Năm 1975, do đời sống chính trị của đất nước không bình thường, nhiều mặt của xã hội đều ở trong trạng thái vô cùng bất ổn và hỗn loạn. Tháng Tư, Trương Xuân Kiều đăng bài "Luận về chuyên chính toàn diện đối với giai cấp tư sản" trên tạp chí "Cờ Đỏ", cơ quan ngôn luận của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Sau khi Cách mạng Văn hóa đã tiến hành được gần mười năm, dường như giai cấp tư sản và chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc càng bị phê phán lại càng nhiều thêm.
Ở nông thôn, sợi dây đấu tranh giai cấp càng bị thắt chặt hơn. Tại ba cấp huyện, xã, đội, mọi công việc đều lấy đại phê phán cách mạng để mở đường. Có những huyện thậm chí tập trung bốn, năm trăm cán bộ thoát ly sản xuất, tới một đội sản xuất để phê phán "khuynh hướng tư bản chủ nghĩa" của một bí thư đại đội.
Ở cấp công xã, xuất hiện một loại "tiểu phân đội dân binh" vũ trang, công việc của tổ chức này chuyên là gây chuyện đấu tranh giai cấp. Những thanh niên "bất cần đời" được tập hợp từ các thôn này, dưới sự dẫn dắt của cán bộ vũ trang công xã, đã tịch thu thịt heo, lương thực và tất cả những thứ bị cấm bán vào thời điểm đó của nông dân ngay tại chợ. Họ gom tất cả những người dân thường trót mở rộng thêm vài thước đất tự canh hoặc phạm phải vài cấm kỵ "tư bản chủ nghĩa" khác, cùng với bọn trộm cắp, con bạc và những kẻ được gọi là "nắp làng" (côn đồ thôn), "cọp cái" (phụ nữ đanh đá), tập trung lại ở công trường thi công cơ sở hạ tầng nông nghiệp của công xã, cưỡng chế những người này chấp nhận "lao động cải tạo". Những người bị "lao động cải tạo" không được tính điểm công, tự mang theo khẩu phần lương thực, chăn đệm, hơn nữa mỗi ngày phải làm những việc nặng nhất: dùng xe cải tiến chở đất. Thông thường bốn "người tốt" bốc đất, một "kẻ xấu" đẩy xe; lúc đẩy đất còn phải chạy, khiến cho những "kẻ thù giai cấp" này không có chút thời gian nào để nghỉ ngơi. Điều khiến những người này khó xử nhất là, trong số bốn người bốc đất cho họ, lại sắp xếp một người thân của chính họ. Hành hạ bản thân chưa tính, còn phải hành hạ cả người thân của họ, không chỉ hành hạ thể xác, mà còn phải hành hạ tinh thần.
Vương Mãn Ngân là bị tiểu phân đội dân binh của công xã áp giải từ thôn Quán Tử đến công trường này vào sáng hôm nay. Mấy hôm trước hắn đi dạo một vòng huyện thành, mua được ít thuốc diệt chuột từ một người thợ thủ công người Hà Nam. Lúc quay về, hắn đã bán lại mười mấy gói trong số đó tại chợ Thạch Ngật Tiết, mỗi gói kiếm được năm xu, tổng cộng lợi nhuận chưa đến một đồng. Không biết chuyện này sao lại để tiểu phân đội dân binh công xã biết được, giờ đây lôi hắn đến đây chịu cái tội "tội vạ" này.
Tổ tiên của Mãn Ngân từng làm "Bạt cống". Trong tay người xưa từng có chút danh tiếng ở vùng này. Đến đời ông nội hắn, hút thuốc phiện đã hút sạch một chút gia nghiệp. Cha hắn sau đó trở thành một kẻ du thủ du thực nổi tiếng khắp các làng trên xóm dưới. Năm 1947, khi quân Quốc dân Đảng của Hồ Tông Nam tấn công vùng này, mẹ hắn sinh hắn ra trong một cái hang đá trên núi để tránh chiến loạn. Năm sau, cha hắn qua đời. Mẹ hắn dùng sự nhọc nhằn nuôi hắn khôn lớn đến mười chín tuổi, thì năm 1966 cũng bệnh qua đời. Từ đó, hắn trở thành một kẻ cô độc giữa xã hội này. Năm đó, cách mạng văn hóa liền bắt đầu, hắn rất vui mừng khi thế giới loạn đến mức như thế này. Năm sau, Mãn Ngân hăng hái tham gia vào một đội võ đấu của huyện. Trận đầu tiên đánh xuống, hắn liền bị phe bên kia bắt làm tù binh. Hắn dứt khoát lại tham gia vào đội võ đấu đã bắt mình, đi đánh lại cái phe mà mình từng tham gia trước đó. Dù sao đối với hắn, phe này hay phe nọ cũng đều như nhau, chỉ cần có đồ ăn ngon, mỗi ngày lại phát cho một bao thuốc lá giấy là được. Đánh xong trận thứ hai, Vương Mãn Ngân sợ hãi, vứt súng chạy trốn về thôn Quán Tử. Về nhà, hắn lại không muốn làm ruộng, nảy ra ý định, liền đi dạo bên ngoài rồi bắt đầu làm chuyện buôn bán nhỏ. Công việc buôn bán của hắn đều làm ở các đội võ đấu khắp nơi — hắn biết nhu cầu và hành tung của những người này; bởi vậy mấy năm đó cũng kiếm chác được kha khá... Không biết là ngày nào, hắn nằm ngủ trên chiếc giường đất lạnh lẽo của mình, đột nhiên nghĩ đến việc muốn cưới vợ. Trong đầu liệt kê các cô gái chưa chồng ở các làng xung quanh, cuối cùng chọn trúng cô con gái lớn Lan Hoa của Tôn Ngọc Hậu ở thôn Song Thủy. Cô gái đó trông còn xinh xắn! Nói thêm, thân thể lại khỏe mạnh, sau này đốn củi, gánh nước, trồng đất tự canh đều được — những việc nặng nhọc này hắn không muốn làm, cũng không làm nổi.
Hắn ra ngoài chơi bời nên gan cũng lớn lên, cũng chẳng cần bà mối, liền tự mình làm ầm ĩ lên để tìm vợ cho mình.
Thôn Quán Tử cách thôn Song Thủy chỉ vài dặm đường, hắn cũng không có việc gì, thế là cứ ba lần năm lượt chạy đến không ngừng. Lúc đầu, hắn thường chặn đường Lan Hoa ở con đường nhỏ đầu thôn Song Thủy mỗi khi cô đi núi về, không có chuyện gì cũng tìm chuyện để buông lời trêu ghẹo. Lan Hoa đáng thương vì nhà nghèo, thường mặc bộ quần áo miếng vá chồng miếng vá. Cô nhìn chàng thanh niên ăn mặc mới tinh, mặt rửa sạch sẽ sáng bóng này, lại nhiệt tình nói với mình những lời khiến người ta nghe nóng cả tai, trong lòng không khỏi đập thình thịch.
Mãn Ngân thấy Lan Hoa đã có thiện cảm với mình, một buổi chiều tà nọ liền ôm chầm lấy cô ở khúc quanh sông phía sau thôn Song Thủy, hôn cô một trận dữ dội. Sau khi cắn lên đôi má đầy đặn của cô rất nhiều vết răng, gã này liền nhét bộ quần áo thời thượng mua ở nơi khác đã chuẩn bị sẵn trong túi đeo vào tay Lan Hoa.
Lan Hoa ngồi bệt xuống đất khóc một trận. Cô vừa sợ hãi, vừa cảm kích người đàn ông trước mắt này. Than ôi, cô bình thường vì việc của cả nhà, suốt ngày đầu tắt mặt tối trong núi ngoài nhà, tối vừa ngả lưng là ngủ thiếp đi, chưa từng rảnh rỗi nghĩ đến chuyện kiểu này. Giờ đây, gã đàn ông gan dạ ở thôn Quán Tử này đã đánh thức cảm xúc thiếu nữ đang say ngủ trong lòng cô, giống như một đống củi khô được lửa châm vào, cháy lên hừng hực! Cô nói với Vương Mãn Ngân: "Bộ quần áo này bây giờ em không dám mang về nhà. Anh mang về trước đi, để nói chuyện này với người lớn trong nhà đã rồi..."
Khi Lan Hoa nói với cha mình rằng cô muốn gả cho Vương Mãn Ngân ở thôn Quán Tử, Tôn Ngọc Hậu lập tức tức giận đến mức nhảy dựng lên. Ông mắng cô một trận té tát, kiên quyết phản đối cô kết hôn với tên "kẻ dạo chơi" này.
Thế nhưng Lan Hoa, người bình thường vẫn luôn ngoan ngoãn như con cừu non trước mặt cha, lần này lại cứng rắn vừa khóc, vừa cãi lại cha, nói rằng cô có chết cũng phải chết ở trước cửa nhà Vương Mãn Ngân. Tôn Ngọc Hậu nóng giận đến mức tháo một chiếc giày định đánh cô, nhưng bị cậu con trai Tôn Thiếu An lúc đó mới mười bảy tuổi chặn lại. Tôn Thiếu An đã là một người làm ruộng chín chắn, lúc đó đã bắt đầu đứng ra lo toan việc nhà. Cậu từng đi học vài năm, tuy bây giờ vẫn còn ở cái tuổi này, nhưng cách nhìn nhận sự việc rõ ràng rộng mở hơn cha mình rất nhiều. Cậu đã hiểu được phải tôn trọng tình cảm của một con người, vì vậy đã hết sức khuyên can cha không được can thiệp vào lựa chọn của chị gái. Tôn Ngọc Hậu không chống lại được các con, ôm đầu ngồi xổm dưới đất, thở dài thườn thượt, coi như chấp nhận cái thực tế mà ông đã không thể thay đổi được này.
Sau khi kết hôn, mặc dù Vương Mãn Ngân trong mắt tất cả mọi người đều không phải là một người con rể tốt, nhưng Lan Hoa lại toàn tâm toàn ý sống với hắn, và sinh hạ cho hắn một trai một gái hai đứa con. Người đàn ông thì quanh năm đi dạo chơi không mục đích, cô cũng không oán trách, một mình xoay xở nuôi nấng hai đứa con, việc nhà việc đồng áng đều một tay gánh vác. Cô không sợ cái nhà này nghèo. Từ nhỏ cô đã quen nghèo rồi. Mặc kệ người khác nhìn nhận chồng cô thế nào, cô gái nông thôn trung hậu lương thiện này, luôn luôn yêu thương người bị thế nhân chê bỏ này trong lòng — bởi vì trên thế giới này, chỉ có người đàn ông này, đã từng mang lại cho cô niềm vui của tình yêu lần đầu tiên trong những năm tháng thanh xuân không có chút màu sắc gì của cô!
Còn về phía Vương Mãn Ngân này, bất kể vào lúc nào, hắn tự cảm thấy mình vẫn cứ là bộ dạng này. Hắn tốt hay hắn xấu, thì liên quan quái gì đến người khác? Có lúc hắn thực sự tức giận vì người khác cứ xen vào chuyện của hắn: "Ta chính là cái bộ dạng này, các người muốn bắt ta phải thế nào nữa?". Cứ nói như hiện tại đi, hắn đang ở công trường này chấp nhận "lao động cải tạo", ngoài việc mệt đến mức không chịu nổi ra, những chuyện khác hắn chẳng thèm bận tâm. Lúc đẩy xe, hắn phanh vạt áo bông đồng phục cũ ra, lộ ra chiếc áo lót len màu hồng đào đã phai màu đẫm mồ hôi; áo lót len còn nhét gấu vào trong cạp quần như người thành phố vậy. Một khuôn mặt không hề trải qua sương gió gì mấy, chảy đầy những vệt mồ hôi, hắn đành phải thỉnh thoảng tháo chiếc mũ dạ rách rưới bẩn thỉu trên đầu xuống, lau mặt một cái; lau xong lại đội lên đầu. Có lúc tránh được tiểu phân đội dân binh vác súng, hắn còn quay đầu nhếch mép cười với người bố vợ đang bốc đất. Hì hì! Sợ cái gì? Hắn đã kinh qua bao nhiêu sóng gió rồi! Ngoài việc chưa từng ăn trộm, còn việc gì hắn chưa làm qua? Từng vác súng, từng đánh bạc, đi khắp các châu các huyện buôn bán, cũng từng chui vào chăn của vợ người khác hai lần, hơn nữa còn nợ thiên hạ một đống nợ — năm nào qua năm cũng không dám ở nhà, phải chạy ra ngoài để trốn nợ. Hắn đã là cái bộ dạng này rồi, đến giờ còn quan tâm đến cái này sao? Thôn của hắn gọi là thôn Quán Tử, hắn chính là cái vại sành vỡ của thôn Quán Tử! Mặc xác nó, vại vỡ thì vỡ, dù sao cũng là đã vỡ rồi!
Tuy nhiên, nói thì nói thế; Mãn Ngân trong lòng đối với cái "chuyên chính vô sản" này vẫn có chút sợ hãi. Cái thân thể chưa từng nếm mùi gian khổ của hắn, chưa đầy một ngày đã đau nhức như bị roi da quất vào vậy. Hắn không biết cái "tội vạ" này còn phải chịu bao nhiêu ngày nữa mới kết thúc. Hắn chửi rủa trong lòng gã thợ thủ công người Hà Nam kia, mấy gói thuốc chuột khiến hắn giờ đây phải ăn cái khổ lớn thế này. Hắn nghĩ, mẹ kiếp, cái này còn không bằng đi ngồi tù cho xong! Trong tù tuy rằng không cho đi lại lung tung, nhưng cứ ngồi không chẳng phải làm lụng gì. Tất nhiên nghe nói là ngày không được ăn nhiều cơm — dù sao sức ăn của hắn cũng không lớn, chỉ cần được ngồi không, ăn ít đi một chút cũng chẳng sao!
Vương Mãn Ngân thực sự chạy không nổi nữa rồi. Hắn tranh thủ nhìn thoáng qua hơn mười mấy "phạm nhân" khác, thấy họ cũng đều mệt đến mức không chịu nổi nữa. Trong đó có một người phụ nữ, khoảng bốn mươi tuổi, chân đã bắt đầu tập tễnh. Nghe nói người đàn bà này là "cọp cái" của Ngưu Gia Câu. Bên bờ đất tự canh của bà ta trồng một cây hoa tiêu, bị đội tịch thu mất, bà ta liền nhảy dựng lên chửi bí thư đại đội một trận té tát, thế là đội liền "tiến cử" bà ta đến nơi này.
Vương Mãn Ngân suy tính: Mình phải nghĩ cách làm cho người bốc đất chậm lại một chút, mình mới có thể nghỉ ngơi nhiều hơn một chút. Nhưng ngoài bố vợ ra, ba gã thanh niên kia không biết là người thôn nào, hắn không quen. Còn về bố vợ, tuy nhìn ra ông đã hận hắn đến tận xương tủy, nhưng cũng không cố ý chỉnh hắn, vẫn cứ túc tắc bốc đất, chỉ là khuôn mặt đen sì như bị sương giá phủ lên, cũng không thèm nhìn hắn một cái. Phải rồi, hắn đã làm mất mặt ông, ông hiện tại hận hắn — ông thực tế không phải lúc này mới hận, mà bao nhiêu năm nay vẫn luôn hận hắn.
Hắn đột nhiên nhớ ra, hôm đó sau khi bán xong thuốc chuột ở Thạch Ngật Tiết, hắn dùng số tiền kiếm được mua một bao thuốc lá "Đại Tiền Môn", còn hút dư vài điếu, đang giấu trong túi áo bông. Hắn nghĩ: Có dám lén dúi điếu thuốc lá này cho mấy gã người lạ bốc đất không nhỉ? Chỉ cần họ nhận thuốc, biết đâu sẽ nới lỏng với hắn một chút. Hắn nghĩ, những người này là làm theo lệnh, cũng không phải là quan chức hay kẻ vác súng, biết đâu còn có thể hối lộ một chút. Nếu hắn là những người này, họ là hắn, đưa cho hắn một điếu thuốc lá, chắc chắn hắn sẽ không làm khó những người này nữa. Thử xem sao! Biết đâu có tác dụng, tục ngữ có câu, người sống bảy mươi, ai mà chẳng vì miếng ăn?
Khi hắn chở xong một chuyến đất quay trở về, thấy người của tiểu phân đội dân binh không ở gần đó, liền vội vàng móc mấy điếu thuốc lá ra khỏi túi, một bên mắt liếc nhìn xa xa, một bên cười hì hì đưa thuốc đến trước mặt mấy gã thanh niên này. Mấy người này ban đầu sững sờ, lại nhìn thấy là loại thuốc cao cấp như vậy, liếc nhìn nhau, không biết phải làm sao. Có đường rồi! Vương Mãn Ngân vừa thấy họ dao động, liền thừa cơ nhét thuốc vào tay một gã thanh niên biểu hiện dao động nhất. Người này do dự một chút, nhận lấy thuốc, nhanh chóng nhét vào túi áo mình — bây giờ không dám hút, đợi đến khi nghỉ làm, ai mà biết điếu thuốc này là của hắn hay của Vương Mãn Ngân? Hai người kia thấy người này đã làm "kẻ phản bội", họ cũng làm theo như vậy. Tất nhiên, Mãn Ngân không dám đưa cho bố vợ. Hắn thấy bố vợ trừng mắt nhìn mình một cái đầy hung dữ. Vương Mãn Ngân cũng chẳng quan tâm, nghĩ thầm: Trừng cái gì chứ? Ông già ơi ông không thấy đấy thôi, thằng con rể này của ông khôn khéo lắm đấy! Lúc này, Tôn Ngọc Hậu đã đau khổ đến mức hơi tê liệt.
Khi biết đứa con rể bất tài của mình bị lôi đến công trường để "lao động cải tạo", và đầy tính sỉ nhục là bắt ông đến bốc đất cho Vương Mãn Ngân, lão già Tôn Ngọc Hậu chỉ ước mặt đất này sao không nứt ra ngay một khe hở để ông chui xuống cho rồi. Ông đã sống trên thế giới này chán chê rồi. Từ lúc sinh ra đến giờ, năm mươi hai năm qua, ông chưa có lấy mấy ngày sống yên ổn. Sở dĩ ông còn sống, không phải là trông chờ bản thân kiếp này được hưởng phúc gì, mà hoàn toàn là vì mấy đứa con của mình. Chỉ cần con cái có thể sống tốt hơn một chút, ông có chịu khổ cả đời cũng cam tâm tình nguyện. Ông là một người nông dân không có bản lĩnh, không thể để các con sống một cuộc đời tươm tất hơn trên thế giới này. Ông chỉ biết bán mạng chống chọi, để đời sau được như người làm ruộng bình thường, không thiếu ăn thiếu mặc là đã mãn nguyện rồi. Thế nhưng, thời buổi này, ông trên mảnh đất này đã gần như đổ cạn máu và mồ hôi của mình, cảnh nhà vẫn như cái sàng đầy lỗ thủng. Hai đứa con nhỏ phải gồng mình đi học, quần áo rách rưới, thiếu ăn thiếu uống, ở trường học bị coi thường, chịu ấm ức. Đứa con trai lớn vốn là mầm mống đọc sách, kết quả đến cấp hai cũng không được học, mười ba tuổi đã phải về nhà chịu khổ, giúp ông chống đỡ cái nhà này. Con trai tính ra đã hai mươi ba tuổi rồi, vẫn chưa có vợ — những thanh niên nông thôn như nó, phần lớn đều đã cưới vợ rồi. Nhưng ông lấy gì để cưới cho con đây? Bây giờ cưới một người vợ, mặc dù công gia phản đối việc thách cưới, nhưng nhà nào mà chẳng mất đến ngàn hai ngàn tám? Than ôi, nói đi cũng phải nói lại, người ta nuôi lớn một đứa con gái cũng không dễ dàng gì, ngàn hai ngàn tám lại đáng là bao! Nhà ai con gái cũng được như Lan Hoa nhà ông, phí hoài không công cho thằng du thủ du thực! Tất nhiên, nói đi cũng phải nói lại, số tiền cưới hỏi như vậy đối với ông mà nói, lớn đến mức quả thực đáng sợ quá! Ngoài ra, nếu có cưới được một cô vợ về, thì ở vào đâu đây? Cả nhà chỉ có một cái hang đất, hai ông bà già ông và bà mẹ đã gần tám mươi tuổi ở chung; Thiếu An thì dựng một cái ổ đất nhỏ bên cạnh hang để ở. Hai đứa con đi học thứ Bảy về, đành phải sang bên kia sông ở nhờ nhà Kim Tuấn Hải. Không còn sức lực để đào thêm mấy cái hang đất nữa! Vốn dĩ nhà ông chiếm một mảnh đất có thế rất đẹp — Mễ Âm Dương ở trấn Mễ Gia năm đó từng xem trên la bàn mảnh đất này, nói thổ mạch, phong thủy, đều là tốt nhất thôn Song Thủy! Thế nhưng Thiếu An làm đội trưởng sản xuất, không có chút thời gian rảnh. Nếu hai cha con vì đào hang mà lỡ mất công việc mùa đông, một năm trôi qua lại phải chạy vạy lương thực tiền bạc. Nói lại, cho dù đào được hai cái hang đất, thì tiền làm cửa nọ cửa kia lại lấy ở đâu ra? Cái vùng nghèo núi nghèo này không trồng nổi cây, gỗ đắt đến mức dọa chết người... Nhưng tất cả những chuyện lo âu này cộng lại, cũng không bằng nỗi đau khổ vì đứa con gái lớn Lan Hoa của ông. Đứa con gái chết tiệt ngày đó không nghe lời ông, cứng đầu đi theo thằng du thủ du thực ở thôn Quán Tử này, trong nhà thường xuyên bữa đực bữa cái. Ông nhớ tới con gái phải nuôi nấng hai đứa con, một mình xoay xở trong nhà ngoài sân, môi quanh năm suốt tháng bị phồng rộp trắng bệch, đôi tay như tay đàn ông phủ đầy vết chai sạn, thường không nhịn được mà ôm đầu khóc nửa ngày trên núi. Ông càng thương hai đứa cháu ngoại — đây là thế hệ thứ ba của nhà họ Tôn đấy! Để không cho lũ trẻ phải chịu khổ, ông gần như quanh năm suốt tháng để hai cục cưng này sống ở nhà mình. Điều này tất nhiên lại tăng thêm gánh nặng cho đất nhà, nhưng không còn cách nào khác! Nếu hai đứa trẻ này có một người cha tốt, liệu ông có phải nhọc tâm đến mức này không?
Ông hiện tại đang máy móc cầm xẻng bốc đất lên xe cải tiến, cái thân hình cao lớn đã còng lưng cố gắng cúi thấp xuống. Ông không muốn để mọi người nhìn mình, ông cũng không có mặt mũi nào để nhìn mọi người. Ông thực sự muốn vung xẻng, chém đứa con rể không biết xấu hổ trước mắt này gục xuống đất! Đồ không biết xấu hổ! Mày đã thành cái bộ dạng gấu như thế này rồi, còn làm được trò trống gì nữa! Mày không nghĩ xem, vợ con mày giờ này ở nhà đã bị hành hạ ra nông nỗi nào rồi!
Tôn Ngọc Hậu nghĩ: Đợi sau khi tan làm, ông về nhà ăn chút cơm, sẽ đi một chuyến đến thôn Quán Tử, đón Miêu Đản và Cẩu Đản về — ông lại không biết rằng, con gái mình đã ôm hai đứa trẻ đến nhà ông rồi.
