi đều ngây người ra. Sau đó ông ta phổng mũi lên, hăm dọa một câu cộc lốc:

- Thế hử?

Rồi ông ta bước nhanh đi.

Đúng một tiếng đồng hồ sau cuộc nói chuyện này, tôi bị gọi đến chỗ thầy Korablyov. Đó là một dấu hiệu chẳng lành: thầy Korablyov rất ít khi gọi ai đến chỗ thầy.

Đã lâu lắm tôi không thấy thầy giận dữ như vậy. Thầy đi đi lại lại trong phòng, đầu cúi xuống và khi tôi bước vào, thầy lánh sang một bên tỏ vẻ ghê tởm.

- Hừ! – Cặp ria trên mép thầy bỗng rung lên một cách nghiêm khắc. – Có những tai tiếng hay ho về em! Nghe rất thú vị!

- Thưa thầy Ivan Pavlych, em xin trình bày tất cả với thầy ngay bây giờ, – tôi chống chế, cố gắng nói thật bình tĩnh. – Em không thích chép lại bài của các nhà phê bình văn học, đó là sự thực. Song đó chẳng có gì là duy tâm cả! Các bạn khác chỉ sao chép lại lời của các nhà phê bình thì ông ta thích. Trước hết ông ta hãy chứng minh em là kẻ duy tâm đã. Ông ta phải biết rằng đối với em đó là một điều sỉ nhục.

Tôi đưa quyển vở cho thầy Korablyov, nhưng thầy không thèm ngó tới.

- Em phải ra hội đồng giáo viên để trình bày về hành vi của mình.

- Xin vâng!… Thưa thầy Ivan Pavlych, – bỗng nhiên tôi nói, – đã lâu thầy không đến nhà Tatarinov chơi à?

- Mà sao?

- Cũng không sao cả.

Thầy Korablyov nhìn thẳng vào mắt tôi.

- Này chú em, – thầy nói rất bình tĩnh. – Tôi thấy không phải bỗng nhiên mà em nói láo xược với thầy Likho. Ngồi xuống và nói đi. Chỉ cốt đừng nói dối.

Dù với mẹ đẻ của tôi, tôi cũng không nói là tôi yêu Katya và nghĩ đến cô suốt cả một đêm. Không thể kể được. Song đã từ lâu tôi muốn nói với thầy Korablyov về những thay đổi trong nhà Tatarinov, những thay đổi làm tôi rất băn khoăn.

Ông vừa nghe tôi nói, vừa đi đi lại lại từ góc phòng này sang góc phòng kia. Thỉnh thoảng ông lại dừng lại, nhìn xung quanh, vẻ mặt buồn bã. Nói chung là câu chuyện của tôi hình như đã làm cho ông nghĩ ngợi. Có một lần thậm chí ông đưa tay lên ôm đầu nhưng rồi ông lại kịp nghĩ ra và giả vờ lấy tay xoa trán.

- Được, – ông nói khi tôi yêu cầu ông gọi dây nói đến nhà Tatarinov tìm hiểu xem có việc gì. – Tôi nhất định sẽ làm việc đó. Một giờ nữa em lại đây.

- Thưa thầy Ivan Pavlych, sau nửa giờ nữa em quay lại nhé!

Ông mỉm cười buồn bã và hiền hậu…

Tôi đi lăng quăng trong hội trường lớn nửa tiếng đồng hồ. Sàn gỗ trong hội trường lớn ghép bằng ván gỗ thông. Khi tôi đi từ cửa sổ đến cái cửa ra vào, những mảnh ván màu sẫm hình như sáng hẳn lên, còn những mảnh màu nhạt thì lại tối đi. Ánh nắng mặt trời chiếu sáng khắp phòng, những hạt bụi li ti thong thả cuộn tròn bên chiếc cửa sổ lớn. Tất cả đẹp đẽ biết bao mà cũng lại chẳng đẹp tí nào!

Khi tôi quay lại thì thầy Korablyov ngồi trên ghế đi-văng hút thuốc. Ông khoác trên vai chiếc áo da xanh cổ đứng ông thường mặc khi người thấy khó chịu và chiếc sơ-mi cổ mềm không cài cúc.

- Này, chú em, chú yêu cầu tôi gọi dây nói thật là dại, – ông nói. – Giờ đây tôi biết hết mọi điều bí mật của chú rồi.

- Bí mật gì ạ?

Ông nhìn tôi cứ như lần đầu tiên thấy tôi ấy.

- Có bí mật thì phải biết cách giữ, – ông nói tiếp. – Nhưng chú lại không biết giữ. Ví dụ như hôm nay chú theo đuổi một cô gái, thì ngày mai toàn trường đã biết cả rồi. Hơn nữa nếu chỉ có cả trường biết thôi thì cũng còn khá.

Hình như lúc đó trông tôi thộn lắm, nên thầy Korablyov mới mỉm cười, nhưng cũng chỉ hơi thấy thôi. Lúc đó ít nhất cũng có hai chục ý nghĩ thoáng hiện lên trong óc tôi: “Ai làm việc đó? Romashka! Tôi sẽ nện cho nó! Chính vì thế mà bà cụ đuổi tôi đi!”

- Thưa thầy Ivan Pavlych, em yêu cô ấy, – tôi nói dứt khoát. Ông chỉ xòe hai tay.

- Cứ cho cả trường bàn tán đến chuyện này em cũng chẳng sợ.

- Ừ, cả trường thì chú không sợ, – thầy Korablyov nói. – Nhưng bà Maria Vasilievna và cụ Nina Kapitonovna nói thì chú không thể mặc kệ được, đúng không?

- Không, cũng thế thôi! – Tôi nóng nảy phản đối.

- Thôi được, nhưng hình như chú bị người ta đuổi ra khỏi nhà phải không?

- Ra khỏi nhà ai? Đấy không phải là nhà cô ấy. Cô ấy chỉ mong chóng tốt nghiệp để đi khỏi cái nhà ấy.

- Thôi được, thôi được… Như vậy nghĩa là gì? Chú định cưới vợ?

Tôi đã hơi trấn tĩnh lại.

- Việc đó không có liên quan đến ai cả!

- Tất nhiên rồi, – thầy Korablyov vội nói. – Nhưng chú có hiểu không, tôi sợ rằng không đơn giản như chú nghĩ đâu! Còn phải hỏi Katya đã chứ. Rất có thể cô chưa hề có ý muốn lấy chồng thì sao. Và dù sao thì cũng phải chờ cô ở Ensk về đã.

- À, – tôi rất bình tĩnh nói. – Người ta đưa cô ấy về Ensk? Hay lắm!

Thầy Korablyov lại nhìn tôi, lần này ông không giấu vẻ hiếu kỳ.

- Katya có bà cô bị ốm, cô ta đi thăm bà ấy, – ông nói. – Cô ấy đi vài hôm, khi nào khai trường lại về. Do đó mà không nên lo lắm về việc ấy.

- Em chẳng lo lắm đâu thầy Ivan Pavlych ạ. Còn chuyện có liên quan đến Likho thì nếu thầy muốn em sẽ đến xin lỗi ông ta. Chỉ cốt ông ta cải chính lời phê rằng em là kẻ duy tâm.

Hình như chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Hình như Katya không bị đưa về Ensk. Hình như tôi không định đập thằng Romashka, – chúng tôi bình tĩnh, ôn hòa nói chuyện về bài tập làm văn của tôi có đến mười lăm phút. Sau đó tôi từ giã ra về và nói nếu có thể được thì ngày mai tôi sẽ lại đến.