Đó là năm cuối cùng ở trong trường học. Thực thà mà nói thì phải ngồi học, chứ không phải là đi trượt băng hay đến nhà người ta mà chơi. Được mấy môn như toán và địa lý tôi học khá. Nhưng cũng còn một số môn học khá dở như văn chẳng hạn.

Thầy giáo dạy văn của chúng tôi là Likho, một người đần độn mà cả trường đều gọi là Likho lừa. Lúc nào ông cũng đội cái mũ kiểu vùng Kuban. Thế là tôi liền vẽ lên bảng đen một cái mũ như thế này, bên trên có hình hai cái tai lừa. Likho không thích tôi vì những lẽ sau đây. Thứ nhất, có một lần ông ta đọc gì đó và nói “trừu tượng” thành ra “chìu tượng”. Tôi đứng lên sửa lại. Chúng tôi cãi nhau, tôi đề nghị đi hỏi Viện hàn lâm khoa học. Ông ta giận lắm.

Lẽ thứ hai là đa số học sinh khi làm luận thường hay chép ở sách và các bài báo hoặc đọc các bài bình luận rồi chép vào… Nhưng tôi không thích làm như thế. Tôi làm bài trước rồi mới đọc bài bình luận sau. Và như thế thì Likho lại không thích.

Ông ấy phê thế này: “Muốn tỏ ra độc đoán. Nhưng yếu lắm!” Hẳn ý ông ta muốn nói “độc đáo” chứ ai lại muốn độc đoán là cái gì? Tóm lại tôi sợ môn văn học năm nay sẽ bị điểm “kém”.

Để làm bài luận “tốt nghiệp” cuối cùng, Likho ra cho chúng tôi mấy đầu đề, trong đó có một đề tôi thích là “Nông dân trong nền văn học sau cách mạng tháng Mười”. Tôi hăm hở bắt tay vào viết theo đề này, nhưng chẳng mấy chốc đã chán, có lẽ nguyên do vì những cuốn sách Katya cho tôi mượn. Sau khi đọc những cuốn sách này tôi cảm thấy bài văn của tôi tẻ ngắt.

Nếu chỉ nói đó là những cuốn sách hay thì chưa đủ. Đó là sách của bố Katya, sách của một thuyền trưởng đi thám hiểm Bắc cực đã bị mất tích giữa vùng băng tuyết như Franklin, Andrée và nhiều người khác đã từng mất tích.[1]

Xưa nay chưa bao giờ tôi xem sách chậm rãi như thế. Hầu như trang sách nào cũng có những ghi chú, nhiều dòng được gạch dưới, rất nhiều dấu hỏi và chấm than ở lề sách. Có chỗ thuyền trưởng “hoàn toàn đồng ý”, có chỗ lại “hoàn toàn không tán thành”. Ông tranh luận với Nansen, điều đó làm tôi kinh ngạc. Ông chỉ trích Nansen rằng chỉ còn có bốn trăm cây số nữa thì đến tột cùng Bắc cực, thế mà lại quay về đất liền. Trên tấm bản đồ kèm trong sách của Nansen, điểm cực Bắc trong cuộc hành trình của Nansen có khoanh bằng chì đỏ. Rõ ràng là người thuyền trưởng rất quan tâm đến vấn đề này nên trong những cuốn sách khác ông đã nêu ra rất nhiều lần về cái điểm cực Bắc này trên các lề trắng. Có chỗ ông ghi dọc trang sách “bản thân lớp băng sẽ giải quyết vấn đề này”. Tôi lật trang khác thì bỗng thấy một tờ giấy đã úa vàng rơi ra khỏi sách. Trên tờ giấy này cũng viết chi chít cùng nét chữ ấy. Dưới đây là đoạn ghi trên trang giấy đó:

“… Loài người đã hết sức để tâm đến vấn đề này, mặc dù trước đây đại đa số các nhà thám hiểm chỉ còn thấy nơi đó là một nấm mồ tàn khốc, song việc giải quyết vấn đề này đã trở thành cuộc đua tranh hoàn toàn có tính chất dân tộc. Trong cuộc chạy đua ấy hầu như tất cả các nước văn minh đều có người tham gia, duy chỉ có người Nga là chưa thấy. Mà thực ra thì ngay từ thời kỳ Lomonosov, người Nga đã rất nhiệt tình với vấn đề thám hiểm Bắc cực và đến nay nhiệt tình ấy vẫn chưa nguôi. Amundsen vẫn hy vọng rằng bất kỳ như thế nào cũng phải để lại niềm vinh dự mở đường lên Bắc cực về cho người Na Uy. Nhưng năm nay chúng ta cũng sẽ đi và chứng minh cho toàn thế giới biết rằng cả người Nga cũng có thể lập nên công trạng đó”.

Hẳn đây là một đoạn trích trong bản báo cáo nào đó, bởi vì ở mặt sau có đề gửi “Tổng Cục Địa lý thủy văn” và ngày tháng ghi “Ngày mười bảy tháng Tư năm 1911”.

Thì ra ước vọng của bố Katya muốn đi sâu là như thế! Cũng như Nansen, ông muốn đi theo những tảng băng trôi lên miền Bắc càng xa càng tốt, rồi dùng xe tuyết do chó kéo để đi đến Bắc cực. Theo thói quen tôi liền làm ngay một con tính xem nếu ông ta đáp máy bay lên Bắc cực thì nhanh hơn được bao nhiêu lần.

Chỉ có một điều chưa rõ là: mùa hè năm 1912 chiếc tàu buồm “St. Maria” từ Peterburg đi Vladivostok. Sao ở đây lại nói đến Bắc cực?

Ngày hôm sau, trước bữa ăn sáng tôi chạy đến phòng thường trực gọi dây nói cho Katya:

- Katya, chẳng lẽ ba cậu đi Bắc cực à?

Hẳn cô không ngờ tới câu hỏi như vậy nên tôi chỉ nghe thấy tiếng cô ậm ừ ngái ngủ và ngạc nhiên. Sau đó cô mới nói:

- Không, không phải, vậy sao cơ?

- Chẳng sao cả, ông cụ định từ điểm cực Bắc của Nansen đã đi qua, dùng xe tuyết do chó kéo để đến Bắc cực. Chà! Cô ơi!

- Sao lại “Chà, cô ơi”?

- Những việc như thế của bố mình mà lại không biết. Hôm nay cậu có rỗi không?

- Mình đến vườn bách thú cùng với Kirka.

Hừ, đi chơi vườn bách thú! Đã lâu Valka cứ rủ tôi đến vườn bách thú xem những loài gặm nhấm của nó. Cho đến nay tôi vẫn chưa định xem thì cũng tệ thật!

Tôi hẹn sẽ gặp Katya ở lối vào.

Kirka chính là cô Kiren mà trước đây đã đọc “Dubrovsky” và cố cãi rằng “Masha đã lấy Dubrovsky”. Bây giờ cô ta đã trở thành một cô gái lớn có mái tóc tết đuôi sam vàng óng. Cô ta vẫn đứng ngây ra nhìn vào miệng Katya và lắng nghe từng câu từng chữ của Katya như trước. Chỉ có cái khác là thay cho lời cãi lại cô chỉ cười ha há, rất đột ngột, rất to làm cho mọi người phải giật mình. Còn Katya thì dùng cái động tác nhẫn nại quen thuộc của cô ta là bịt chặt lấy hai tai.

Tôi đã dặn Valka đón tôi ở cổng, nhưng không hiểu tại sao nó lại không có ở đấy. Nó đã khoe rằng có thể đưa chúng tôi vào xem không phải mua vé, nếu bây giờ lại đi mua vé thì thật ngốc.

Cuối cùng nó cũng đến. Nó đỏ mặt lên khi tôi giới thiệu với hai cô gái và ấp úng rằng chỉ sợ “các bạn không thích xem các loại gặm nhấm”. Katya lịch sự bác lại rằng, trái lại cô rất thích, nếu xét về loại gặm nhấm theo như bài cậu ta đã cãi để bênh vực cho Evgeny Onegin. Thế là chúng tôi trịnh trọng đi qua trước mặt người gác cổng mà Valka đã nói đến ba lần rằng nó là nhân viên làm việc ở trong phòng thực nghiệm động vật, còn những người này đến “gặp nó”.

Vườn bách thú hồi đó không giống như ngày nay. Nhiều gian đóng cửa, nhiều gian khác chỉ là những khoảng đất lộ thiên phủ đầy tuyết. Valka nói rằng ở những khoảng đất này nuôi những con chồn, chúng ở trong hang vân vân… Nhưng chúng tôi chẳng nhìn thấy con chồn nào cả và nói chung là chẳng có gì hết ngoài tuyết nên đành phải tin ở lời cậu ta vậy.

Nó chỉ sốt ruột muốn cho chúng tôi xem loài gặm nhấm của nó nên không để chúng tôi xem hổ, xem voi và những con vật thú vị khác mà lôi thẳng chúng tôi đi hết vườn bách thú đến một căn nhà bẩn thỉu. Loài gặm nhấm của thằng Valka nuôi ở trong căn nhà này. Tôi không biết mỗi đứa chúng tôi đã hiểu cái từ này như thế nào, nhưng sau khi xem xong thì ai nấy đều làm ra vẻ mình vẫn biết từ lâu rằng loài gặm nhấm chỉ là những con chuột bình thường.

Lũ chuột nhiều lắm, và như Valka hãnh diện tuyên bố thì con nào cũng mang bệnh truyền nhiễm. Nó nói trong số loài gặm nhấm do nó trông coi còn có cả dơi và nó vẫn dùng tay cho dơi ăn sâu bọ. Nói chung là cũng khá hay tuy căn nhà rất hôi thối, còn Valka thì cứ thao thao bất tuyệt.

Chúng tôi nghe hắn kể mà rất phục, nhất là Kiren. Sau đó cô ta bỗng rùng mình một cái và nói rằng cô rất ghét loài chuột.

- Đồ ngốc, – Katya khẽ nói với cô ta.

Kiren cười vang lên.

- Không, thật đấy, đến khiếp, – cô ta nói.

Valka cũng cười. Tôi thấy nó bực thay cho những con chuột của nó. Chúng tôi cám ơn nó rồi đi xem tiếp.

- Thật chán chết! Đi xem khỉ còn hơn. – Kiren đề nghị.

Và chúng tôi đi xem khỉ.

Ở đây mới thật là hôi hám! Ngay đến cái gian loài gặm nhấm của thằng Valka cũng không đến nỗi như thế. Kiren nói rằng cô ta sẽ nhịn thở.

- Này, thế người trông nom ở đấy thì người ta làm thế nào? – Katya hỏi.

Tất cả chúng tôi đều nhìn sang người coi chuồng thú đang đứng ngây ra bên cạnh cái buồng sắt nhưng có vẻ quan trọng lắm.

Đó chính là Gaer Kuly! Lúc đầu tôi còn nghi ngờ. Đã hơn mười năm nay tôi không gặp lão ta rồi còn gì. Nhưng lão ta bước lên và nói với cái giọng khê nồng đáng ghét:

- Con khỉ ma-ca-ca.

Đúng lão ta rồi!

Tôi nhìn lão chằm chằm, nhưng lão không nhận ra tôi. Lão già rồi, cái mũi nom như mỏ vịt. Bộ tóc quăn cũng không như trước mà nay lưa thưa, bẩn thỉu, bạc đi rồi. Từ hình ảnh lão Gaer Kuly hùng dũng xưa kia, nay chỉ còn lại lão già có bộ ria vểnh và những nốt trứng cá.

- Ở ngực và ở bụng loài động vật này, – Gaer tiếp tục nói bằng giọng đe dọa, dạy đời mà tôi vốn quen thuộc, – các bạn có thể nhìn những cái đầu vú của chúng, chính là bộ phận để phát triển bằng sữa của con chúng.

Đúng lão, đúng là lão ta! Tôi thấy buồn cười. Katya hỏi tôi cười cái gì. Tôi ghé sát vào tai cô thì thầm:

- Nhìn lão ta mà xem.

Katya nhìn.

- Cậu có biết ai đấy không?

- Ai cơ?

- Bố dượng mình đấy?

- Chỉ bậy!

- Thật đấy!

Cô nhướn mày lên tỏ vẻ nghi ngờ rồi lại chớp chớp mắt và tiếp tục nghe.

- Đến chuồng sau, các bạn sẽ trông thấy loài khỉ thuộc họ vượn trông rất giống người. Loài khỉ vượn này thường có những cơn buồn. Lúc đó nó lồng lộn lên ở trong chuồng như phát điên.

Con khỉ vượn tội nghiệp! Tôi sực nhớ hồi xưa đã bị những “cơn buồn” mỗi khi tên đê tiện này mở đầu những câu chuyện vô tận của hắn.

Tôi liếc nhìn Katya và Kiren. Nhất định các cô này sẽ cho tôi là bị bệnh thần kinh đây! Nhưng nếu tôi bỏ lỡ cơ hội ngày hôm nay thì chính tôi cũng sẽ không tự trọng mình được nữa.

- Nét gạch phải thẳng, – tôi khẽ nói.

Lão đưa mắt nhìn tôi, nhưng tôi giả bộ đang chăm chú nhìn con khỉ vượn.

- Đến chuồng sau, – Gaer tiếp tục giảng giải, – các bạn sẽ thấy con vượn không đuôi của vùng Gibraltar. Nó y như trẻ con. Trong mồm nó có một cái túi thịt thường dùng để dự trữ những thứ ngon trong thức ăn.

- Thôi, rõ rồi, – tôi nói. – Người nào cũng muốn kiếm được một miếng béo bở. Nhưng có thể gọi miếng béo bở đó là một hiện tượng đảm bảo hay không thì lại là vấn đề khác.

Chính tôi cũng không ngờ là tôi còn thuộc lòng cái câu lăng nhăng ấy như vậy. Kiren cười rú lên. Gaer không nói nữa và nhìn tôi một cách đần độn nhưng có vẻ nghi ngờ. Có lẽ một ký ức mờ mịt nào đó đã thoáng hiện lên trong cái đầu ngu độn của lão… Nhưng lão ta vẫn không nhận ra tôi. Nhận ra thế nào được!

- Chúng tôi cho chúng ăn no, – lão ta đã đổi sang cái giọng đều đều buồn bã và nói tiếp. – Ngày nào chúng cũng cứ ra công mà nhai. Con người không thể ăn nhiều như giống vật này được.

Lão cảm thấy lại nói miên man vội dừng lại.

- Các bạn hãy xem mông đít chúng kia, – lão nói tiếp, – các bạn sẽ thấy bộ phận đó của chúng đỏ lạ thường. Đó không phải là do thịt, mà là lớp vỏ cứng, giống như lớp da chai lại.

- Xin ông cho biết, – tôi hỏi rất nghiêm túc. – Có những loài khỉ biết nói không?

Kiren cười.

- Không thấy nói đến loài ấy, – Gaer ngập ngừng nói. Lão không biết là tôi nhạo báng hay nói thật.

- Tôi có nghe nói đến một con khỉ, lúc đầu nó làm ở bến tàu, – tôi nói tiếp, – về sau người ta đuổi nó đi, và con khỉ này bèn dạy trẻ con.

Gaer cười miễn cưỡng.

- Trẻ con nào?

- Con người khác. Nó lấy giá để giày đánh trẻ con, – tôi nói tiếp và cảm thấy tim đập rất mạnh vì những ký ức này, – đặc biệt là đánh đứa con gái, vì thằng con trai biết đâu có thể đánh lại nó.

Tôi càng nói càng to tiếng. Gaer há hốc miệng ra nghe. Bỗng lão ta sợ hãi ngậm mồm lại, chớp mắt lia lịa.

- Bọn trẻ con ăn bữa trưa xong là phải cám ơn con khỉ này… – Tôi lấy khuỷu tay hẩy Kiren đang sợ hãi nắm tay tôi. – Mặc dù con khỉ đê tiện ấy chẳng làm lụng gì cả mà chỉ sống dựa vào người khác và từ sáng đến tối chỉ ra công đánh đôi giày da chết tiệt của nó. Sau đó nó gia nhập tiểu đoàn cảm tử, do đó mà được lĩnh hai trăm rúp và bộ đồ lính mới. Con khỉ ấy lại còn đọc cả diễn văn nữa! – Hình như lúc đó tôi đã nghiến răng ken két. – Sau khi tiểu đoàn cảm tử này bị đánh tan thì con khỉ ấy chuồn khỏi thành phố và mang theo toàn bộ của cải trong nhà.

Chắc lúc đó tôi hét lên ghê quá nên Katya bỗng nhiên đứng chen vào giữa tôi và Gaer.

Gaer ấp úng gì đó rồi dựa lưng vào chuồng khỉ. Lão ta đã nhận ra tôi. Môi lão méo xệch đi.

- Sanya! – Katya nói như ra lệnh.

- Gượm đi! – Tôi gạt cô ra. – Thật là may mắn cho con khỉ đó vì nó đã chuồn mất. Nếu không thì tôi đã cho nó…

- Sanya!

Tôi còn nhớ điều làm cho tôi ngạc nhiên là bỗng nhiên lão ta kêu lên một tiếng rồi lấy hai tay ôm đầu. Tôi trấn tĩnh lại, cười gượng và nhìn sang Katya. Tôi thấy xấu hổ vì mình đã hét to quá.

- Đi thôi! – Cô nói cụt lủn.

Chúng tôi lẳng lặng đi trong vườn bách thú. Tôi thấy Kiren sợ hãi chớp mắt lia lịa và đi xa ra. Katya đang nói thầm gì bên tai cô.

- Thằng đê tiện! – Tôi nói lúng búng.

Mãi tôi không trấn tĩnh được.

- Hôm nay mình sẽ nhờ Valka đưa giấy báo cho ban phụ trách vườn bách thú. Tại sao họ lại thu nhận một con người đê tiện như thế? Hắn là một tên bạch vệ.

- Thú thực là giờ đây mình sợ cậu đấy, – Katya nói. – Hóa ra cậu có máu điên. Kìa môi cậu cũng trắng bệch ra kia kìa.

- Bởi vì mình muốn giết lão ta, – tôi nói. – Thôi được, mặc xác nó! Chúng mình nói sang chuyện khác đi. Các cậu có thích lũ vượn không?

❀ ❀ ❀

[1] Franklin và Andrée là các nhà thám hiểm đều mất tích khi thám hiểm Bắc cực. Franklin người Anh, mất tích khi thám hiểm bằng thuyền năm 1847. Andrée người Thụy Điển, mất tích khi thám hiểm bằng khí cầu năm 1897 (Caruri).