Mười hai giờ đêm tôi chia tay đồng chí Ch. về nhà. Đối với một người khách như vậy là quá khuya. Thế mà vẫn có một người khách đang chờ tôi, thật ra đó là một vị khách không mời mà đến, nhưng dù sao cũng là khách.

Người thường trực nói với tôi:

- Có người tìm anh.

Romashka đứng dậy ra gặp tôi.

Cần phải nói rằng, lần này không phải chỉ chuẩn bị tinh thần đến gặp tôi mà nó còn chuẩn bị cả thân thể nữa, bởi vì chưa bao giờ tôi nom thấy nó ăn mặc sang như vậy. Nó mặc cái áo bành-tô màu thép xanh rất rộng, đầu đội mũ mềm, không phải nó đội mà là đặt trên cái đầu to quá khổ của nó… Từ người nó tỏa ra mùi nước hoa nhè nhẹ.

- À, Romashka, – tôi vui vẻ nói. – Chào cậu, Cú mèo!

Hình như nó giật mình về câu chào hỏi ấy.

- À, ừ, Cú mèo – nó cười nói. – Mình quên bẵng đi mất, họ đã gọi mình như thế hồi ở trường. Nhưng thật kỳ lạ, cậu còn nhớ những cái biệt hiệu hồi còn đi học ấy!

Nó cũng cố gắng nói cho có vẻ tự nhiên.

- Mình ấy à, anh bạn ạ, mình nhớ hết. Cậu đến tìm mình?

- Nếu như cậu không bận.

- Không bận gì cả, – tôi nói. – Hoàn toàn rỗi rãi.

Lúc lên thang máy, nó cứ chăm chú nhìn tôi suốt: xem ra nó đang đoán xem tôi có say rượu hay không, nếu tôi say rượu nó có thể lợi dụng được gì trong việc này. Nhưng tôi không say – tôi chỉ uống có một cốc rượu vang để chúc sức khỏe người phi công vĩ đại và người bạn già của tôi thôi…

- Cậu ở đây à, – nó nói khi tôi mời nó ngồi xuống chiếc ghế bành một cách lịch sự. – Buồng tốt lắm.

- Không sao.

Tôi chờ xem nó hỏi gì, tưởng nó sẽ hỏi tôi phải trả bao nhiêu tiền thuê buồng. Nhưng nó không hỏi.

- Nói chung đây là một khách sạn tốt, – nó nói, – không kém gì “Metropole”.

- Có lẽ.

Nó hy vọng tôi sẽ bắt đầu câu chuyện trước. Nhưng tôi ngồi bắt chân chữ ngũ, hút thuốc lá và chăm chú nghiên cứu kỹ “Bản nội quy đối với khách trọ”, đặt dưới tấm kính trên bàn làm việc. Lúc đó nó thở dài một cách khoan khoái rồi bắt đầu nói.

- Sanya này, chúng mình cần bàn với nhau về rất nhiều vấn đề, – nó nghiêm nghị nói. – Hình như chúng ta đều là những người rất có văn hóa để thảo luận và giải quyết mọi vấn đề một cách hòa bình. Có phải thế không?

Rõ ràng là nó chưa quên, có lần tôi đã giải quyết “tất cả mọi vấn đề” bằng phương pháp không hòa bình lắm. Nhưng càng nói giọng nó càng trở nên cứng rắn hơn.

- Mình không biết những nguyên nhân trực tiếp nào đã khiến cho Katya thình lình bỏ nhà ra đi. Nhưng mình có quyền hỏi: những nguyên nhân này có liên quan gì đến sự xuất hiện của cậu ở đây không?

- Về vấn đề này, cậu hãy đi hỏi Katya ấy, – tôi bình tĩnh trả lời.

Nó im lặng. Tai nó đỏ lên, mắt nó bỗng trở nên điên dại, trán căng ra. Tôi nhìn nó thấy thú vị.

- Nhưng theo mình biết, – nó lại bắt đầu nén giọng nói, – cô ấy cùng đi với cậu.

- Hoàn toàn đúng. Thậm chí mình còn giúp cô ấy sắp xếp đồ đạc.

- Thế à, – nó nói giọng khàn khàn. Một mắt nó gần như nhắm lại, còn mắt kia xếch lên – trông thật đến kinh. Lần đầu tiên tôi nom thấy nó như vậy.

- Thế à, – nó lại nhắc lại.

- Ừ, như thế đấy.

- Phải.

Chúng tôi im lặng.

- Này, – nó lại bắt đầu nói. – Lần trước tại buổi lễ kỷ niệm của thầy Korablyov, chúng mình nói chuyện với nhau nhưng chưa nói hết. Mình phải nói với cậu rằng, trên những nét chung mình có biết ít nhiều về câu chuyện đội thám hiểm của tàu “St. Maria”. Cũng như cậu, mình cũng rất quan tâm đến đội thám hiểm này, có điều quan điểm của mình có lẽ hơi khác quan điểm của cậu.

Tôi không trả lời gì. Tôi thừa biết quan điểm này của nó.

- Ngoài ra hình như cậu rất muốn biết ông Nikolai Antonych đã đóng vai trò gì trong cuộc thám hiểm này. Hay ít nhất mình cũng có thể phán đoán được qua cuộc nói chuyện này.

Không phải chỉ có thể phán đoán qua câu chuyện của chúng tôi. Nhưng tôi không bác lại nó. Tôi vẫn chưa hiểu, hiện nay nó ngả về phía nào.

- Mình nghĩ, về vấn đề này mình có thể giúp cậu được nhiều.

- Thật không?

- Thật.

Nó bỗng nhảy bổ đến chỗ tôi. Theo bản năng tôi nhảy lên nấp vào đằng sau ghế bành.

- Cậu nghe mình đây, cậu nghe mình nói đây, – nó lắp bắp, – mình biết những điều đó của lão! Mình biết cái trò ấy! Mình có tang chứng đây, nếu biết cách làm thì lão ta sẽ lôi thôi. Cậu cho rằng lão là người như thế nào?

Nó đã nhắc lại câu này đến ba lần, xích lại sát người tôi, đến nỗi tôi phải nắm lấy vai nó, khẽ đẩy nó lùi lại phía sau. Nhưng nó lại không nhận thấy như vậy.

- Những trò mà chính lão ta đã quên rồi, – Romashov nói tiếp, – thì lại có giấy trắng mực đen.

Tất nhiên nó nói về những giấy tờ mà nó lấy được của Vyshimirsky.

- Mình biết, vì sao các ngài cãi nhau. Cậu nói rằng lão ta ăn cắp của đội thám hiểm, và lão ta đã đuổi cậu ra. Nhưng điều đó là sự thật. Cậu đã đúng.

Lần thứ hai tôi nghe thấy nó thừa nhận như vậy, nhưng hiện nay nó không làm cho tôi hài lòng lắm. Tôi chỉ làm ra vẻ ngạc nhiên nói:

- Cậu làm sao thế?

- Chính lão ta! – Romashka nhắc lại với vẻ say mê đê tiện. – Mình sẽ giúp cậu. Mình sẽ đưa cho cậu tất cả, tất cả bằng chứng. Rồi lão ta sẽ phải ba chân bốn cẳng chạy khỏi nơi đây.

Đáng lẽ cần phải im lặng, nhưng tôi không kìm được nên đã hỏi:

- Cậu cần bao nhiêu tiền?

Nó nghĩ lại, và nói:

- Tùy ý cậu, thế nào cũng được. Nhưng mình chỉ đề nghị cậu có một điều: đề nghị cậu đi khỏi nơi đây.

- Đi một mình?

- Ừ.

- Hay thật. Nghĩa là nói một cách khác là cậu đề nghị mình từ bỏ cô ấy?

- Mình yêu cô ấy, – nó nói gần như ngạo mạn.

- À, cậu yêu cô ấy! Điều đó thú vị thật. Cậu còn mong chúng mình từ nay về sau không trao đổi thư từ gì với nhau nữa, có đúng thế không?

Nó im lặng.

- Cậu chờ một lát, mình quay lại ngay, – tôi nói và đi ra.

Bà quản lý tầng góc đang ngồi bên cạnh cái bàn con ở phòng ngoài; tôi đề nghị bà cho tôi gọi dây nói. Trong khi nói chuyện, tôi luôn luôn nhìn sang hành lang, xem Romashka có đi ra không. Nhưng nó không đi ra – có lẽ nó không ngờ tôi đang gọi dây nói cho một người nào đó.

- Ông Nikolai Antonych? Tôi là Grigoriev đây. – Ông ta hỏi lại. Có lẽ ông ấy tưởng nghe lầm. – Ông Nikolai Antonych, – tôi nói lịch sự, – xin lỗi, khuya khoắt thế này tôi còn làm phiền ông. Có một vấn đề tôi rất cần gặp ông.

Ông ta im lặng.

- Thế thì mời anh đến nhà tôi, – cuối cùng ông ta nói.

- Ông Nikolai Antonych! Lần này chúng ta không nên nói ai đến thăm ai. Ông hãy tin tôi, đây là việc rất quan trọng, không phải quan trọng đối với tôi, mà là đối với ông.

Ông ta im lặng và tôi nghe thấy tiếng ông ta thở.

- Khi nào? Hôm nay tôi không đi được.

- Không, chính là hôm nay. Ngay bây giờ. Ông Nikolai Antonych, – tôi nói to, – ông hãy tin tôi, dù chỉ một lần này trong đời thôi cũng được. Ông hãy đến ngay đi. – Tôi bỏ máy xuống.

Ông ta không hỏi tôi ở buồng số mấy. Nhân tiện cũng xin nói một điều, qua việc này cũng có thể chứng minh thêm được một bước, tờ báo có đăng bài “Để bảo vệ một nhà bác học” chính là do lão ta gửi cho tôi. Nhưng giờ đây tôi cũng chẳng cần để ý đến việc vặt ấy nữa. Tôi quay lại chỗ Romashka.

Tôi không nhớ rõ có bao giờ tôi lại nói dối và tháo vát như hai mươi phút trước khi Nikolai Antonych đến, như thế hay không. Tôi giả vờ tỏ ra rằng trước kia tôi hoàn toàn không thích Nikolai Antonych, cố ý thăm dò xem đó là những giấy tờ gì và nói bằng giọng mũi một cách ranh mãnh rằng tôi không thể đi đâu không có Katya đi cùng. Đúng lúc đó có tiếng gõ cửa, tôi nói to:

- Mời vào!

Nikolai Antonych đi vào, không chào hỏi, dừng lại bên cạnh cửa.

- Xin chào ông Nikolai Antonych, – tôi nói.

Tôi không nhìn Romashka, sau đó tôi nhìn nó: nó ngồi ở tận góc ghế, rụt đầu xuống hai vai, lo lắng nghe ngóng, đúng là con cú mèo, nhưng còn đáng sợ hơn cả cú mèo.

- Đây, ông Nikolai Antonych, – tôi nói tiếp rất bình tĩnh, – không còn nghi ngờ gì nữa, ông chắc biết vị công dân này. Đây là Romashov, người học trò yêu quý và người trợ lý của ông, và nếu tôi không lầm thì chỉ kém mấy phút nữa các người sẽ trở thành những người thân thích của nhau. Mục đích tôi mời ông đến là để chuyển tới ông một cách khái quát nội dung cuộc nói chuyện của chúng tôi.

Nikolai Antonych vẫn đứng bên cạnh cửa – đứng rất thẳng, thẳng một cách lạ lùng, mình mặc áo bành-tô, tay cầm mũ. Sau đó ông đánh rơi cả mũ.

- Vị Romashov này, – tôi nói tiếp, – đến chỗ tôi cách đây một giờ rưỡi, có đề nghị những điểm như sau: anh ta đề nghị tôi sử dụng những chứng từ để chứng minh, thứ nhất ông đã cướp đoạt của cải của đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov. Thứ hai, trước kia ông còn những hành vi khác mà ông chưa nhắc đến trong bản kiểm tra.

Đó chính là lúc ông ta đánh rơi cái mũ khỏi tay.

- Tôi có ấn tượng như thế này, – tôi tiếp tục nói, – món hàng này hắn bán không phải lần đầu. Tôi không biết, có thể là tôi lầm.

- Thầy Nikolai Antonych! – Romashka bỗng hét lên. – Đó toàn là nói láo. Đừng có tin nó. Nó nói láo.

Tôi chờ một lát, chờ cho nó ngừng hò hét rồi mới nói.

- Tất nhiên, bây giờ việc này không còn giá trị nữa, – tôi nói tiếp, – bây giờ việc này chỉ là mối quan hệ của các vị. Nhưng ông có ý thức…

Tôi cảm thấy từ lâu, trên mặt mình đang có một dòng máu đang nhảy nhót, nhưng tôi không thích cái đó, bởi vì tôi đã thầm hứa với mình là nói chuyện với họ phải hết sức bình tĩnh.

- Nhưng ông đã có ý thức muốn cho con người này trở thành người chồng của Katya. Ông đã khuyên nhủ cô ấy – tất nhiên là từ tư tưởng đê tiện – bởi vì ông đã sợ hắn. Nhưng giờ đây hắn đã đến chỗ tôi và nói: “Lão ta sẽ vắt chân lên cổ mà chạy khỏi nơi đây”.

Hình như bỗng tỉnh người ra, Nikolai Antonych bước lên một bước và nhìn chằm chằm vào Romashka. Ông ta nhìn nó lâu, rất lâu đến nỗi tôi cảm thấy khó mà chịu đựng nổi cảnh im lặng căng thẳng này.

- Thầy Nikolai Antonych. – Romashov lại lắp bắp nói khẽ.

Nikolai Antonych vẫn cứ nhìn. Nhưng sau ông ta cũng nói khiến tôi rất đỗi ngạc nhiên là giọng ông ta rất đau khổ, rất bi ai.

- Anh mời tôi đến đây để làm gì? – Ông ta hỏi. – Tôi đang ốm, nói cũng khó khăn. Anh muốn để tôi tin rằng nó là một thằng đê tiện. Đối với tôi, đây không phải là điều gì mới mẻ, Anh lại muốn giết tôi, nhưng anh không có đủ sức để làm hơn những gì anh đã làm và cũng không sửa chữa được nữa đâu. – Ông ta thở dốc. Quả thật tôi thấy ông ta nói rất khó khăn.

- Hãy để cho lương tâm cô ta phán xử, – ông ta tiếp tục nói khẽ, nhưng với thái độ hung ác, khác thường, – vì cô ấy tin ở những lời vu khống đê tiện, bức hại cả đời tôi, ra đi mà chẳng nói với tôi một lời.

Tôi im lặng. Romashka tay run run rót cốc nước đem ra cho ông ta.

- Thầy Nikolai Antonych, – nó nói lắp bắp, – thầy không nên xúc động.

Nhưng Nikolai Antonych gạt tay nó ra một cái rất mạnh; nước sóng hết cả xuống thảm.

- Tôi không nhận, – ông nói và bỗng dưng bỏ kính ra, bóp chặt trong tay. – Tôi không nhận những lời chê trách cũng không tiếp nhận lòng thương hại. Đây là công việc của cô ấy. Đấy là số phận riêng của cô ấy. Tôi chỉ cần mong cho cô ấy một điều duy nhất là hạnh phúc. Nhưng còn sự tưởng nhớ của tôi đối với em tôi thì tôi không trao cho ai hết, – ông nói giọng khàn khàn, cái mặt cau có, phù sũng với đôi môi dày. – Tôi đành cam chịu sự giày vò này dù cho đến chết cũng được, bởi vì đã từ lâu tôi không cần cuộc sống này nữa rồi. Nhưng đã không có chuyện như vậy thì tôi kiên quyết phủ nhận những lời buộc tội đáng sợ, nhục nhã này. Nếu cho rằng một nhân chứng không đủ, anh có thể mang hàng nghìn nhân chứng giả tạo nữa đến cũng không sao, dù sao cũng không có ai có thể tin được rằng chính tôi đã giết con người đó cùng với những tư tưởng vĩ đại, cùng với tâm hồn vĩ đại của ông ta.

Tôi định nhắc Nikolai Antonych rằng xưa nay ông vẫn đánh giá cao người em trai của ông như vậy, nhưng ông không cho tôi nói.

- Tôi chỉ thừa nhận có một nhân chứng, – ông ta nói tiếp, – đó chính là bản thân ông ta, ông Ivan. Chỉ có mình ông ấy có thể kết tội được tôi, và nếu như tôi có tội, thì chỉ có mình ông ấy có cái quyền này.

Nikolai Antonych khóc. Ngón tay ông bị mảnh kính cứa làm toạc ra, ông rút mãi cái khăn tay. Romashka nhảy bổ đến giúp ông nhưng Nikolai Antonych lại gạt tay nó ra.

- Ngay đến người chết cũng phải lên tiếng, – ông nói và thở dốc một cách yếu ớt, thò tay xuống nhặt cái mũ.

- Ông Nikolai Antonych, – tôi nói rất bình tĩnh, – ông đừng nghĩ rằng tôi định hy sinh cả tính mạng để chứng minh cho toàn nhân loại biết về sai lầm của ông. Đối với tôi, việc này đã rõ từ lâu rồi, còn bây giờ thì không phải chỉ mình tôi rõ. Tôi mời ông đến không phải để nói chuyện này. Chẳng qua tôi cho rằng mình có trách nhiệm phải vạch cái bộ mặt thật của tên đểu cáng này ra trước mặt ông thế thôi. Tôi không cần nó phải báo cáo với tôi về những công việc của ông, hơn nữa tất cả những việc này tôi đã biết từ lâu rồi, ông có còn muốn nói với nó điều gì nữa không?

Nikolai Antonych im lặng.

- Thôi, thế thì hãy cút đi! – Tôi nói với thằng Romashka.

Nó nhảy bổ đến trước mặt Nikolai Antonych và thì thào gì đó với ông ta. Nhưng Nikolai Antonych cứ đứng đực ra như người mất hồn, mắt nhìn thẳng về phía trước. Mãi đến lúc này tôi mới nhận thấy những ngày qua ông ta già đi nhiều thật, trông ông ta ỉu xìu và thật đáng thương… Nhưng tôi không thương, – mới chỉ như thế này chưa đủ.

- Cút đi! – Tôi lại nói với Romashka.

Nó không ra, vẫn thì thào. Sau đó nó dìu tay Nikolai Antonych dẫn ông ta ra cửa. Đó thật là điều không ngờ, bởi vì tôi chỉ muốn đuổi thằng Romashka chứ không phải đuổi Nikolai Antonych mà chính tôi đã mời đến. Tôi còn muốn hỏi ông ta xem ai viết bài báo “Để bảo vệ một nhà bác học”. I. Krylov có phải là con cháu của nhà ngụ ngôn nổi tiếng hay không? Nhưng đã chậm – họ đã đi ra.

Xem ra hình như tôi vẫn chưa làm cho quan hệ giữa họ bị tan vỡ. Họ dìu nhau đi chầm chậm trong hành lang dài, Nikolai Antonych chỉ dừng lại một phút để vuốt lại mái tóc. Đầu ông ta không còn tóc, ông ta sửng sốt đau đớn nhìn thấy mấy sợi tóc tơ giữa những ngón tay mình. Romashka đỡ tay ông ta, phủi áo bành-tô cho ông ta, rồi họ lại chậm rãi bước tiếp cho đến khi khuất vào lối rẽ.

Một ngày trước hôm ra đi, đồng chí Ch. gọi điện thoại cho tôi báo là ông đã nói chuyện với Tổng cục trưởng Tổng cục đường Hàng không Bắc cực, và chính ông đã đọc bản báo cáo của tôi cho ông ấy nghe. Ông ấy trả lời rất tốt. Năm nay cử đội thám hiểm đi thì muộn rồi, nhưng sang năm chắc chắn sẽ có. Bản đề án nêu ra rất có sức thuyết phục, đổi đôi chút cho cụ thể hơn. Phần lịch sử rất có ý nghĩa. Họ sẽ cho gọi tôi lên gặp, thông tri sẽ gửi sau.

Suốt cả ngày hôm đó tôi lang thang ở các cửa hiệu: tôi muốn tặng cái gì đó cho Katya, chúng tôi lại chia tay nhau rồi. Đó là một việc không dễ dàng, tặng bộ đồ trà ư? Nhưng cô không có ấm pha trà. Hay áo dài? Nhưng xưa nay tôi có phân biệt được thế nào là kếp và lụa đâu. Hay máy ảnh? Đúng là cô rất cần máy ảnh thật, nhưng tôi làm sao có đủ tiền mua máy ảnh Leica.

Chẳng còn nghi ngờ gì nữa, nếu tôi không gặp Valya ở Arbat, có lẽ tôi chẳng mua được gì hết. Nó đứng cạnh cửa sổ một hiệu sách và đang suy nghĩ điều gì – nếu là trước đây thì tôi đã khẳng định không sai nó đang nghĩ về loài động vật. Nhưng hiện nay nó cũng đang có một đối tượng buộc nó phải suy nghĩ.

- Valya, – tôi gọi. – Này, cậu có tiền không?

- Có.

- Có bao nhiêu?

- Năm trăm rúp.

- Cho mình vay tất.

Nó cười.

- Thế nào, cậu lại định đi Ensk tìm Katya à?

Chúng tôi đi đến gian hàng bán máy ảnh và mua chiếc máy ảnh Leica…

Đối với mọi người thì tôi đi lúc một giờ đêm, nhưng với Katya mãi đến sáng chúng tôi mới chia tay. Lúc thì tôi đến nhà cô, lúc thì cô đến cơ quan làm việc. Lần này chúng tôi xa nhau không lâu lắm: đến tháng Tám cô sẽ lên Zapolyarye với tôi, nhưng tôi lại mong cấp trên gọi tôi về sớm hơn, có lẽ vào tháng Bảy. Nhưng dù sao tôi cũng hơi sợ – làm sao đừng có xa nhau lâu nữa…

Valya mang ra ga tờ báo “Sự thật” có bài của tôi. Bài báo đã đăng toàn bộ những vấn đề tôi viết ra. Chỉ có một chỗ sửa chữa đôi chút về văn chương. Toàn văn rút gọn lại gần một nửa. Nhưng phần trích nhật ký thì đăng tất cả: “Tôi mãi mãi sẽ không quên lần từ biệt ấy, sẽ không bao giờ quên gương mặt xanh xao nhưng phấn chấn và cái nhìn xa vời ấy. Tất cả những cái đó chẳng còn giống chút nào với con người trước kia có bộ mặt hồng hào, tràn đầy sức sống, lúc nào cũng có thể nghĩ được ra những chuyện khôi hài và giai thoại, thần tượng của toàn đội chúng tôi, con người lúc nào cũng cười đùa trước mọi khó khăn gian khổ nhất. Ông nói xong rồi mà chẳng ai muốn rời đi. Ông đứng đấy, mắt nhắm lại, hình như ông đang chuẩn bị tinh thần để nói ra lời từ biệt. Nhưng thay cho lời từ biệt là một tiếng thở dài yếu ớt và ở đuôi mắt có những giọt lệ long lanh…”

Tôi và Katya đọc đoạn này trên lối đi trong toa tàu, tôi cảm thấy những sợi tóc của cô chạm vào mặt tôi. Tôi còn cảm thấy cô đang cố gắng nuốt những giọt nước mắt để nó khỏi chảy ra ngoài.