Lúa mì gieo xong, cày bừa treo lên, cũng vừa lúc tới tiết Bạch Lộ; vào mùa này, cuốc xẻng cũng đến lúc phải "xếp xó" rồi.

Tháng Tám âm lịch là thời gian tốt đẹp nhất trong năm của người làm nông. Không nóng không lạnh, cũng không đói khát; đi ra đồng hoang, tay chân thỉnh thoảng lại chạm vào hoa quả. Thu hoạch mùa thu đã mở màn: đập táo đỏ, cắt cây gai dầu, hái đậu đũa, thu bí đỏ... Tâm trạng của người nông dân Tôn Thiếu An cũng tốt như mùa này vậy. Thật sự ngay cả chính anh cũng khó mà tin nổi, một cuộc sống mà vài năm trước anh từng mơ ước, giờ đây bắt đầu trở thành hiện thực. Những ngày tháng cả đám người nghèo túm tụm vào nhau cuối cùng đã kết thúc, cuộc sống của người làm nông từ nay đã có hy vọng mới.

Ai bảo chế độ khoán này không tốt? Hãy nhìn xem, họ mới tách ra có một hai tháng, mà người ta đã gieo trồng ruộng lúa mì thành ra thế nào kìa! Hoa màu vụ thu trong chớp mắt đã thêm bao nhiêu sắc thái! Người làm nông không phải đang trồng trọt trên ruộng, mà là đang chăm bẵm như nuôi con mình vậy. Điều khiến mọi người khoái chí nhất là, xong việc đồng áng, người ta được tự do, muốn làm gì thì làm; không cần phải như thời đội sản xuất, quanh năm suốt tháng trói tay trói chân vào mảnh đất, ngày qua ngày làm việc cầm chừng, kiếm vài điểm công chẳng đáng là bao. Người làm nông cũng muốn sống tự do chứ! Ai mà muốn làm lụng như trâu ngựa suốt năm mà chẳng thu hoạch được gì cơ chứ? Người ta bỏ ra máu mồ hôi và gian khổ trên mảnh đất, đó là để thu hoạch niềm vui và hạnh phúc, chứ không phải thu hoạch nỗi lo âu và đau khổ...

Thiếu An cảm thấy, trên khuôn mặt cha mình cũng lộ ra vẻ tươi tắn mà trước đây anh hiếm khi nhìn thấy. Hơn một năm trước, khi anh tách đội như bây giờ, cha đã lo lắng biết bao việc anh sẽ ngã ngựa! Tốt rồi, giờ ông cụ đã yên tâm, vì bên trên có người ủng hộ cho làm thế này cơ mà!

Trong tổ khoán của họ, cha thực chất đã trở thành người lãnh đạo. Chú hai lúc đầu không muốn "đi theo con đường tư bản chủ nghĩa", cứ lì lợm không chịu ra núi, anh không còn cách nào, cha liền đến Điền Gia Ngật Lao quát tháo mắng cho một trận, chú hai cũng đành bất lực mà bị gọi dậy. Đối với chú hai mà nói, đội xây dựng cơ bản thường niên của đại đội đã giải tán, nếu chú không làm việc trong tổ khoán thì không còn nơi nào để làm việc nữa – suy cho cùng, chú là nông dân, lại còn phải nuôi ba đứa con, không làm việc thì cả nhà ăn gì đây?

Nhà Thiếu An hiện tại vẫn chưa có thay đổi gì lớn. Bà nội tám mươi hai tuổi, vẫn nằm liệt nửa người trên giường đất; tóc mẹ đã bạc nửa, nhưng cũng không có bệnh tật gì nặng, vẫn như xưa quán xuyến trong ngoài; em trai Thiếu Bình vẫn đang dạy học trong thôn, năm nay hai mươi mốt tuổi, đã hoàn toàn thành người lớn, chỉ là ít nói hơn trước, sau khi tan học cứ cắm cúi làm việc; em gái út Lan Hương năm ngoái thi đỗ vào trường cấp ba huyện Nguyên Tây – điều khiến cả nhà tự hào là, em thi cấp ba đỗ thứ ba toàn huyện. Lan Hương vẫn luôn ở nội trú tại trường cấp ba huyện, hai tuần mới về nhà một lần.

Nỗi khổ tâm lớn nhất trong nhà họ vẫn là gia đình chị cả. Sau khi thôn Quán Tử thực hiện tổ khoán, anh rể Vương Mãn Ngân liền bỏ chạy ra ngoài. Nói là làm ăn, nhưng tên lưu manh này tay trắng, ai mà biết hắn đi lang thang ở đâu. Chính sách vừa nới lỏng, xã hội vừa chuyển động, một số nông dân đã bắt đầu rời bỏ đất đai, chảy về các địa phương khác và thị trấn. Phần lớn những người này ra ngoài là dựa vào sức lực và tay nghề để kiếm tiền; cũng có những người quỷ mới biết dựa vào thủ đoạn gì mà mưu sinh. Con trai cả của Kim Tuấn Văn trong thôn họ là Kim Phú, nửa năm trước đã bỏ đi, đến nay vẫn bặt vô âm tín, ngay cả người nhà cũng không biết anh ta ở đâu.

Thiếu An biết, sau khi anh rể phủi mông bỏ đi, cái nhà đó lại phải dựa vào một mình chị gái lo toan. Miêu Đản năm nay tám tuổi, đã học lớp hai ở tiểu học thôn Quán Tử; Cẩu Đản cũng đã sáu tuổi, sang năm là đến tuổi đi học rồi. Thế nhưng người cha không lo làm ăn của chúng lại bỏ mặc chúng cùng mẹ, một mình ra ngoài đi lang thang khắp thế gian – thật là gây nghiệp mà!

Gia đình riêng của Tôn Thiếu An vẫn rất hạnh phúc. Anh và Tú Liên từ khi kết hôn đến nay, vẫn luôn giữ được tình yêu nồng cháy. Người ta bảo có con rồi, tình cảm vợ chồng sẽ giảm đi một chút, mà chia sẻ cho con cái. Thế nhưng sau khi Hổ Tử chào đời, tình cảm của hai người họ dường như lại càng sâu đậm hơn. Phải rồi, ngẫm nghĩ kỹ mà xem, nhân sinh thật là mỹ diệu, lại cũng thật là thần bí – một sinh linh bé nhỏ hoạt bát nhảy nhót thế này, lại chính là do hai người cùng tạo ra! Anh và cô, thông qua đứa bé này, càng nhận thức rõ ràng rằng họ đã hoàn toàn hòa làm một. Khi họ cùng yêu thương con cái, nhìn nhau một cái, trong lòng sẽ chảy qua dòng nhiệt lưu tình cảm ấm áp, không bao giờ cạn kiệt.

Sau khi có con, Tú Liên càng không chú trọng cách ăn mặc của bản thân, thường xuyên là một thân quần áo đầy miếng vá. Thiếu An nhớ hồi anh còn rất nhỏ, người mẹ khi đó còn trẻ cũng mặc một bộ quần áo đính đầy miếng vá như thế. Người mẹ mộc mạc và sâu sắc như đất đai ấy! Nghĩ đến thôi đã thấy ấm lòng, khiến sống mũi cay cay. Thiếu An rất thích cách ăn mặc này của vợ, anh hy vọng con trai mình cũng có thể ghi nhớ hình ảnh một người mẹ như thế này...

Sau khi sinh đẻ, Tú Liên ngược lại càng khỏe khoắn hơn, việc trong việc ngoài đều gánh vác được, chưa bao giờ kêu khổ kêu mệt. Chỉ có điều buổi tối ngủ chung một chăn, đôi khi cô lại lầm bầm bên tai anh rằng họ không thể giống như các cặp vợ chồng trẻ khác, sống cuộc sống gọn gàng sạch sẽ mấy ngày. Thiếu An hiểu tâm tư của vợ. Ở nông thôn, người trẻ sau khi thành gia, hầu như không ai sống chung với người già cả. Nhưng anh vẫn giữ ý cũ: tuyệt đối không phân gia. Tú Liên biết không thể thay đổi anh, nhưng vẫn không nhịn được mà vòng vo lầm bầm. Ngoài ra, điều cô nói nhiều nhất bên gối, chính là cô còn muốn sinh cho anh một cô con gái. Thực ra, đây cũng là tâm nguyện của anh. Nhưng hiện tại chính sách kế hoạch hóa gia đình rất nghiêm, họ không dám làm càn. Sau khi sinh Hổ Tử, không cần công gia thúc giục, anh đã đưa vợ đến bệnh viện Thạch Ngật Tiết đặt vòng tránh thai...

Sau khi tổ khoán thực hiện, ruộng lúa mì của tất cả các tổ đều gieo trồng tốt hơn và nhanh hơn so với đội sản xuất những năm trước; hơn nữa ruộng vụ thu cũng được làm cỏ thêm một lượt so với mọi năm. Mảnh đất giáp ranh giữa Kim Gia Loan và Điền Gia Ngật Lao, hoa màu nhìn rõ ràng đã có sự khác biệt về độ cao thấp. Nhiệt tình lao động ở bờ tây sông Đông Lạp Hà cao chưa từng thấy. Tôn Thiếu An mặc dù vẫn là đội trưởng sản xuất trên danh nghĩa, nhưng thực tế Điền Gia Ngật Lao giờ đây đã có hơn mười đội trưởng, thậm chí mỗi một nông dân đều trở thành đội trưởng. Buổi sáng, không cần Tôn Thiếu An phân việc và thúc giục nữa, nhiều người bây giờ lên núi đều đi trước cả anh!

Lúa mì gieo xong, cũng ngừng việc cuốc xới, mà thu hoạch vụ thu quy mô lớn vẫn chưa bắt đầu – người làm nông ở Điền Gia Ngật Lao bao nhiêu năm nay lần đầu tiên được nhàn rỗi. Tốt rồi, người ta bắt đầu có thời gian đi chợ phiên, làm chút buôn bán nhỏ; những người nông dân khéo tay, bắt đầu xoay xở làm nghề phụ gia đình.

Trước mắt, Thiếu An vẫn chưa có tâm trí nhàn rỗi này. Việc đồng áng của tổ khoán không còn gì để làm, anh lại lao đầu vào mảnh đất tự lưu. Xây đắp bờ ruộng, muốn cải tạo thêm một mảnh đất bằng phẳng, sang năm mở rộng trồng rau.

Sáng hôm đó, trời vẫn chưa sáng, anh như thường lệ định bò dậy đi ra đất tự lưu, nhưng Tú Liên ôm chặt không cho anh dậy. Cô nũng nịu nói: "Ngủ thêm một lát đi! Anh cứ trời chưa sáng đã quẳng em lại một mình trong chăn! Giờ cũng đâu có việc gấp gáp gì, anh ngủ thêm lát nữa đi..." Nói đoạn liền dùng hai cánh tay trần chắc khỏe siết chặt eo anh. Thiếu An không còn cách nào, đành chiều theo cô.

Thế là, hai vợ chồng lần đầu tiên ngủ một giấc đến tận sáng bảnh mắt.

Sau khi ngủ dậy, tâm trạng đang tốt, Tú Liên lại nói với chồng: "Hay là thế này! Hôm nay anh đừng lên núi nữa, đi chợ phiên Thạch Ngật Tiết đi! Quanh năm suốt tháng làm lụng trong ruộng không thấy ngày đêm, anh cũng nghỉ ngơi một ngày đi, ra chợ đi dạo cho khuây khỏa."

Thiếu An bị lời vợ thuyết phục, liền quyết định hôm nay đi chợ phiên Thạch Ngật Tiết. Đúng vậy, đã bao lâu rồi anh không đến Thạch Ngật Tiết. Đối với họ mà nói, đi Thạch Ngật Tiết cũng tương đương với đi dạo phố thị; hoặc có thể nói tương đương với người thành phố đi dạo công viên vậy.

Tú Liên thay cho anh bộ quần áo tử tế, lại nấu nửa nồi nước nóng, để anh rửa sạch lớp bụi bẩn đầy đầu, sau đó tự tay lấy chiếc lược gỗ cũ chải tóc cho anh. Thiếu An vừa soi gương, vừa trêu đùa nói: "Em làm anh ăn diện như chú rể mới rồi đấy!"

Tú Liên nói: "Đợi đến khi chúng ta có hang đất mới, chúng ta sẽ kết hôn lần nữa!"

Lời của Tú Liên khiến tâm trạng Thiếu An trở nên nặng nề. Phải rồi, bao giờ họ mới có hang đất mới của riêng mình đây? Từ khi kết hôn đến nay, họ vẫn luôn sống trong hang đất cũ nát của khu chuồng trại, nhưng anh lại nghĩ, chỉ cần chính sách cứ nới lỏng như thế này, anh có niềm tin trong vài năm tới sẽ tự xây dựng cho mình một tổ ấm mới.

Hai vợ chồng cùng nhau trở về nhà ăn sáng xong, Thiếu An liền chuẩn bị lên đường đi chợ phiên Thạch Ngật Tiết. Trước khi họ về nhà, cha đã ăn cơm xong đi ra ngoài rồi – lòng hăng hái lao động của ông cụ ngày càng lớn.

Trước khi Thiếu An khởi hành, mẹ anh bảo anh: "Con đi chợ một chuyến, trong người cũng chẳng mang mấy đồng, hay là mang vài quả bí đỏ già mới hái đi bán, để con có tiền chi tiêu..." Thiếu An nghĩ cũng phải, người lớn thì không sao, nhưng lúc về vẫn phải mua cho Hổ Tử thứ gì đó.

Thế là, anh bỏ mấy quả bí đỏ vào túi len, vác lên vai đi đến Thạch Ngật Tiết.

Chợ phiên Thạch Ngật Tiết khác với mọi khi – người nông dân chen chúc đông nghịt đầu này đầu kia. Phần lớn mọi người đều mang theo thứ gì đó đến đây đổi lấy vài đồng tiền mặt, con phố rõ ràng quá nhỏ, ngay cả hai bên lòng sông Đông Lạp Hà và sườn núi lân cận đều chật ních người. Đâu đâu cũng là tiếng rao bán. Trên không trung con phố đất đầy bụi vàng do người làm nông đi lại cuốn lên.

Thi thoảng lại có một thanh niên mặc áo sơ mi kẻ caro, đeo kính râm kiểu mắt ếch phô trương đi qua đám đông, chiếc hộp đen xách trên tay kêu liên hồi như tiếng bật bông, khiến đám bách tính há hốc mồm xem sự mới lạ.

Tôn Thiếu An chen đến chợ rau bên cạnh nhà ăn đầu phố Nam, mấy quả bí đỏ già chẳng mấy chốc đã bán hết.

Khi kẹp túi len dưới nách, anh chuẩn bị đi mua cho Hổ Tử mấy hào kẹo trái cây, mua cho Tú Liên chiếc khăn tay lau mồ hôi, rồi chọn chút đồ ăn mềm mại mua cho bà nội. Mấy quả bí đỏ già của anh bán được ba đồng năm hào tám xu, đủ để mua những thứ này. Nếu còn dư, anh còn định mua cho cha một chiếc khăn mặt trắng đầu dê để đội đầu – chiếc khăn trên đầu ông đã bẩn như vừa nhặt từ đống tro than ra vậy.

Khi Tôn Thiếu An đang chen trong đám đông phố Nam, đột nhiên cảm thấy có người như đang kéo áo mình. Tim anh giật thót, tưởng là kẻ trộm – nghe nói người làm nghề này giờ nhiều lên rồi.

Anh vội vàng quay đầu lại, mới phát hiện ra là bạn học Lưu Căn Dân của mình. Trong tay Căn Dân xách một chiếc túi xách giả da màu đen, cười hì hì nói với anh: "Tôi nhìn từ phía sau là nhận ra ngay là cậu!"

Thiếu An hỏi anh: "Cậu đi đâu đấy?"

"Tôi vừa đi cơ sở về. Đi, đi với tôi đến công xã. Tôi đang định gửi lời nhắn gọi cậu đến đây! Đi ngay bây giờ, tôi có chuyện muốn nói với cậu!"

Thiếu An đành cùng Căn Dân chen qua đám đông, đi theo anh ta về phía công xã. Trên đường, anh đoán không ra Căn Dân muốn nói chuyện gì với mình. Đã Căn Dân chưa nói trước, nghĩa là ngoài phố không tiện bàn luận, anh cũng không hỏi. Có phải mình lại phạm lỗi gì rồi không? Phạm lỗi gì cơ chứ? Anh nghĩ đi nghĩ lại, cũng chẳng làm gì sai trái. Còn về tổ khoán, hiện giờ là bên trên chủ trương làm, huống hồ cũng đâu phải một mình anh Tôn Thiếu An làm – chắc không phải chuyện này! Anh nhanh chóng loại bỏ khả năng mình lại phải đối mặt với sự phê bình, tinh thần nhờ thế mà thả lỏng hơn.

Căn Dân vừa đi vừa đưa cho anh một điếu thuốc lá giấy.

Thiếu An thường không hút thuốc lá giấy. Vẫn cuốn thuốc lào hút. Nhưng điếu thuốc lá giấy của bạn cũ này anh đã nhận lấy.

Căn Dân hiện đã trở thành phó chủ nhiệm công xã Thạch Ngật Tiết. Bộ đồng phục màu xanh thẫm sạch sẽ, tóc chải ngược ra sau một chút, trông đã ra dáng một lãnh đạo công xã lắm rồi. Người này tính tình hòa đồng, nhưng đầu óc nhanh nhạy, hồi học cấp hai ở Thạch Ngật Tiết đã là cán bộ đời sống của lớp, làm việc gì cũng rất nghiêm túc. Thiếu An rất cảm kích người bạn học này; khi anh ấy trở thành cán bộ còn bản thân mình lại là nông dân, anh ấy vẫn luôn đối xử với anh như bạn bè giống như trước đây.

Thiếu An theo Căn Dân bước vào sân công xã. Chủ nhiệm Từ đang đánh cờ tướng với cán bộ dân chính công xã. Khi họ bước vào, Từ Trị Công chỉ ngẩng đầu chào Lưu Căn Dân một tiếng, liền vội vàng nhấc một quân cờ nện xuống bàn cờ đá: "Tướng!" Căn Dân bước tới, nói với Từ Trị Công đang đánh cờ: "Chủ nhiệm Từ, theo những gì tôi thấy trong chuyến đi cơ sở lần này, phàm là những thôn thực hiện chế độ khoán, tình hình gieo trồng lúa mì năm nay đều tốt. Ruộng lúa mì so với những năm trước đều cày lật thêm một lượt, hơn nữa còn khơi bờ, dọn ruộng..."

Từ Trị Công trong tay cầm quân cờ định dùng sức nện xuống bàn đá, lúc này bàn tay đang cầm quân cờ đột ngột khựng lại giữa không trung, ngửa mặt lên hỏi Lưu Căn Dân: "Khơi bờ dọn ruộng, vậy sông Hoàng Hà lũ lụt thì làm sao?"

Câu nói không đầu không cuối này, làm Lưu Căn Dân không biết trả lời thế nào.

Sau khi Từ Trị Công nói xong câu nói đầy trình độ này, liền không thèm để ý đến Lưu Căn Dân nữa, quay đầu lại nện quân cờ trong tay xuống bàn cờ, nói với cán bộ dân chính: "Chiếu tiếp!"

Lưu Căn Dân đành xoay người, dẫn Thiếu An vào hang đất làm việc của mình. Căn Dân rót trà cho Thiếu An. Lấy chút nước lạnh trong chậu, vừa lau mặt vừa phàn nàn: "Hiện nay nông thôn đang làm chế độ khoán, thực tế công việc còn rắc rối hơn nhiều. Vậy mà chủ nhiệm Từ nói giờ chẳng có việc gì, suốt ngày ngồi lì dưới chân vách đá mát mẻ đánh cờ tướng. Một số cán bộ trong công xã cũng nhìn theo kiểu của ông ta, ngồi lì ở cơ quan không chịu xuống cơ sở, làm mấy người chúng tôi bận đến chết..."

Vì Căn Dân nói chuyện công xã, Thiếu An không dám bình luận, chỉ vừa uống nước vừa cười ý nhị với Lưu Căn Dân, Căn Dân lau mặt xong liền nói: "Giờ nói chuyện của chúng ta, là thế này, trường cấp ba huyện chuẩn bị mở rộng phòng học, anh họ tôi là người quản lý tổng vụ của trường cấp ba, cũng phụ trách xây dựng cơ bản. Họ mua một ít gạch ở thôn Quải Mão ven thành, cần chở đến công trường trường trung học. Anh ấy hỏi tôi có người thân nào muốn làm việc này không. Tôi nghĩ một lúc, người thân ở nông thôn của tôi chẳng ai muốn đi. Đây là việc chịu khổ mà! Tôi đột nhiên nhớ đến cậu, không biết cậu có muốn đi không. Mấy hôm trước tôi đã muốn bảo cậu đến một chuyến, nhưng không gặp được người thôn Song Thủy, không gửi được lời nhắn..."

Thiếu An nghe Căn Dân nói xong, trước tiên ngẩn người ra. Sau đó anh hỏi: "Tiền công thế nào?" "Chở bao nhiêu kiếm bấy nhiêu! Một viên gạch kiếm được một xu phí vận chuyển. Nếu dùng xe cải tiến chở, một chuyến ước chừng chở được bốn trăm viên, một ngày chở mười mấy chuyến, có thể kiếm được một khoản tiền lớn đấy!" Thiếu An thở dài một tiếng, nói: "Sức người một ngày chở được bao nhiêu chứ? Việc này phải cần gia súc mới làm được! Xe cải tiến thì dễ kiếm, giờ có mấy đội bao sản đến hộ, xe cải tiến của đội xây dựng cơ bản đất nông nghiệp hồi đó có bán thanh lý giá rẻ cho cá nhân, chắc chưa tới một trăm tệ là mua được chiếc ngon. Vấn đề là mua được con gia súc tốt thì không dễ! Nếu là la, không có tầm một nghìn tệ thì không mua được đâu... Việc này e là tôi không làm được, cậu đi hỏi người khác đi..."

Căn Dân lập tức nói: "Tôi đã cân nhắc khó khăn khi cậu nhận việc này. Chủ yếu là vấn đề gia súc. Thế này được không? Cậu cứ đến tín dụng xã công xã vay ít vốn, cá nhân xoay xở mượn thêm ít tiền nữa, mua một con la! Việc này làm xong, gia súc cũng không dùng hỏng, đến lúc đó đảm bảo bán được giá gốc, thế chẳng phải cậu kiếm được tiền rồi sao? Cậu là người có đầu óc tính toán mà sao đến cái bài toán này lại không tính ra thế!"

Tôn Thiếu An nhíu mày rít từng hơi thuốc lá giấy. Anh bắt đầu bị "luận chứng" của Lưu Căn Dân thu hút. Anh hỏi Căn Dân: "Tín dụng xã có thể cho tôi vay một nghìn tệ không?" "Không được! Công xã đã ra quyết định rồi, dù là trường hợp đặc biệt, một lần nhiều nhất cũng chỉ được vay bảy trăm tệ, lại còn phải được lãnh đạo từ phó chủ nhiệm công xã trở lên phê duyệt cơ. Người thường một lần chỉ được vay một hai trăm tệ, tất nhiên tôi sẽ coi cậu là trường hợp đặc biệt. Đây cũng không tính là đi cửa sau, tôi là làm việc trong phạm vi quy định. Mấy trăm tệ còn lại cậu phải tự nghĩ cách. Mấy trăm tệ tiền mặt tôi cũng không lấy ra được, nếu không tôi đã cho cậu mượn rồi..." Thiếu An ngồi suy nghĩ một mình hồi lâu, sau đó nói với bạn cũ: "Để tôi suy nghĩ thêm mấy ngày, về nhà bàn bạc với người nhà đã, xong rồi trả lời cậu!" Căn Dân nói: "Vậy cũng được. Nhưng, thời gian đừng dài quá, bên trường trung học đang hối rất gấp..."

Khi Tôn Thiếu An bước ra khỏi sân công xã, chợ trên phố đã gần tan rồi. Anh chỉ ngơ ngơ ngác ngác mua cho con trai mấy hào kẹo trái cây, liền quay người đi về. Trên đường, anh không ngừng suy nghĩ về cơ hội sống mới đột ngột xuất hiện này, tim đập thình thịch. Mãi cho đến khi sắp vào đến thôn Song Thủy, anh mới phát hiện ra mình đã để quên chiếc túi len đựng bí đỏ trong hang đất làm việc của Căn Dân rồi...