Giữa tháng Giêng năm 1977, Tôn Thiếu Bình sắp tốt nghiệp trường trung học phổ thông huyện Nguyên Tây.

Trong những ngày cuối cùng này, tất cả các lớp tốt nghiệp đều ở trong cảnh hỗn loạn.

Các bạn học tặng quà cho nhau, thu dọn đồ đạc cá nhân; chụp ảnh đơn, chụp ảnh tập thể; những người bạn thân thiết cũng tụ tập lại để chụp một tấm hình làm kỷ niệm. Hiệu ảnh của huyện đơn giản là cử riêng vài người đến trường trung học để phục vụ các học sinh.

Nhiều học sinh rủng rỉnh tiền bạc thì tụ tập nhau thành nhóm đến nhà ăn quốc doanh trên phố để liên hoan — bàn ghế ở đó mấy ngày nay đều bị đám thanh niên này chiếm cứ. Những lúc như thế này, trong lòng các bạn học đều có một loại cảm xúc phức tạp không thể nói nên lời. Lúc mới vào trường thì mong chờ ngày tốt nghiệp, nhưng đến khi ngày này cận kề, ai nấy lại cảm thấy có chút quyến luyến không rời. Quan trọng hơn cả, tất cả mọi người đều nhận ra rằng, thời thiếu niên của họ cũng theo đó mà kết thúc. Hiện tại đại học không tuyển chọn trực tiếp trong số học sinh tốt nghiệp cấp ba, điều này có nghĩa là từ nay về sau mọi người buộc phải bước vào xã hội, bắt đầu cuộc sống theo một cách khác: các bạn học trong thành phố trừ vài trường hợp đặc biệt, đều phải đến nông thôn gần đó để cắm đội; học sinh ở nông thôn thì phải ai về nhà nấy, bắt đầu cuộc đời làm nông của mình. Tạm biệt nhé, thời thiếu niên vô ưu vô lo...

Tâm trạng của Thiếu Bình cũng giống các bạn. Cậu vui vì cuối cùng cũng có thể rời khỏi ngôi trường này, nhưng đồng thời lại có một nỗi buồn man mác không thể gọi tên. Đúng vậy, chỉ vài ngày nữa thôi là cậu phải trở về làng Song Thủy. Xét từ điểm này, trong lòng cậu ẩn hiện đầy những phiền muộn.

Nói thật lòng, tuy cậu không sợ khổ nhưng lại rất không muốn về làng mình để lao động. Cậu lớn lên ở đó từ nhỏ, mọi thứ đều vô cùng quen thuộc, cậu bây giờ lại cảm thấy, nơi càng quen thuộc thì lại càng vô vị. Cậu khao khát được đến một thế giới xa lạ! Cậu đã đọc không ít sách, trong đầu lưu giữ rất nhiều môi trường tưởng tượng. Cậu thậm chí còn nghĩ: "Ôi, nếu mình trên đời này không thân không thích, chỉ có một mình thì tốt biết bao! Như vậy mình có thể không vướng bận điều gì, cho dù có đi lang thang không mục đích đến nơi xa xôi nào đó..."

Tất nhiên, đây chỉ là một ảo tưởng nực cười của tuổi thiếu niên mà thôi. Cậu không thể vượt qua hiện thực khắc nghiệt, cũng không thể biến một ý nghĩ lãng mạn thuần túy kiểu Don Quixote thành hành động — thực ra cậu lại là một người điềm tĩnh, không bồng bột.

Tôn Thiếu Bình yêu thương từng người thân trong gia đình mình. Thế nhưng, giờ đây cậu cũng bắt đầu nảy sinh tâm trạng phiền muộn đối với gia đình này. Cả nhà suốt ngày chiến đấu vì miếng ăn và điều kiện sinh tồn cơ bản, nhưng ngay cả nguyện vọng bi thảm và nhỏ bé đến thế mà cũng chưa bao giờ được thỏa mãn! Ở đây không thể bàn đến chuyện thi vị lãng mạn, cũng không cho phép có đôi cánh tưởng tượng — một người ngay cả cái bụng còn không no, sao có thể đi nghĩ đến những chuyện khác được chứ!

Từ nay về sau, cậu sẽ phải bắt đầu cuộc sống như thế này: mỗi ngày cậu phải nhìn thấy nước mắt, bệnh tật, đói khát và những khuôn mặt u sầu trong nhà. Cậu sẽ không có chỗ ở, sau khi húp hai bát cơm chan canh loãng ở nhà, lại phải tiếp tục đến phía Kim Gia Loan tìm chỗ ngủ. Tất nhiên, ngày hôm sau vẫn phải dậy sớm, vì phải quay về đội sản xuất ở phía Điền Gia Ngật Láo để lao động. Không còn nghi ngờ gì nữa, cậu sẽ không còn thời gian để đọc sách — ban ngày lao động cả ngày, tối đặt lưng xuống là sẽ ngủ khò khò ngay. Hơn nữa, tìm sách ở đâu ra đây? Báo chí có thể đến trường tiểu học trong làng để xem, nhưng "Tham khảo tin tức" thì không thể xem được nữa rồi. Cậu sẽ không thể tránh khỏi việc một lần nữa bị cách biệt với thế giới rộng lớn bên ngoài. Nếu ban đầu cậu không biết thế giới này rộng lớn đến vậy thì cũng thôi đi, dù sao làng Song Thủy và Thạch Ngật Tiết vốn là thế giới của cậu. Nhưng bây giờ cậu thông qua sách vở đã "đi" được nhiều nơi như vậy, tư tưởng của cậu sao có thể chỉ gói gọn trong cái thế giới nhỏ bé ban đầu ấy nữa?

Nhưng dù cậu có nghĩ thế nào đi nữa, hiện thực cuối cùng vẫn là hiện thực. Vài ngày sau, cuộn chăn đệm lại là cậu phải lên đường về nhà. Tất nhiên, trước mắt cậu vẫn phải trải qua những ngày cuối cùng này ở trường một cách bình thường...

Ảnh tập thể của lớp họ đã chụp ở cổng trường rồi. Cậu còn chụp riêng vài tấm với những người bạn thân thiết. Ảnh đơn cần dùng cho bằng tốt nghiệp và hồ sơ, cậu đã chụp ở hiệu ảnh huyện từ nửa tháng trước, hơn nữa còn rửa thêm mấy chục tấm, đã theo lệ thường mà tặng mỗi bạn trong lớp một tấm. Những món quà khác cậu cũng đã tặng rồi: nam học sinh mỗi người một cuốn sổ tay nhỏ; nữ học sinh mỗi người một chiếc khăn tay. Đồng thời cậu cũng đã nhận được mấy chục tấm ảnh, một chồng sổ tay và hơn mười chiếc khăn tay.

Chi phí cho việc tốt nghiệp ít nhất cũng phải tốn hai ba mươi đồng. Vào kỳ nghỉ hè, để dành đủ số tiền này, cậu và em gái Lan Hương đã đi đào dược liệu hơn hai mươi ngày mới miễn cưỡng đủ để xoay xở tình cảnh hiện tại.

Hai ngày trước khi rời trường, mọi việc công và việc tư cơ bản đều đã xong xuôi. Cậu thu dọn mấy món đồ lặt vặt của mình lại rồi một mình bước ra cổng trường. Cậu muốn trong lúc chia ly này, đi dạo quanh huyện thành thêm một lần nữa.

Cậu không phải đi dạo cửa hàng, cũng chẳng có việc gì cụ thể cần làm. Cậu đi một vòng đến những nơi mình từng quen thuộc. Những "nơi quen thuộc" này có chỗ ở trong thành, nhưng phần lớn là ở ngoài thành. Có chỗ là vùng núi hoang mà cậu thường hay lui tới tìm kiếm cái ăn; có chỗ là bãi đất nơi cậu từng ngồi đọc sách; cũng có những hốc cỏ nhỏ nơi cậu từng nằm ngủ khi bụng đói. Tất nhiên, cậu cũng không quên đến bờ sông Nguyên Tây, nơi cậu từng rơi lệ vì mối tình đầu tan vỡ, để một lần nữa buồn bã hồi tưởng lại cảnh tượng ngày trước... Khi đứng bên bờ sông Nguyên Tây, cậu cũng nhớ đến người bạn tốt Kim Ba của mình. Kim Ba đã đi bộ đội ở Thanh Hải — anh viết thư nói đang thổi sáo ở đoàn văn công của sư đoàn; còn nói họ sống ở khu người Tạng, gần đó có một quân mã trường... Cậu rất ngưỡng mộ Kim Ba, không biết bao giờ mình mới có thể giống như anh ấy đi xông pha phương xa một chuyến nhỉ? Cậu nghĩ, lần tuyển quân tới, liệu mình có thể đi bộ đội được không?

Gần đến giờ ăn cơm chiều, Thiếu Bình đã đi hết những nơi "cần đến", thế là quay người trở về trường.

Ánh tà dương buổi chiều đông buông xuống chỉ còn sót lại chút ít trên đỉnh núi đối diện sông Nguyên Tây. Hai bên bờ sông Nguyên Tây đóng một lớp băng rất rộng, đã gần như nối liền lại làm một ở giữa dòng sông. Gió lạnh thổi qua lòng sông, lạnh buốt thấu xương. Thiếu Bình nhanh chóng tiến vào cửa thành đổ nát, đi ra mặt phố.

Trên phố lạnh lẽo vắng vẻ, chẳng còn lại bao nhiêu người qua lại. Bầu trời thành phố bao phủ bởi khói sương dày đặc, xa gần một màu xám xịt. Đèn tín hiệu trên cột cao của trạm phát thanh huyện đã bắt đầu nhấp nháy ánh đỏ chói mắt. Từ sân vận động không xa đó, truyền đến tiếng người la hét và tiếng còi sắc nhọn... Tất cả những điều này, giờ đây đối với Thiếu Bình mà nói, đều có một cảm giác thân thiết. Cậu sống ở đây hai năm, dần dần đã có tình cảm với thành phố này — nhưng, cậu bây giờ lại sắp phải nói lời từ biệt với tất cả những thứ này. Tạm biệt nhé, Nguyên Tây. Nhớ ngày đầu mới đến, tôi đã đầy sự sợ hãi và kinh hãi đối với bạn như thế nào. Giờ đây khi tôi muốn rời xa bạn, không biết tại sao, lại thấy đầy luyến tiếc đến thế! Đúng vậy, bạn từng mở cửa sổ, để tôi nhìn ra thế giới bên ngoài. Bạn còn dùng đôi bàn tay thô cứng phủi sạch lớp bụi vàng mà tôi mang từ quê lên, in dấu ấn nồng nặc mùi khói than của bạn lên cơ thể tôi. Nói thật, bạn cũng không thể phủi sạch bụi vàng trên người tôi; nhưng trên người tôi quả thực đã in hằn dấu ấn của bạn. Có thể nói thế này, tôi vẫn chưa thể trở thành một người thành phố thuần túy, nhưng cũng không hoàn toàn là một gã nhà quê nữa rồi. Tạm biệt nhé, Nguyên Tây thân mến... Tôn Thiếu Bình mang theo tâm trạng vừa vui vẻ lại vừa buồn bã, dùng đôi chân, dùng trái tim, suốt một buổi chiều nhìn lại chặng đường hai năm của chính mình.

Khi cậu trở về trường, thấy Điền Hiểu Hà đang ở trong ký túc xá của mình. Cô rõ ràng là đang đợi cậu.

"Cậu đi đâu thế?" Cô hỏi cậu.

"Tớ đi ra ngoài dạo một chút." Cậu nói.

"Giờ chúng ta đi thôi!" Cô mặc một chiếc áo khoác "mông hầu" (áo bông có mũ) đã bước ra khỏi cửa.

Cậu đành đi theo ra, hỏi: "Đi đâu cơ?"

"Tớ mời cậu đi ăn!" Cô nói.

Tôn Thiếu Bình không muốn đến nhà cô, liền nói: "Tớ báo cơm ở bếp lớn rồi..."

"Ái chà, sắp tốt nghiệp rồi mà cậu còn không nỡ bỏ hai cái bánh màn thầu bột đen kia à?" Cô đùa nói.

Thiếu Bình không lên tiếng. Thật ra, chiều nay cậu báo là bánh màn thầu trắng — cậu đã dành dụm mấy tấm phiếu "Âu Châu" đến tận những ngày này.

Thiếu Bình vốn tưởng Hiểu Hà bảo cậu đến nhà cô ấy ăn cơm, nhưng cô lại dẫn cậu đến nhà ăn quốc doanh trên phố. Thật may mắn!

Sau khi cô mua đủ cơm thức ăn, liền nói với cậu: "Chúng ta sắp chia tay rồi, tớ nên mời cậu ăn một bữa cơm. Nhà tớ đông người, ở đây chúng ta yên tĩnh hơn một chút, còn có thể nói chuyện."

Đây là lần đầu tiên Thiếu Bình đi ăn tiệm riêng với một nữ bạn học, vì vậy cậu có chút ngượng ngùng. May mà Hiểu Hà là một cô gái hào phóng, họ cũng quen thân, mới khiến cậu trong lòng không quá hoảng loạn. Cậu nói: "Tớ cũng nên mời cậu một lần. Có qua có lại mới toại lòng nhau!" "Thôi đi," Hiểu Hà nói, "đợi khi nào tớ về làng Song Thủy của chúng ta, cậu mời tớ ăn một bữa ở nhà cậu, có lẽ sẽ thú vị hơn!"

"Cậu sẽ đến làng Song Thủy à?" Thiếu Bình hỏi cô.

"Chắc chắn là có! Tớ còn chưa bao giờ về thăm bác trai bác gái nữa mà! Hơn nữa, dù không có họ, tớ cũng sẽ đi thăm cậu! Nếu cậu đến huyện thành, nhất định cũng phải đến tìm tớ! Được không?"

"Được..."

Thiếu Bình vừa ăn cơm, trong lòng vừa vô cùng kích động nghĩ: Cậu vậy mà có thể hào phóng ngồi ăn cơm, nói chuyện với một người con gái như vậy, điều này thật không thể tin nổi!

Nói đi cũng phải nói lại, cũng chỉ khi ở cùng với Hiểu Hà, tâm lý xấu hổ khi giao tiếp với nữ bạn học ở độ tuổi này của cậu mới không trở thành một trở ngại nghiêm trọng. Họ thường giống như hai người lớn cùng nhau thảo luận về một vài "vấn đề lớn", điều này khiến mối quan hệ của họ được giới hạn trong phạm vi tình bạn và nghiêm túc.

"Tốt nghiệp xong cậu định làm gì?" Hiểu Hà vừa gắp thức ăn vào bát cậu vừa hỏi.

"Mọi thứ đều rõ ràng cả rồi, lao động làm ruộng... những cái này tớ đều không sợ. Chủ yếu là khó khăn trong việc đọc sách thôi. Không có thời gian thì không nói, mượn sách cũng không tiện. Hiểu Hà này, nếu cậu tìm thấy sách hay, đọc xong nhất định phải giữ lại cho tớ; khi nào tớ đến thành phố thì sẽ đến lấy. Đọc xong tớ sẽ tìm cách trả lại cho cậu."

"Việc này tất nhiên không vấn đề gì. Kể cả "Tham khảo tin tức", tớ cũng có thể tập trung gửi cho cậu mỗi tuần một lần, cậu đọc xong bảo quản tốt là được. Những tờ báo khác tớ nghe cậu nói ở trường học trong làng chúng ta đều có? Dù thế nào, tuyệt đối không được từ bỏ việc đọc sách! Tớ sợ nhất là vài năm nữa khi gặp lại cậu, cậu đã hoàn toàn biến thành một người khác. Mở miệng ra là toàn chuyện ăn uống; trên vai khoác một cái bị, ở trên phố Thạch Ngật Tiết nhòm ngó mua một con heo con rẻ tiền; vì mấy bó củi hay một quả trứng mà đánh nhau sứt đầu mẻ trán với hàng xóm. Răng cũng không đánh, sách đều bị xé ra dán vựa thóc..."

Tôn Thiếu Bình ngửa đầu, cười đến mức muốn phun cơm ra ngoài. Hiểu Hà này đúng là! Cười xong, cậu nói: "Tớ sẽ không biến thành cái kiểu hình ảnh như cậu mô tả đâu." Cậu lập tức trở nên nghiêm túc, "Cậu không biết đâu, trong lòng tớ rất đau khổ. Không biết tại sao, bây giờ tớ đặc biệt muốn đến một nơi gian khổ hơn. Càng xa càng tốt. Dù là ở trong băng tuyết của Bắc Cực; hoặc là giống như Alaska khắc nghiệt được miêu tả trong tiểu thuyết của Jack London..."

"Tớ rất tán thưởng kiểu suy nghĩ này của cậu!" Hiểu Hà nhìn Thiếu Bình đang tràn đầy nhiệt huyết với ánh mắt nhiệt tình và khuyến khích.

"Tớ không phải vì muốn nổi danh thiên hạ hay đào vàng làm giàu. Không biết tại sao, trong lòng và trên người tớ cứ tích tụ một loại sức mạnh, hy vọng mình gánh vác những thứ rất nặng nề, vì một nơi không ai biết tới, cứ thế đi mãi đi mãi không ngừng nghỉ... Hoặc là nơi nào đó bị cháy, không ai dám vào cứu, để tớ lao vào, dù ngay lúc đó bị thiêu chết cũng được... Hiểu Hà, cậu bảo những suy nghĩ này có kỳ quặc không? Tớ cũng không nói rõ được tại sao lại thế! Nhưng trong lòng tớ đúng là nghĩ như vậy. Tớ về nhà, tất nhiên cũng vì thiếu ăn thiếu mặc mà khổ sở. Nhưng tớ nghĩ, cho dù có ăn có mặc rồi, tớ vẫn sẽ khổ sở thôi. Nói thật, vài năm trước, tớ không có mấy suy nghĩ kỳ quặc này. Nhưng bây giờ tớ lại nghĩ như vậy. Tớ không biết tại sao lại thế; cũng không biết tâm trạng này có đúng hay không..."

"Kiên quyết chính xác!" Hiểu Hà nối hai từ không thể liên kết với nhau lại thành một, cười nói với cậu. Đây là một kiểu dùng từ hài hước mà hai người họ tự sáng tạo ra, thỉnh thoảng lại thốt ra từ miệng của cả hai bên, cái vị trong đó chỉ có hai người họ mới có thể cảm nhận được. Bữa cơm này họ ăn rất lâu, nói chuyện cũng rất nhiều. Họ hẹn ước: họ vẫn sẽ gặp lại nhau; cô sẽ về làng Song Thủy; cậu cũng vẫn sẽ đến huyện thành tìm cô. Họ chỉ là không tiện nói ra rằng họ có thể viết thư cho nhau.

Sau khi trở về trường, Hiểu Hà lấy cái túi đeo chéo màu vàng nhiều ngăn mà cô nhờ cha mua ở tỉnh thành làm quà tốt nghiệp tặng cho Thiếu Bình. Thiếu Bình tặng cô một cuốn sổ tay bìa da đen lớn rất đẹp...

Lúc đèn đêm đã bật sáng, Thiếu Bình đang phá lệ đánh bài với mấy bạn học trong ký túc xá thì cô gái thọt Hầu Ngọc Anh đột nhiên đến tìm cậu.

Cô cũng không vào trong ký túc xá, kiễng chân đứng ở cửa, bảo Thiếu Bình ra ngoài một chút, nói rằng cô có lời muốn nói với cậu.

Thiếu Bình nhìn thấy trên mặt cô mang vẻ căng thẳng và kích động, hơn nữa còn thở hổn hển, không biết đã xảy ra chuyện gì, liền nhét bài trong tay cho một người bạn đang đứng xem bên cạnh, nhảy xuống sập bước ra ngoài.

Trong sân, Hầu Ngọc Anh thì thầm với cậu: "Hác Hồng Mai làm chuyện mất mặt rồi!" Khi nói câu này, trên mặt cô lộ ra vẻ hả hê khi người khác gặp họa. "Chuyện gì?" Da đầu Thiếu Bình tê dại một trận. Cậu thầm nghĩ, Hồng Mai và Dưỡng Dân có phải có hành vi không đứng đắn gì, bị người ta bắt được rồi không? Sắp chia tay rồi, biết đâu hai người tình cảm bốc đồng... "Cậu đoán xem!" Hầu Ngọc Anh cố tình làm ra vẻ bí hiểm nháy mắt với cậu.

Thiếu Bình nóng lòng nói: "Cậu mau nói là chuyện gì đi! Tớ đoán không ra!" Hầu Ngọc Anh lúc này mới tỏ vẻ bí hiểm, nói: "Hác Hồng Mai ăn trộm khăn tay ở cửa hàng bách hóa số 2, bị nhân viên bán hàng bắt được rồi!"

"Hả?" Thiếu Bình lập tức chấn động đến mức há hốc mồm, "Khi nào?" "Chiều nay lúc sắp ăn cơm."

"Bây giờ cô ấy đang ở đâu?"

"Đang bị khóa trong một căn phòng làm việc ở phía sau cửa hàng bách hóa số 2. Cha tớ bảo tớ đến trường tìm lãnh đạo..."

"Cậu đã đi chưa?" Thiếu Bình bước một bước đến trước mặt Hầu Ngọc Anh, trừng mắt hỏi cô.

Hầu Ngọc Anh bị vẻ hung dữ của cậu làm cho giật mình. Vốn dĩ, cô đến là để báo tin mừng cho Tôn Thiếu Bình. Cô biết trước đây Hác Hồng Mai và Thiếu Bình yêu nhau, sau đó lại bỏ Thiếu Bình, cặp kè với lớp trưởng Cố Dưỡng Dân. Kể từ khi Tôn Thiếu Bình cứu mạng cô, cô đã một lòng một dạ muốn báo đáp Thiếu Bình; hơn nữa còn vô cùng sùng bái gã nhà quê mà ngày xưa cô từng coi thường này. Hôm nay Hác Hồng Mai chắc là vì nghèo quá, không tặng nổi quà tốt nghiệp cho bạn học, nên lúc mua khăn tay lại lén lấy mấy chiếc, bị nhân viên bán hàng bắt được. Cha cô nghe cô kể, con nhỏ trộm cắp này là kẻ thù của ân nhân cứu mạng cô, liền lập tức bảo cô đến trường tìm lãnh đạo, để xử lý cho con nhãi trộm cắp này một trận ra trò! Cô đến trường chưa kịp tìm lãnh đạo, đã phấn khích chạy đi báo tin cho Thiếu Bình trước.

Bây giờ, thấy Thiếu Bình vẻ mặt hung dữ, cô rất lạ lùng là tại sao cậu nghe chuyện này lại không vui, trái lại còn trừng mắt với cô? Cứ như thể cô, Hầu Ngọc Anh, lại thành đứa trộm cắp vậy!

Cô thấy Thiếu Bình ép hỏi mình như vậy, đành phải nói: "Tớ vẫn chưa kịp tìm lãnh đạo..."

"Cậu không được đi tìm!" Thiếu Bình vẫn trừng mắt rất hung dữ, "Không được nói với bất kỳ ai! Cũng không được nói với Cố Dưỡng Dân! Cậu nghe rõ chưa? Nếu cậu nói, tớ sẽ bóp chết cậu!"

Hầu Ngọc Anh sợ đến mức chân thọt lùi lại một bước, hoảng sợ nhìn Tôn Thiếu Bình, tưởng rằng người này bị điên rồi.

Cô vội vàng nói: "Tớ nghe lời cậu! Không nói với ai cả!"

"Việc này ngoài cha cậu ra, còn ai biết nữa?" Thiếu Bình hỏi.

"Còn có Kim Quang Minh ở làng các cậu nữa. Hồng Mai chính là do anh ta bắt được... Cậu nói không cho tìm lãnh đạo trường, vậy bây giờ phải làm sao?" Hầu Ngọc Anh sợ hãi nhìn khuôn mặt nóng bừng bừng của Tôn Thiếu Bình.

Thiếu Bình ngẩng đầu suy nghĩ một lát, nói: "Đi! Tớ cùng cậu đến cửa hàng bách hóa!"

Hầu Ngọc Anh đành phải xoay người, khập khiễng dẫn đường cho Tôn Thiếu Bình, hướng về phía nhà mình mà đi...