Trong trường chỉ toàn bàn đến lời phát biểu của tôi ở cuộc họp Hội đồng nhà trường, do đó tôi đâm ra rất bận. Nếu nói tôi cảm thấy mình trở thành anh hùng sẽ là phóng đại. Nhưng dù sao thì các bạn gái ở mấy lớp lân cận cũng chạy đến xem mặt tôi và bình luận ầm ĩ về cái bề ngoài của tôi. Lần đầu tiên trong đời tôi được người ta thể tất cho cái vóc người nhỏ.

Thậm chí tôi cảm thấy hình như tôi hơi giống Charlie Chaplin[1]. Tanya Velichko, người rất được tôn trọng ở trường đến và nói rằng trong kỳ nghỉ đông cô luôn luôn phát biểu công kích tôi, nhưng bây giờ cô cũng cho rằng tôi đá vào mõm thằng Romashov là đúng.

- Nhưng trước đấy lẽ ra cậu phải chứng minh hắn là một điển hình xấu xa về xã hội, – cô nói rất có lý.

Tóm lại, tôi hết sức bất bình và kinh ngạc, khi tôi đang có tiếng tăm nhất trong trường thì Chi đoàn thanh niên cộng sản lại thi hành kỷ luật cảnh cáo tôi nghiêm khắc. Cuộc họp Hội đồng nhà trường không tiếp tục được vì Nikolai Antonych ốm, nhưng thầy Korablyov bảo tôi rằng tôi có thể bị đổi sang trường khác.

Đó là một việc không thú vị gì và điều chủ yếu là phần nào không công bằng! Tôi đồng ý với nghị quyết của Chi đoàn thanh niên cộng sản. Nhưng còn chuyện chuyển tôi sang trường khác. Vì sao? Vì rằng tôi đã chứng minh Romashov là thằng đểu ư? Vì tôi đã vạch trần Nikolai Antonych đã bao che cho hắn ư? Tôi ngồi trong thư viện lòng buồn rười rượi. Lúc đó ngoài cửa có người nào đó hỏi thầm nhưng vẫn cứ oang oang:

- Người nào?

Tôi nhìn thấy một người thanh niên cao lớn tóc nâu, nhìn tôi bằng con mắt dò hỏi.

Những người tóc nâu thường thích để tóc dài, nhưng bộ tóc của người thanh niên này lại bướng bỉnh thế nào đó giống như tóc của người nguyên thủy vẽ trong sách giáo khoa địa lý. Một điều thú vị là lúc đầu tôi chỉ nghĩ đến bộ tóc của anh ta và mãi về sau mới nhận ra đó là Petya – Petya Skovorodnikov bằng xương bằng thịt đang đứng cạnh cửa thư viện của chúng tôi và nhìn tôi có vẻ sửng sốt. Tôi đứng lên và chạy bổ đến chỗ cậu ta, làm đổ cả ghế.

- Petya!

Chúng tôi bắt tay nhau, sau đó nghĩ thế nào rồi mới ôm hôn nhau.

- Petya! Thế nào? Còn sống à, có khỏe không? Tại sao chúng mình chẳng gặp nhau lần nào cả?

- Cậu thật đáng trách, rõ ngốc! – Petya đáp. – Mình tìm cậu trên khắp cả thế gian. Vậy cậu chui vào đâu thế?

Nó rất giống trong bức ảnh mà tôi trông thấy của Sanya, chỉ khác là trong ảnh nó rẽ đầu ngôi tử tế. Tôi sung sướng quá! Đúng như được gặp lại người anh em ruột thịt của mình, tôi cảm thấy chẳng lúng túng tí nào cả.

- Petya! Khỉ thật, cậu cừ lắm, cậu đã tìm đến! Mình có thư của cậu đây! Đây này!

Tôi đưa thư cho nó.

- Cậu làm thế nào mà tìm được mình? Nhận được thư từ Ensk phải không!

- Ừ! Mình chờ cậu đã lâu rồi. Mình nghĩ: tên khốn kiếp này chẳng đến đâu. Thế nào, ở nhà các cụ ra sao?

- Các cụ đều khỏe cả, – tôi trả lời.

Nó cười.

- Mình cứ tưởng cậu sống ở Turkestan. Cậu làm thế nào? Rốt cuộc không đến được chứ gì?

- Thế còn cậu?

- Mình đến rồi, – Petya nói. – Nhưng mình không thích. Cậu biết không, ở đó nóng kinh khủng, lúc nào cũng chỉ thèm uống nước, mình đã bị giam trong nhà tù, mình buồn quá và chuồn về. Nếu là cậu có lẽ toi mạng ở đấy rồi.

Tôi dẫn nó đến phòng ngủ, các bạn học sinh vây chặt lấy chúng tôi và cứ nhìn thẳng vào miệng chúng tôi, – do đó chúng tôi bỗng cảm thấy, ở trong trường của chúng tôi đến một chỗ để nói chuyện cũng không có.

- Hãy đi ra ngoài đường vậy, – Petya đề nghị. – Thời tiết rất đẹp, tại sao không đi dạo một lát? Nếu không thì đi đến đằng mình vậy?

- Cậu ở một mình à?

Nó lấy ngón tay ra hiệu: một đôi.

- Lấy vợ rồi à?

Nó giơ nắm đấm như chuẩn bị định đánh tôi.

- Ở với bạn.

Chúng tôi mỗi đứa vớ một cái bánh rán to tướng tôi mang từ Ensk lên, vừa ăn vừa mặc áo rồi chạy xuống cầu thang, miệng đầy bánh vẫn nói chuyện. Đúng vào lúc đó thì xảy ra một sự gặp gỡ kỳ lạ.

Có một người phụ nữ mặc áo măng-tô da cổ trắng đang đứng trên thềm tầng một, cạnh phòng địa lý. Bà đứng cạnh lan can đang nhìn xuống dưới qua chấn song tay vịn cầu thang. Thoạt đầu cứ tưởng bà định nhảy qua cầu thang, – bà nhắm nghiền mắt, người lảo đảo bên cạnh lan can. Có lẽ chúng tôi đã làm cho bà giật mình, và bà lưỡng lự đi ra cửa. Đó chính là bà Maria Vasilievna. Tôi nhận ra bà ngay, mặc dù bề ngoài trông bà rất lạ. Nếu lúc đó chỉ có một mình tôi thì rất có thể bà đã nói chuyện với tôi. Nhưng tôi đi cùng với Petya, vả lại lúc đó chúng tôi đang ăn bánh nên bà chỉ lặng lẽ gật đầu, trả lời câu chào hỏi ngượng nghịu của tôi rồi bà quay đi…

So với lần gặp trước thì bà gầy đi rất nhiều, sắc mặt âm thầm lặng lẽ… Vừa nghĩ tôi vừa đi ra phố. Tôi đi dạo với Petya, lại hai đứa, lại mùa đông, ở Moskva, sau một thời gian dài xa cách.

Lạ lùng sao, cuộc đời của Petya giống tôi như hệt! Tôi nghe nó kể chuyện lòng đầy thương cảm, dường như nhớ lại một quyển sách cũ đã đọc từ thời thơ ấu và đã trải qua những đau khổ, lo âu. Nhưng lạ thay, hình như tôi cảm thấy hồi đó chúng tôi có kinh nghiệm hơn, già dặn hơn… Hình như chúng tôi đã là những ông cụ non vậy.

Ở Tashkent, Petya nổi danh là Diêm vương của loài vịt – tất nhiên không phải vịt trời mà là vịt nhà. Nó đuổi đàn vịt lên bờ rồi sau đó vặn cổ chúng và đem về quay trên đống lửa ở trong vườn của trại nhi đồng. Cuối cùng nó vì thế mà bị bắt và bị bỏ tù, ở đó nó suốt ngày được ăn mơ, bất kể bữa sáng, bữa trưa hoặc bữa tối. Cho nên sau đợt đó nó ghét mơ suốt đời. Về sau nó được thả ra, khi trở về Moskva nó lại bị vây bắt ở nhà ga Kazan. Nó vào trường chậm hơn tôi một năm và cho mãi đến năm ngoái nó mới đuổi kịp tôi vì nó học nhảy được một lớp.

- Thế cậu có nhớ: “P-phe! P-phe! Tại sao các cậu dám làm như thế không?”

- Đúng! Cậu có nhớ: “Nếu ai phản lại lời thề, người đó sẽ không bao giờ được tha thứ, trừ phi họ đếm được trong rừng có bao nhiêu cây, trên trời rơi xuống bao nhiêu…”

Tôi đọc lại lời thề một mạch từ đầu đến cuối.

- Hay lắm! – Petya phấn khởi nói. – Những lời thề rất hay! Đấu tranh và tìm tòi, quyết đạt mục đích chứ không đầu hàng. Cậu còn nhớ không?

- Thế cậu có nhớ chúng mình đã đi tìm ông chú cậu thế nào? – Tôi ngắt lời nó. – Vậy thì bây giờ ông ấy ở đâu? Cậu đã tìm thấy ông ấy chưa?

Thì ra ông chú đã bị bệnh thương hàn phát ban chết ở ngoài mặt trận rồi.

- Cậu có nhớ…

Chúng tôi cứ luôn luôn hỏi nhau “Cậu có nhớ…” như vậy. Không biết tại sao chúng tôi lại đi rất nhanh. Tuyết rơi quay tròn trên không trung, trên đại lộ có rất nhiều trẻ con chơi. Có một cô bảo mẫu nhìn chúng tôi và không nhịn được cười.

- Đứng lại! Việc gì chúng mình phải chạy như thế? – Petya hỏi, thế là chúng tôi đi chậm lại.

- Petya, mình có một đề nghị, – khi chúng tôi đã đi mỏi, và ngồi trong một quán hàng cà-phê ở phố Tverskaya, tôi nói.

- Nói đi!

- Bây giờ mình đi gọi dây nói, cậu ngồi đây uống cà-phê và im lặng nhé.

Nó cười.

- Rõ buồn cười! – Nó nói.

Tôi nhận thấy Petya rất thích nói câu “Rõ buồn cười” và “Ngốc như quỷ”.

Máy nói rất xa bàn chúng tôi ngồi, ở tận ngoài cửa ra vào, do đó tôi cố ý nói thật to.

- Katya, mình rất muốn giới thiệu với cậu. Đến đây nhé! Cậu đang làm gì đấy? Mình rất cần nói chuyện với cậu.

- Mình cũng thế. Nhưng nhà mình ốm hết cả rồi. Nếu không thì mình đã đến.

Cô nói giọng buồn buồn, và tôi bỗng muốn gặp cô ta ngay lập tức.

- Sao lại ốm hết cả được? Mình vừa mới gặp mẹ cậu cơ mà.

- Ở đâu?

- Bà đến chỗ thầy Korablyov.

- À, à… – Katya nói giọng rất lạ lùng. – Không, bà mình ốm.

- Thế bà làm sao?

- Ngã từ trên ghế đẩu xuống, – Katya bực bội nói. – Không biết bà trèo lên giá sách để làm gì, rồi ngã đánh huỵch một cái. Hiện giờ lưng vẫn còn đau. Bà cụ thật xúi quẩy. Nhưng không chịu nằm lấy một phút… Sanya, mình đã đưa những bức thư ấy cho mẹ rồi, – bỗng Katya nói thì thào, làm cho tôi phải áp thật chặt ống nghe vào tai. – Mình nói rằng cậu đã về Ensk với mình, rồi sau đó đưa thư.

- Kết quả thế nào? – Tôi cũng hỏi nhỏ.

- Sự tình rất xấu. Sau này mình sẽ nói với cậu. Rất xấu.

Cô im bặt và tôi nghe trong máy thấy tiếng thở dài của cô ta.

Sau khi nói xong tiếng tạm biệt, tôi quay về bàn với cảm giác rất có lỗi đối với cô. Trong lòng tôi rất buồn và hơi bồn chồn không yên. Hình như Petya nhìn thấy tôi là hiểu ra ngay. Nó cố ý nói sang chuyện khác; nó hỏi:

- Này, cậu đã hỏi ý kiến ông cụ mình về chuyện xin vào Trường Hàng không chưa?

- Trao đổi rồi.

- Thái độ ông cụ ra sao?

- Tán thành.

Petya im lặng. Nó ngồi duỗi đôi chân dài ngoẵng ra và tư lự lấy ngón tay xoa cằm mà theo lứa tuổi đáng lẽ nó phải mọc râu rồi.

- Mình cũng cần phải nói chuyện với ông cụ, – nó nghẹn ngào nói. – Cậu có biết không, năm ngoái mình đã định thi vào Học viện Mỹ thuật.

- Có thật không?

- Nhưng năm nay lại không muốn nữa.

- Tại sao?

- Nếu không có tài thì sao?

Tôi cười. Nhưng nó rất nghiêm, vẻ tư lự.

- Tóm lại, nếu thật như thế, nghĩa là nếu cậu vào Học viện Mỹ thuật thật thì mới là điều kỳ quặc. Mình bao giờ cũng cảm thấy cậu phải trở thành một nhà thám hiểm hay một viên thuyền trưởng!

- Tất nhiên việc đó rất thú vị, – Petya do dự nói. – Nhưng nếu mình có tài thì sao?

- Thế cậu đã cho ai xem những tác phẩm của mình chưa?

- Đã cho… xem rồi.

Nó kể tên một họa sĩ nổi tiếng.

- Ông ấy nói thế nào?

- Ông ấy bảo cũng được.

- Thế thì tốt! Nên học đi! Này ông bạn ơi, nếu ông có tài năng về mặt này mà còn đi xin vào cái trường Hàng không nào đó thì thật là đồ ngốc! Chưa biết chừng cậu giết chết ở mình một Repin[2] tương lai cũng nên.

- Làm gì có, không được.

- Nếu bỗng nhiên?

- Đồ ngốc như quỷ, cậu đang đùa mình đấy à, – Petya cáu sườn nói. – Đây là vấn đề nghiêm chỉnh đấy.

Chúng tôi trả tiền rồi đi ra. Chúng tôi lang thang trên đường phố Tverskaya hơn nửa tiếng đồng hồ, nói chuyện về đủ thứ, hết chuyện về Ensk sang chuyện Thượng Hải, rồi từ chuyện Thượng Hải sang chuyện Moskva, sang chuyện trường tôi và từ chuyện trường tôi sang chuyện trường Petya. Chúng tôi cố gắng chứng minh cho nhau biết rằng chúng tôi đang sống ở trên thế giới này không phải là bình thường mà là có mục tiêu nhất định.

Tại rạp chiếu bóng “Ars” đang chiếu bộ phim “Sự sụp đổ của triều đình Romanov”. Chúng tôi dừng lại xem ảnh. Tất cả những vai võ quan trông đều rất giống Sa hoàng. Sa hoàng ngồi trên chiếc xe ô-tô có mui to đến tức cười, hắn mỉm cười nhã nhặn.

- Hừ, khỉ thật, – Petya vừa thở dài, vừa nói, – tình hình xấu quá!

- Nào để mình nói thẳng cho cậu biết, xem cậu có tài hay không nào.

- Cậu hiểu được nhiều không?

- Tất nhiên là mình hiểu!

Thế là chúng tôi đi đến nhà nó.

Từ năm ngoái trở về trước Petya cũng như tôi sống ở trong trại trẻ. Về sau nó gặp vận may: nó kết bạn với một tay học sinh của Trường Chuyên khoa công nông, tay này có một gian nhà ở quảng trường Sobachy và thế là hai đứa dọn đến ở với nhau. Tên họ của tay học sinh trường công nông này là Kheyfets. Khi chúng tôi đến nhà này thì cậu ta đang ngủ.

- Xem đi, – Petya nói và nhấc cái đèn treo ở đầu giường xuống soi cho tôi xem một trong những bức tranh. Trên bốn bức tường bẩn ơi là bẩn treo đầy những tranh. Thoạt đầu tôi xem bằng mắt thường, về sau tôi phải lim dim mắt lại nhìn qua lỗ nắm tay.

Đây là bức tranh chân dung – tôi liền đoán ra ngay đó là ai: ông bạn Kheyfets của Petya. Vì bị chói ánh đèn nên đúng vào lúc đó thì cậu ta mở mắt ra thở dài, lấy tay che mặt rồi lại ngủ ngay lập tức. Đó là một bức tranh chân dung tuyệt vời: đôi mắt ngây thơ đăm chiêu, dưới cái trán bướng bỉnh có hàng lông mày thẳng tắp, nhỏ như sợi chỉ.

- Vẽ mực tàu à?

- Ừ, mực loãng gần như nước lã! – Petya buồn bã trả lời.

Bức chân dung vẽ bằng mực loãng, nhưng đen trắng rất rõ ràng làm cho người ta cảm thấy rất tự nhiên.

- Khá lắm! – Bất giác tôi tỏ ra khâm phục. – Nhưng còn cái gì nữa cho xem một thể nào!

Tất cả những bức còn lại toàn là vẽ em gái Sanya của tôi. Sanya ngồi thuyền, Sanya ở dưới bếp, Sanya mặc quần áo kiểu Ukraina và Sanya mặc cái áo măng-tô da màu vàng trông như bà cụ.

Bất giác tôi nhớ lại lúc tôi hỏi cô ta có cái ảnh nào của Petya không thì cô ta có vẻ thẹn thò và lấy ở đâu ra cái ảnh rất nhanh – đúng là cô ta ra cửa và rút tấm ảnh ở trong túi áo ra. Vậy thì đã sao! Đúng như ông chánh án đã nói: chúng nó rất đẹp đôi. Chả trách Sanya cũng chuẩn bị xin vào Học viện Mỹ thuật!

Phải đánh giá Petya cho công bằng – nó không cố tình vẽ Sanya đẹp hơn là Sanya thật. Nhưng nó lại vẽ khuôn mặt cô ta có những nét giống người Mông Cổ: đôi mắt lá răm, hai gò má rộng và cái nhìn kiểu phương Đông của người Tatar. Có thể đó là nguyên nhân mà trong một số bức tranh trông Sanya rất giống mẹ.

Có một số bức vẽ Sanya xấu hơn Kheyfets. Nhưng bức vẽ “Sanya bên bếp lò” thì thật tuyệt. Đặc biệt là cái bếp lò: hình như có cái gì đang sôi sùng sục trong nồi trên bếp lò, có những viên nhỏ trăng trắng đang nổi lên chìm xuống sùng sục.

- Này, ông bạn, thật chịu đấy!

- Cái gì?

- Có tài!

Petya thở dài.

- Họa sĩ gì! – Nó nói. – Xin thú thật với cậu là mình cũng chẳng thích vẽ. Trước kia thì thích, nhưng bây giờ thì hoàn toàn không.

- Đồ ngốc, đó là một việc kỳ quặc!

- Sao lại kỳ quặc? – Petya bực tức phản đối. – Cậu muốn trở thành phi công là vì cậu có hứng thú. Còn mình cảm thấy hội hoạ chẳng hứng thú gì cả.

- Khẽ chứ, cậu làm hắn tỉnh dậy bây giờ.

- Ừ, đánh thức nó dậy, – Petya nói và cáu kỉnh nhìn sang chàng học sinh trường công nông.

- Cậu đã trao đổi qua với hắn chưa?

- Hắn nói rằng mình là một thằng ốm.

Tôi cười vang lên.

- Mà cũng có một việc như thế này thật, – Petya nói. – Ví dụ như Chekhov. Ông ta vừa là bác sĩ lại là nhà văn.

- Có thì có đấy. Nếu mình ở vào hoàn cảnh của cậu, cậu đoán xem mình làm gì?

- Sao?

- Sẽ đi làm phi công, bay độ vài chục năm, rồi sau đó chuyển sang hội họa.

- Lúc đó thì đừng hòng, quên tiệt rồi còn đâu!

Tôi ngồi ở nhà Petya đến khuya, thế mà Kheyfets cũng không hề thức giấc. Chúng tôi định đánh thức nó, nhưng nó chỉ cười trong cơn mê y như một đứa trẻ, rồi lại trở mình quay sang phía khác.

❀ ❀ ❀

[1] Tài tử điện ảnh nổi tiếng, còn gọi là Charlot. – N.D.

[2] Repin (1844 – 1930) nhà danh họa Nga. – N.D.