Năm ấy trường chúng tôi chẳng có gì thay đổi cả. Học sinh cũ của trường Lyadov và trường Pestov vẫn cãi nhau như trước. Nồi cháo vẫn được ủ kín như một bà già ở trên cái xe trượt tuyết để chở đến như trước. Hàng ngày cứ đến mười giờ sáng là thầy Korablyov lại có mặt ở trường như mọi khi.

Ông ta vẫn mặc chiếc áo bành-tô mùa thu rất dài, đầu đội cái mũ rộng vành, vào đến trường ông còn đứng trước tấm gương ung dung chải bộ ria rồi mới đi vào lớp.

Ông ấy chẳng hỏi một ai, cũng chẳng cho bài về nhà làm. Ông chỉ kể chuyện hoặc đọc bài giảng. Thì ra ông là một nhà du lịch đã từng đi khắp thế giới. Ở Ấn Độ ông đã được thấy những pháp sư có ảo thuật. Người ta chôn họ xuống dưới đất đúng một năm trời, thế mà sau đó chui ra vẫn sống như thường, ở Trung Quốc ông ấy được ăn một món ăn rất tuyệt là món trứng muối, ở Ba Tư chính mắt ông đã được xem ngày lễ sáp huyết của đạo Hồi.

Mấy năm sau tôi mới được biết là ông ấy chưa đi đâu ra ngoài nước Nga cả. Mọi chuyện đều do ông bịa ra, song cũng rất thú vị.

Mặc dù có nhiều người hiện nay vẫn cho rằng ông ngốc nghếch, nhưng không thể nói rằng ông không biết tí gì…

Thầy hiệu trưởng Nikolai Antonych của chúng tôi vẫn là nhân vật số Một của Trường số Bốn như trước. Ông giải quyết mọi việc, can thiệp vào mọi thứ và tham dự tất cả những cuộc họp của chúng tôi. Những học sinh lớp trên thường hay đến nhà thầy để “xác minh quan hệ”. Chỉ cần mười phút là thầy có thể giải quyết được những vụ cãi cọ nhau giữa học sinh trường Lyadov với trường Pestov, ngay những kẻ ngang bướng nhất cũng răm rắp nghe lời không dám phản đối. Bất cứ học sinh nào từ lớp Một cho đến lớp cao nhất đều có thể đến nhà thầy chơi để trình bày công việc của mình. Trong trường chúng tôi thường được nghe những câu như thế này: “Tao sẽ mách thầy Nikolai Antonych”, “Thầy Nikolai Antonych dặn tao như thế!”, “Thầy Nikolai Antonych bảo tớ đến…” vân vân…

Cuối cùng cả tôi cũng đã có dịp nói những câu như vậy.

Từ ngày hôm trước tôi đã trở thành một học sinh, trại trẻ của chúng tôi “trải qua thực nghiệm đã bị phế bỏ”. Tôi được chuyển sang học lớp Ba. Tôi đang nghĩ xem nên làm gì trước sự kiện lớn này, có nên ra bờ sông Moskva hay lên núi Vorobyova chơi không, và cứ đi lang thang trong giảng đường lớn thì cửa phòng của các giáo viên hé mở và thầy Nikolai Antonych dùng một ngón tay vẫy tôi lại.

- Grigoriev, – thầy hơi nghĩ một tí rồi gọi tôi. (Thầy được mọi người ca tụng vì nhớ tên học sinh cả trường) – Em có biết chỗ ở của thầy không?

Tôi trả lời là có biết.

- Thế em có biết cái nhũ kế là cái gì không?

Tôi nói là tôi không biết.

- Đây là một dụng cụ dùng để đo xem trong sữa có nhiều nước lã không. Mọi người đều biết rằng, – thầy Nikolai Antonych giơ một ngón tay lên, – những người bán sữa thường hay pha thêm nước lã vào, đặt cái máy này vào trong sữa có pha nước lã là có thể biết được ngay bao nhiêu phần sữa, bao nhiêu phần nước. Em hiểu không?

- Em hiểu ạ.

- Thế thì em đi lấy nó về đây.

Thầy viết một mảnh giấy.

- Nhưng em phải cẩn thận kẻo vỡ. Nó bằng thủy tinh đấy.

- Em không đánh vỡ đâu, – tôi hăng hái đáp.

Thầy dặn tôi đưa lá thư cho cụ Nina Kapitonovna.

Tôi không ngờ đó lại chính là bà cụ người ở Ensk. Nhưng người ra mở cửa cho tôi không phải là bà cụ ấy mà là một thiếu phụ mà tôi chưa hề gặp, người mảnh dẻ, mặc chiếc áo váy màu đen.

- Em cần gì?

- Thầy Nikolai Antonych bảo cháu đến.

Thiếu phụ này hẳn là mẹ Katya và là con gái bà cụ ấy. Cả ba người cùng có cái mũi nom bướng bỉnh như nhau và những đôi mắt đen sinh động giống nhau. Có điều là đứa cháu và bà cụ trông tươi tỉnh hơn, còn bà mẹ Katya thì có vẻ ủ ê, phiền muộn.

- Nhũ kế à? – Bà đọc mảnh giấy và ngỡ ngàng hỏi. – À, phải rồi!

Bà đi vào trong bếp rồi đem cái nhũ kế ra. Tôi hết sức thất vọng. Chẳng qua nó chỉ giống như cái nhiệt kế, to hơn một chút.

- Em không đánh vỡ chứ?

- Bác nói gì cơ? – Tôi nói có vẻ coi thường. – Cháu mà lại đánh vỡ…

Tôi còn nhớ rõ là sau khi người mà tôi cho là mẹ Katya quay vào đóng cửa được độ hai phút thì trong óc tôi liền nảy ra ý nghĩ táo bạo, muốn thí nghiệm xem trong tuyết có muối không.

Tôi vừa xuống khỏi cầu thang thì đứng lại, tay nắm chặt cái nhũ kế ở trong túi. Khi trước thằng Petya vẫn nói rằng ở trong tuyết có muối. Cái nhũ kế có thể sẽ chỉ ra số muối đó, hoặc là thằng Petya nói khoác. Đó là một vấn đề phải kiểm tra.

Tôi chọn một chỗ cạnh hố nước rác đằng sau căn nhà xép. Trên đám tuyết người qua lại đã giẫm nhẵn có một cái nhà bé tí xếp bằng gạch, một sợi dây đen đen buộc trên những chiếc cọc gỗ nhỏ chạy từ trong nhà ấy ra phía sau nhà xép. Chắc là bọn trẻ con chơi trò bắc đường dây điện thoại. Tự nhiên tôi hà hơi vào cái nhũ kế, tim đập thình thình, tôi cắm nó xuống tuyết cạnh cái nhà bé tí. Các bạn có thể hình dung đầu óc tôi ra sao khi rút lên chẳng thấy nó có gì thay đổi, tôi lại cắm xuống, lần này cắm ngược đầu lại.

Có ai gần đó kêu lên một tiếng. Tôi quay lại.

- Chạy đi, nổ chết giờ! – Trong căn nhà xép có tiếng quát.

Việc đó xảy ra trong hai giây đồng hồ. Một cô gái mặc áo măng-tô phanh cúc hốt hoảng chạy bổ từ trong nhà xép ra chỗ tôi. “Katya”, – tôi nghĩ. Và để đề phòng bất trắc tôi thò tay định rút cái đo sữa lên. Nhưng Katya đã cầm tay tôi kéo đi. Tôi đẩy cô bé ra, vùng người lại, thế là cả hai đứa cùng ngã lăn ra tuyết. Oàng! Những mảnh gạch vỡ hất tung lên trời, phía sau tuyết bốc lên mù mịt trắng xóa, bụi tuyết rơi xuống đầy người chúng tôi.

Hồi đưa ma mẹ tôi, tôi đã ở giữa chỗ họ bắn nhau. Nhưng lần này còn sợ hơn nhiều. Bên cạnh hố nước rác vẫn có cái gì cứ nổ rền mãi. Mỗi lần tôi ngẩng đầu lên Katya lại hỏi: “Ghê quá! Hả?”

Cuối cùng tôi chồm dậy.

- Cái nhũ kế! – Tôi gào lên rồi chạy vụt đến bên hố nước bẩn. – Nó đâu rồi?

Chỗ tôi cắm cái nhũ kế xuống đã biến thành một cái hố sâu hoắm.

- Nổ vỡ rồi!

Katya vẫn ngồi trên tuyết, mặt tái đi, mắt long lanh.

- Ngốc ạ, đấy là hơi nổ, – cô ta khinh khỉnh nói. – Còn bây giờ thì tốt nhất là cậu nên đi thôi kẻo công an sẽ đến ngay bây giờ. Đã có lần họ đến rồi đấy. Họ có thể tóm cậu. Còn mình thì dẫu thế nào mình cũng chuồn được.

- Còn nhũ kế! – Tôi thất vọng nhắc lại, cảm thấy hai môi cứng ra và bắp thịt trên mặt cũng giần giật. – Thầy Nikolai Antonych bảo tôi đi lấy. Tôi cắm nó xuống tuyết. Nó đâu rồi?

Katya đứng lên. Ngoài sân trời lạnh buốt, cô không đội mũ, mái tóc đen rẽ ngôi giữa, cô ngậm một đầu đuôi sam trong mồm. Lúc đó tôi không để ý đến điều này mà sau này mới nhớ ra.

- Mình đã cứu cậu đấy, – cô ta nói, cái mũi phập phồng. – Nếu không thì cậu đã chết rồi thủng lưng ra. Cậu phải chịu ơn mình cứu sống. Cậu làm gì ở cạnh chỗ có hơi nổ của mình thế?

Tôi chẳng buồn trả lời, cổ họng tắc lại vì bực tức.

- Cậu phải biết rằng, – Katya trịnh trọng tiếp, – vừa rồi dù chỉ là chú mèo con ngồi vào chỗ ấy thì mình cũng cứu. Người hay vật cũng vậy thôi.

Tôi lẳng lặng bước ra khỏi sân. Nhưng đi đâu bây giờ? Về trường thì rõ là không được rồi.

Katya đuổi theo tôi đến cổng.

- Này, Nikolai Antonych à? – Cô ta hét lên. – Cậu đi đâu? Đi mách đấy à?

Tôi quay người lại. Chà, tôi đã giáng cho cô ta một cái thật sướng tay! Vì tất cả mọi tội – vì bị mất cái nhũ kế, vì cái mũi hếch, vì tôi không thể về trường được, vì cô ta đã cứu tôi, dẫu chẳng có ai yêu cầu…

Cô bé cũng chẳng vừa. Cô ta lùi lại một bước rồi đấm thẳng vào ức tôi. Tôi phải nắm lấy bím tóc ấn đầu cô ta xuống tuyết. Cô ta lại vùng lên.

- Cậu ngáng chân thế không đúng. Nếu cậu không ngáng chân thì vừa rồi mình đã cho cậu một trận, ở lớp, mình đánh tuốt cả bọn con trai. Cậu học lớp mấy? Hôm nọ cậu mang giúp bà mình cái túi đấy phải không? Lớp Ba à?

Tôi rầu rĩ đáp:

- Lớp Ba.

Cô ta nhìn tôi.

- Vỡ cái nhũ kế thì có nghĩa lý gì! – Cô ta nói vẻ khinh thường. – Nếu cậu muốn, mình sẽ nói là mình đánh vỡ. Mình sẽ chẳng làm sao đâu. Chờ một tí nhé. – Cô ta chạy đi, mấy phút sau quay lại, đầu đội mũ, nom dáng dấp trang trọng khác hẳn, hai bím tóc thắt nơ.

- Mình bảo bà cụ là cậu đến. Bà đang ngủ. Bà bảo sao cậu không vào trong nhà, cái nhũ kế vỡ càng tốt. Nếu không thì còn khổ vì lần nào cũng nhúng vào sữa. Đằng nào thì nó cũng chẳng đo đúng, chỉ là cái trò ông Nikolai Antonych bày vẽ ra thôi. Còn bà thì chỉ cần ngửi qua cũng biết ngay là sữa tốt hay sữa xấu.

Càng đến gần trường Katya càng ra vẻ quan trọng. Cô ta ngẩng cao đầu bước lên bậc thang, mắt nhíu lại như người lớn.

Thầy Nikolai Antonych đang ở trong phòng giáo viên, chỗ lúc nãy thầy nói chuyện với tôi.

Tôi khẽ bảo Katya:

- Cậu đừng nói gì, để mình nói.

Cô ta khinh khỉnh hừ một tiếng, một bên bím tóc thò ra ngoài mũ gấp cong lại.

Những điều bí ẩn mà tôi sẽ nói đến ở chương sau chính là bắt đầu từ cuộc nói chuyện này.

Câu chuyện như thế này:

Thầy Nikolai Antonych mà xưa nay chúng tôi vẫn coi là người có quyền vô hạn ở Trường học số Bốn, thầy Nikolai Antonych vẫn nghiêm nghị và độ lượng nay đã biến đi đằng nào mất khi Katya vừa bước vào cửa phòng. Một thầy Nikolai Antonych khác hẳn đang gượng gạo mỉm cười nói chuyện với cô ta. Thầy nhổm người qua bàn, mắt mở to như thể Katya đang kể những chuyện gì ghê gớm lắm. Thầy lại sợ Katya hay sao nhỉ?

- Bác Nikolai Antonych, bác sai cậu này đi lấy cái nhũ kế phải không? – Katya đưa mắt về phía tôi và hỏi.

- Ta sai đấy Katya ạ.

- Thế à. Nhưng Katya đánh vỡ rồi.

Nét mặt thầy Nikolai Antonych trở nên nghiêm khắc.

- Cô ấy nói dối đấy, – tôi buồn bã nói. – Bị nổ, vỡ rồi.

- Ta chẳng hiểu gì cả. Grigoriev, em hãy im! Katya. Kể lại xem đầu đuôi thế nào.

- Chẳng thế nào cả, – Katya kiêu hãnh ngửa đầu lên đáp. – Katya đánh vỡ cái nhũ kế, có thế thôi.

- Ờ, ờ, ờ. Nhưng hình như ta sai em này đi lấy cơ mà?

- Nhưng cậu ấy không mang đến được. Vì Katya đánh vỡ rồi.

- Nói dối, – tôi lại nói.

Katya lườm tôi.

- Thôi được, Katya, cứ cho là như vậy, – thầy Nikolai Antonych ôn tồn nói. – Nhưng người ta đã mang sữa đến trường mà ta thì giữ lại chưa cho ăn sáng. Ta định kiểm tra chất lượng sữa rồi căn cứ vào chất lượng ấy mà quyết định xem có tiếp tục mua ở những chỗ cũ nữa không. Nhưng thành ra ta đã uổng công chờ. Điều quan trọng nữa là một dụng cụ quý như thế bị vỡ, mà lại chẳng hiểu đầu đuôi ra sao. Grigoriev, em giải thích xem đầu đuôi thế nào.

- Buồn quá nhỉ! Katya về đây bác Nikolai Antonych ạ! – Katya nói.

Thầy Nikolai Antonych nhìn cô ta. Tôi không hiểu tại sao, nhưng lúc đó tôi cảm thấy như thầy rất ghét Katya.

- Thôi được, Katya về đi, – thầy âu yếm nói. – Để ta sẽ nói chuyện với em này.

- Nếu thế thì Katya ngồi đợi đã.

Cô ta ngồi xuống và sốt ruột nhấm cái đuôi sam suốt trong lúc chúng tôi nói chuyện. Nếu cô ta về thật thì chắc câu chuyện của chúng tôi đã không kết thúc một cách êm đềm như vậy. Cái tội đánh vỡ nhũ kế được tha bổng. Thậm chí thầy Nikolai Antonych còn nhắc đến chuyện tôi được gửi vào học ở trường của thầy như một nhà điêu khắc tương lai. Katya ngồi nghe lấy làm thú vị.

Từ hôm đó trở đi tôi chơi thân với cô ta. Cô thích tôi vì lúc đó tôi đã không để cô nhận là lỗi của cô, vì khi kể lại sự việc tôi đã tránh không nhắc gì đến cái hơi nổ của cô.

- Cậu sợ mình sẽ bị phạt phải không? – Cô hỏi khi chúng tôi bước ra khỏi trường.

- Ờ.

- Đời nào! Cậu đến nhà mình chơi nhé, bà vẫn bảo gọi cậu đấy.