Nơi núi hoang rừng vắng, đá lởm chởm lô nhô. Cây tùng trong khe núi xanh tươi mơn mởn, rặng núi xám xịt tựa như đám mây đen đặc đang ngưng đọng.
Giữa mùa hè, tại vùng núi Vương Ốc, một đội quân dài dằng dặc không thấy đầu thấy đuôi đang lẳng lặng hành quân, vượt núi băng đèo, bước chân đầy gian nan.
Vượt qua cửa ải cuối cùng, phía trước bỗng chốc thoáng đãng, rộng mở. Vương Dao vô thức ngoái đầu nhìn lại nơi mình vừa đi qua: sườn núi cao cao làm nền cho bầu trời xám xịt, con đường hẹp nằm lọt thỏm giữa hai vách núi, cửa ải hùng vĩ kiên cố như sắt đá, trong lịch sử không biết đã chứng kiến bao nhiêu chuyện binh đao khói lửa. Than ôi, lại sắp phải bước vào chốn sa trường chém giết rồi!
"Đại soái, Cái tướng quân của Hà Đông đã đến Tế Nguyên." Lúc xuống núi, Vương Dao nhận được báo cáo từ Đô Ngu Hậu.
"Cái Ngụ?" Vương Dao ngẩn ra, rồi lập tức nghĩ tới việc lần này mình phải đi Lộ Châu, sớm muộn gì cũng phải giao thiệp với đám tướng tá Hà Đông này, bèn nói: "Cứ để hắn chờ đó đi."
Một vạn đại quân vốn được phái đi hỗ trợ tấn công Chỉ Quan, kết quả nửa đường hay tin Chỉ Quan và Tế Nguyên đã thất thủ, quân Biện bại lui. Vương Dao đang hành quân thong thả lập tức hạ lệnh toàn quân tăng tốc, tiến thẳng tới Hà Dương. Quân sĩ oán thán dậy đất, nhưng cũng biết lúc này đã khác xưa. Nếu quân Hạ đại bại, Chu Toàn Trung giành chiến thắng, thì họ cứ việc thu quân về nhà, Tiết độ sứ lại xưng thần với Chu Toàn Trung, mọi người vẫn bảo toàn được tính mạng; còn nếu quân Hạ thắng, thì phải dốc sức một chút, tránh để bị người ta đánh cho một trận nữa.
Vương Dao xuống núi, tính toán thời gian vẫn còn dư dả, bèn sai người dựng lều bên đường, bày bàn ghế đun trà. Điều khiến hắn thấy lạ là vùng này đã có người ở.
Mấy người Phiên đang dùng cành cây và đất vàng đắp tường, mái nhà lợp bằng lau sậy và cỏ tranh, bên ngoài vây hàng rào. Nhìn phong cách này, chắc hẳn là chỗ ở cũ của bách tính Tế Nguyên, nhưng vì bỏ hoang đã lâu nên vô cùng đổ nát, nay có người tới ở nên họ đang sửa sang lại.
Bức tường trát bằng đất vàng và cành cây kia, e là một cước cũng đủ đạp lún vào. Mái nhà lợp cỏ tranh, chỉ một trận gió lớn là có thể bị thổi bay, ngoài trời mưa tầm tã, trong nhà cũng dột như mưa.
Tuy nhiên, hoàn cảnh sống của đại đa số bách tính trong thiên hạ lúc bấy giờ đều như vậy, Vương Dao cũng không thấy làm lạ. Người có tiền xét cho cùng vẫn là số ít, chín mươi lăm phần trăm dân chúng đều là nông phu, nghĩa là cuộc sống vô cùng gian khổ.
Một đứa trẻ người Phiên đang lùa một đàn dê ra ngoài, vùng hoang dã bên ngoài rất nhiều, dê lại không kén ăn như ngựa, chắc là đang đi chăn thả.
"Nghe nói Linh Hạ dưới quyền Thiệu Thụ Đức rất chuộng nuôi bò, sao ta đi dọc đường, phần lớn lại chỉ thấy dê? Ta đang muốn ăn thịt bò đây, người đâu, đi hỏi xem có bò bán không, cứ trả tiền." Vương Dao ngồi trên ghế xếp, kinh ngạc hỏi.
Một mạc liêu lập tức hành lễ tuân lệnh, đi giao thiệp. Nhưng chẳng bao lâu sau hắn đã quay lại, bất đắc dĩ nói: "Đại soái, đám người Phiên này không có bò, chỉ có dê thôi. Họ mới từ bên kia sông tới, nghèo lắm."
Vương Dao nghe xong vô cùng cụt hứng, lười chẳng buồn nói thêm.
Từ phía xa lại có mấy kỵ sĩ đi tới, thấy đại quân đang hành quân tại đây cũng chẳng hề e sợ, sau khi xuống ngựa liền đi thẳng vào trong thôn.
"Đại vương có lệnh, bách tính Hà Dương tháng ngày chiến chinh, sát phạt có công, năm nay và sang năm sẽ miễn thuế hộ, thuế đất. Mong các người truyền tai nhau, chớ để kẻ khác lừa gạt." Mấy người này đứng đầu thôn đồng thanh hô to, giọng rất lớn, phía Vương Dao cũng loáng thoáng nghe được.
"Năm sau mới cần nộp thuế, lương đậu, da thú, lông dê đều có thể khấu trừ."
"Riêng lao dịch, binh dịch thì không được miễn."
Vương Dao im lặng lắng nghe, rồi bất chợt mỉm cười: "Lông dê cũng có thể khấu trừ thuế ư? Thế này là muốn làm gì?"
Mạc liêu cũng có phần khó hiểu, liền đáp: "Bách tính Linh Hạ vốn nuôi nhiều gia súc, nghe nói ngoài lương đậu ra, da bò, sừng bò, gân bò, da ngựa đều không được tự ý mua bán mà phải dùng để nộp thuế. Khi thu thuế Hạ, Thu, họ cũng thu thêm cả phô mai, cỏ khô các loại để sung vào quân nhu. Còn lông dê thì đây là lần đầu ta nghe nói có thể dùng để khấu trừ thuế."
Những vật phẩm như da bò, sừng bò, gân bò, da ngựa tại Linh Hạ - nơi đang đẩy mạnh chế độ luân canh ba vụ - có sản lượng khá lớn, bản thân chúng lại là vật tư quân sự tiêu hao nhiều, nên dùng để nộp thuế là chuyện rất bình thường. Khi thu thuế Hạ, Thu, phô mai có thể làm lương thực quân đội, cỏ khô dùng nuôi chiến mã, gia súc vận tải, dùng chúng khấu trừ thuế cũng rất dễ hiểu.
Nhưng lông dê thì cùng lắm chỉ dùng làm chăn, đệm thôi chứ gì? Quần áo làm từ thứ đó, ngoài người Khương mặc nhiều ra thì trong giới người Hán thật sự rất hiếm thấy. Nguyên do cũng chẳng có gì khác, mặc lên người rất khó chịu. Vải vóc dệt từ lông dê do người Khương làm ra cơ bản chẳng mấy ai hỏi đến, quân phục của quân sĩ Linh Hạ đều được làm từ lông lạc đà.
"Nếu lông dê có thể khấu trừ thuế, người Phiên ở Hà Dương nhiều như thế, chẳng lẽ nhà nhà đều nuôi dê sao?" Vương Dao luôn cảm thấy chuyện này có chút vấn đề. Thu nhiều lông dê ngắn và thô cứng như vậy để làm gì? Thế này đúng là nuông chiều bách tính rồi, sau này ai nấy đều nuôi dê, đến kỳ thu thuế mỗi năm lại liều mạng nhồi lông dê lên nộp. Thậm chí có người chuyên tìm giống dê cho nhiều lông, lúc đó xem hắn tính sao? Chẳng lẽ bắt quân sĩ mặc quần áo dệt từ lông dê? Mặc kệ hắn đi! Thiệu Thụ Đức cứ làm càn như vậy, sau này nhất định sẽ hối hận.
Vương Dao cười cười, nhưng cười được một chốc thì đột nhiên không cười nổi nữa. Nếu Thiệu Thụ Đức thiếu tiền, liệu hắn có đánh chủ ý lên mình không? Chuyện này——chuyện này rõ ràng là chắc chắn rồi! Đột nhiên hắn thấy nản lòng.
Có lúc nghĩ theo hướng tối tăm một chút, nếu trận Hà Thanh lần này Thiệu Thụ Đức thất bại, liệu có phải là chuyện tốt đối với mình không? Có thể thừa cơ thoát khỏi sự kiểm soát phần nào chăng? Chỉ tiếc là hắn đã thắng. Chu Toàn Trung lần tới tập kết nhân mã phản công Hà Dương, không biết phải đợi đến năm nào tháng nào, có khi chẳng bao giờ xảy ra nữa. Điều này thực khiến người ta bực dọc.
Tại vùng ngoại ô huyện Hà Nội, Hoài Châu, Thiệu Thụ Đức đang cưỡi ngựa đi tuần. Đi một vòng lớn, khắp nơi trống trải, không một bóng người. Thỉnh thoảng mới bắt gặp một thôn xóm mà trong đó vẫn còn bách tính sinh sống, quả thực chẳng khác nào trúng số.
Hà Dương đã đón đợt di dân đầu tiên, đó là bộ chúng của Lý Nhân Dục từ bờ nam Hoàng Hà tới, tổng cộng hơn hai nghìn người, được an trí vào những thôn làng nằm rải rác trên tuyến đường từ Tế Nguyên đến Hà Nội. Do ruộng vườn và thủy lợi bị bỏ hoang, năm nay e rằng không kịp gieo trồng lúa mì vụ đông. Thiệu Thụ Đức dứt khoát hạ lệnh phát lương thực quân đội thu được, thực hiện chính sách lấy công thay chẩn, trước tiên hoàn thiện các công trình thủy lợi. Đợi đến xuân năm sau mới gieo trồng lúa mì vụ xuân.
Dĩ nhiên, ngoài vấn đề thủy lợi, nhân lực chưa tập hợp đủ cũng là nguyên nhân quan trọng. Số nông học sinh được trưng triệu vẫn đang trên đường tới, quan lại các cấp cũng đang trên đường đi, chưa kịp đến nhậm chức. Ngay cả khi đến nơi rồi cũng cần thời gian làm quen công việc, năm nay e là không kịp gieo cấy.
Làm việc gì cũng vậy, cán bộ đủ năng lực luôn là thứ thiếu thốn nhất! Đặc biệt là khi hắn muốn đẩy mạnh mô hình sản xuất nông nghiệp khác biệt như chế độ luân canh ba vụ, nhân tài về mặt này chỉ có Linh Hạ mới có. Các phiên trấn cũ như Vị Bắc, Lũng Hữu, Bân Ninh, dù châu huyện của họ cũng mở các trường nông học nhưng trình độ không đồng đều, thua kém xa so với Linh Hạ.
"Đợi sau khi Hà Dương có chút khởi sắc, ta nhất định phải để một vị nông học bác sĩ có biểu hiện xuất sắc lên làm Châu Thứ sử." Thiệu Thụ Đức hung hăng vung roi ngựa nói. Tống Nhạc theo phía sau, nghe vậy bật cười. Từ trước đến nay, kinh học vẫn là môn được ưa chuộng nhất, người người chen nhau vỡ đầu để được vào học. Nếu nông học thật sự đào tạo ra một vị Thứ sử, thì quả thực là chuyện động trời. Nhưng nghĩ kỹ lại cũng chẳng có gì lạ? Thời buổi này võ phu đầy thiên hạ làm Tiết độ sứ, Thứ sử, mọi người sớm đã thành quen. Một vị nông học bác sĩ có cách nói năng dẫu sao cũng coi là nhã nhặn, miễn cưỡng có thể coi là người phe mình.
"Không chỉ làm Thứ sử, sau này còn phải đề bạt làm Tể tướng." Thiệu Thụ Đức nói tiếp: "Nông nghiệp không mạnh thì chẳng làm được trò trống gì cả."
Hắn nói câu này rất nghiêm túc, thật sự cân nhắc việc sau này sẽ để một người có công lao lớn trong hệ thống nông nghiệp đảm nhận chức Tể tướng. Sản xuất lương thực là gốc rễ của mọi thứ. Nếu ngươi còn giữ một chút tâm niệm muốn thúc đẩy xã hội tiến bộ, vậy hãy nghĩ mọi cách để nâng cao sản lượng nông nghiệp. Điều này thực tế và đáng tin cậy hơn nhiều so với việc lao vào các phát minh sáng tạo. Khi sản lượng lương thực tăng lên, xã hội mới có thể nuôi dưỡng thêm nhiều người làm các ngành nghề không trực tiếp sản xuất nông nghiệp như y học, văn học, nghệ thuật, âm nhạc, công nghiệp... Khi tầng lớp này đông đảo lên, phong khí xã hội sẽ dần chuyển từ bảo thủ sang cởi mở, từ đó mới có thể nảy sinh những tư tưởng tiên tiến hơn, xã hội mới có khả năng tiến bộ.
Khi tỷ lệ hạt giống thu hoạch chỉ ở mức 1:4, ngươi chỉ có thể xây dựng một xã hội nông nô. Ở mức 1:7, 1:8, văn học, âm nhạc bắt đầu phát triển, nhưng bản chất xã hội vẫn không thay đổi. Khi đạt đến 1:12, thương nghiệp sẽ trở nên phồn vinh, phong khí xã hội dần thay đổi. Từ 1:16 trở lên, các công xưởng sản xuất tập trung sẽ mọc lên như nấm sau mưa. Sản lượng lương thực chính là nền tảng thúc đẩy văn minh tiến bộ.
Nửa thế kỷ sau khi Cách mạng Công nghiệp tại Anh bắt đầu, dân số làm nông nghiệp đã giảm xuống còn một phần ba. Hai phần ba còn lại được giải phóng để làm các công việc như triết học, văn học, nghệ thuật, công nghiệp, mỹ thuật, hàng hải, thuộc địa... Còn hơn một trăm năm trước khi Cách mạng Công nghiệp bắt đầu, kỹ thuật nông nghiệp châu Âu đã có những bước tiến vượt bậc, sản lượng trên mỗi mẫu ruộng tăng mạnh, tỷ lệ hạt giống thu hoạch tại Anh, Pháp, các Tỉnh Liên Hiệp phổ biến tăng lên trên 1:12. Trong khi đó, tại miền Bắc Trung Quốc lúc này, đại đa số ruộng đồng đều không đạt được tiêu chuẩn đó, vẫn chỉ quanh quẩn ở mức 1:6 hoặc 1:7, nghĩa là sản lượng mỗi mẫu chỉ hơn trăm cân một chút.
Giải phóng một lượng lớn nhân khẩu khỏi ruộng đất, mới có thể thúc đẩy tiến bộ trong các lĩnh vực triết học, nghệ thuật, công nghiệp, nếu không thì mãi chỉ là thời Trung Cổ mà thôi. Nếu không có sự gia tăng mạnh mẽ sản lượng lương thực mà muốn thúc đẩy xã hội cổ đại tiến bộ, thì chỉ là mơ mộng hão huyền mà thôi.
"Tiên sinh đề nghị có thể thu lông dê để khấu trừ thuế, lúc đầu ta đã không đồng ý." Thiệu Thụ Đức dừng ngựa lại, nói tiếp: "Nhưng sau đó nghĩ kỹ lại, chỉ dựa vào mục trường do quan phủ quản lý để nhân giống dê nhiều lông thì sợ rằng quá chậm, chi bằng dùng cách này để dụ dỗ bách tính cùng tham gia. Lông dê sản xuất được nhiều rồi thì đó chính là tiền, chắc hẳn sẽ có người muốn thử. Nếu có thể lai tạo được giống dê ưu tú nào đó thì quả là lãi lớn."
"Ta lại chẳng nghĩ xa xôi đến vậy." Tống Nhạc cười khổ: "Ta chỉ thấy bách tính khốn cùng, lại không mấy mặn mà với việc nuôi ngựa, gia súc lớn cũng ít, nên chỉ cố nghĩ cách để họ sống qua ngày mà thôi. Một mẫu cỏ linh lăng Đại Uyển có thể nuôi một con bò, nếu là dê thì có thể nuôi mười mấy con. Nay vì thiếu gia súc lớn nên chỉ đành để họ nuôi dê trước vậy." Thiệu Thụ Đức gật đầu.
Thực ra hắn dự định sai người làm một bộ y phục bằng lông dê để chính mình mặc làm gương trước. Ngoài ra, có thể chuyên chọn những loại lông dê tương đối mềm mại để làm thành áo khoác, váy vóc, cho các nàng thê thiếp trong nhà cùng mặc. Các nàng thê thiếp của Hạ Vương khoác lên mình y phục lông dê xuất hiện tại các hoạt động xã hội của các vị phu nhân, biết đâu có thể tạo nên một cơn sốt. "Trên làm gương, dưới bắt chước", biết đâu sẽ thúc đẩy nhu cầu về lông dê.
Dưới chế độ luân canh ba vụ, sản lượng ngũ cốc thuần túy so với phương thức canh tác truyền thống thực ra không có ưu thế, ưu thế nằm ở chỗ sản xuất ra một lượng lớn thịt, sữa và da lông động vật. Tất nhiên, thịt và sữa cũng là thực phẩm, lại là thực phẩm chất lượng cao, có thể coi là năng suất trên một đơn vị diện tích cao hơn hẳn cách làm truyền thống. Bây giờ chỉ cần tìm được đầu ra cho da lông nữa là được. Da thuộc vốn là vật tư quân sự, lượng tiêu hao rất lớn nên không cần lo, còn lông dê thì phải đẩy mạnh quảng bá, đồng thời cũng cần kiên nhẫn lai tạo giống tốt.
"Sau khi các nông học sinh ở các châu đến, hãy để họ tới gặp ta, ban thưởng mỗi người hai mân tiền, ừm, tặng thêm hai xấp vải lông nữa, ha ha!" Thiệu Thụ Đức cười nói: "Ta đánh hạ vùng đất nào thì sẽ xây dựng vùng đất đó thật tốt, từng bước thay đổi thiên hạ này. Chu Toàn Trung làm việc có giống ta không? Không giống."
Ta chịu trách nhiệm nâng cao sản lượng nông nghiệp cho thiên hạ này, cung cấp thêm nhiều nguyên liệu thô, làm được đến đâu hay đến đó. Ai nấy đều chỉ muốn viển vông, bắt đầu từ những nơi hào nhoáng nhất, chẳng ai chịu làm những việc nền tảng, gian khổ mà lại là quan trọng nhất, vậy thì để ta làm. Ta đặt nền móng, đợi đến thời vương triều thịnh thế, toàn quốc ước chừng sẽ có thêm vài triệu, thậm chí hơn chục triệu người thoát ly khỏi sản xuất nông nghiệp, hãy để họ hái lấy những vinh quang cuối cùng, dẫn dắt tương lai của quốc gia này đi. Ngành dệt may quy mô lớn có lẽ sẽ xuất hiện sau khi ta chết một trăm năm, nếu có thể sống thêm một trăm năm nữa thì tốt biết mấy.
"Đại soái có hào tình như vậy, tự nhiên là tốt. Nhưng đại chiến với quân Biện cần rất nhiều tiền lương, không biết số gia súc mà Đại soái đã hứa bao giờ mới điều từ Linh Hạ tới?" Tống Nhạc thúc ngựa đuổi theo hỏi.
"Cái này——đang làm rồi." Thiệu Thụ Đức bất đắc dĩ đáp: "Đừng có ngày nào cũng thúc ép như vậy chứ. Hoàng Hà không chạy được thuyền lớn, gia súc cũng không thể ngồi thuyền qua được. Hơn nữa đi xuyên qua các châu huyện, nơi nào đi qua là cỏ sạch không còn một cọng. Có vài đồng cỏ lại là của người Đảng Hạng Hoành Sơn, vẫn còn cần điều phối. Ta đã để Dương Dược, Dã Lợi Kinh Thần, Một Tàng Khánh Hương ba người khẩn trương lo liệu rồi."
"Vậy thì đành tĩnh đợi tin lành vậy." Tống Nhạc nói: "Đại soái sắp tới còn muốn tấn công Hà Nam, ta cũng thay Đại soái thấy sốt ruột đây."
