Sau khi bước vào tiết phục thiên, làng Song Thủy và những ngọn núi đồi xung quanh dường như không còn hoang vu nữa. Trong rãnh nước và trên những gò đồi, đâu đâu cũng thấy sắc xanh đậm nhạt. Nơi đây không lâu trước vừa có một trận mưa nhỏ, tạm thời có thể chống chọi với cái nắng như lửa đốt. Con sông Đông Lạp đáng thương, lúc này lại gầy guộc như một sợi dây gai nhỏ, nhưng vẫn chưa đứt dòng, lặng lẽ chảy qua ngôi làng trong tháng Tám.

Trên sân phơi của đội sản xuất Kim Gia Loan và Điền Gia Ngật Láo, lần lượt chất vài đống rơm lúa mì mới vàng tươi. Điều này cho thấy số cây trồng vụ hè ít ỏi đáng thương đã được đập xong. Có thể nghĩ tới, số lúa mì mà mỗi nhà được chia, thực sự chẳng đủ nhét kẽ răng. Ai cũng biết bột mì trắng là món ngon. Nhưng ai lại trông chờ vào vụ hè chứ? Người nông dân ở vùng núi cao nguyên hoàng thổ chủ yếu dựa vào vụ thu. Hiện tại, cây trồng vụ thu chưa kết hạt, lương thực vụ hè hầu như bằng không, cuộc sống của mọi người vẫn đang trong tình trạng khủng hoảng.

Nhưng dù thế nào, đến mùa này, lòng người nông dân cũng không còn hoảng sợ như vậy nữa; dù chẳng có ngũ cốc gì, thì dưa và rau trong mảnh vườn tự túc đã có thể lấp đầy bụng rồi.

Làng Song Thủy của chúng ta vẫn là làng Song Thủy, trông có vẻ không có thay đổi gì lớn. Từ khi phần thứ nhất của cuốn sách kết thúc đến nay, trong cái thế giới nhỏ bé mà chúng ta đã quen thuộc này, những người mẹ trẻ lại mang đến cho chúng ta sáu bảy sinh linh bé nhỏ; nhưng chưa có ai qua đời. Điều duy nhất đáng chú ý là, con đập được xây dựng trên sông Khốc Yết sau trận phong ba vào mùa thu đông năm một chín bảy bảy, đã bị lũ quét làm vỡ một lỗ hổng lớn từ chính giữa, hoàn toàn sụp đổ. Điều này có nghĩa là mấy vạn cân cao lương năm ấy, vô số ngày công lao động và cả một mạng người của Điền Nhị "Nửa Cái Đầu", đều đổ sông đổ biển cả. Sau khi con đập hoàn thành, Tôn Ngọc Đình từng hiến kế, dùng cuốc khắc hai câu thơ của Chủ tịch Mao lên mặt đập: "Cao hiệp xuất bình hồ, thần nữ ưng vô dạng". Ngọc Đình lúc đó giải thích rằng, khắc hai câu thơ này là thích hợp nhất, vì ngọn núi Thần Tiên bên cạnh con đập chính là do Thần Nữ biến thành. Bây giờ, hai bên lỗ hổng lớn của con đập mục nát, chỉ còn sót lại bốn chữ "Cao hiệp" và "Vô dạng", dường như là cố tình để lại để chế giễu hai người Phúc Đường và Ngọc Đình. May mà lúc đó lũ lụt từng chút từng chút một làm vỡ đập; nếu không, nửa thôn xóm của Kim Gia Loan và nhiều nhà ở Điền Gia Ngật Láo đối diện cửa sông Khốc Yết e là đều đã bị lũ cuốn trôi rồi.

Việc con đập này sụp đổ là một đòn giáng nặng nề đối với Điền Phúc Đường. Ý chí muốn làm nên nghiệp lớn của ông ta đã sụt giảm rõ rệt. Đồng thời, sự phát triển của thời đại và những thay đổi của xã hội cũng khiến vị chính trị gia nông thôn mù quáng mà tự tin này kinh ngạc hết lần này đến lần khác. Năm xưa ông ta từng lấy Đại Trại và đồng chí Vĩnh Quý làm gương, nhưng bây giờ cả hai tấm gương nông thôn này dần dần đều biến mất; hơn nữa Ngọc Đình còn báo cho ông ta biết, tháng Ba vừa rồi huyện ủy Tích Dương đã công khai kiểm điểm trên báo chí. Lại theo lời chủ nhiệm công xã Thạch Ngật Tiết là Từ Trị Công nói, phía huyện đã xóa bỏ cả "Văn phòng học tập Đại Trại" rồi. Hả, đến cả Đại Trại mà cũng không học nữa sao? Điều này đúng như lời Điền Nhị lúc còn sống đã nói: Thế sự sắp biến đổi rồi! Thế sự xem ra đúng là sắp biến đổi thật. Trước sau dịp Tết Nguyên Đán, trung ương phát thông báo, gỡ bỏ hết mũ Địa, Phú, Phản, Hoại, Hữu, hơn nữa con cái của họ nhập học, đi lính, tuyển công nhân cán bộ và vào Đảng, vào Đoàn, tuyệt đối không bị ảnh hưởng. Chẳng phải là bình đẳng với bần nông hạ trung nông rồi sao? Xem kìa, mấy nhà có thành phần địa chủ như Kim Quang Lượng được hưởng niềm vui sướng đến nhường nào! Đi đường cũng có thể cất tiếng hát "Đạo tình" rồi!

Lại xem này! Bây giờ chợ búa khắp nơi đều mở cửa - đây thực chất là biến chợ đen thành hợp pháp. Có người còn chạy hàng vận chuyển đường dài, việc này thì có gì khác với đầu cơ trục lợi? Điều khiến người ta khó hiểu nhất là việc liên tục nhấn mạnh phải tôn trọng quyền tự chủ của đội sản xuất, vậy thì lãnh đạo công xã và đại đội còn có quyền gì nữa? Bây giờ lãnh đạo hai cấp này đều oán khí ngút trời, chẳng buồn làm việc nữa - làm cái gì cơ chứ? Mọi việc đều do đội sản xuất quyết định rồi mà! Chà, cái xã hội này đã rối tung cả lên, lại còn đề xướng người ta làm giàu nữa chứ! Chủ tịch Mao lão nhân gia khi còn sống luôn yêu người nghèo, mà nay lại quay sang yêu người giàu... Điền Phúc Đường trước những thay đổi xã hội khiến hoa mắt chóng mặt, cảm thấy mình hoàn toàn trở thành kẻ ngốc. Ông ta ngày càng không nắm bắt được tình hình. Trợ thủ của ông ta là Tôn Ngọc Đình ngày nào cũng chạy đến nhà ông ta một lần, hoảng sợ báo cho ông biết báo chí lại có chính sách và cách làm mới gì. Xem ra sự thay đổi lớn này vẫn còn ở phía sau! Vốn dĩ, Điền Phúc Đường cứ ngỡ đây là trò đùa của kẻ nào đó nhất thời, một thời gian sau sẽ sửa chữa - tất nhiên lúc đó lại sẽ có một số người phạm sai lầm về đường lối. Ông ta thậm chí còn dự đoán kiểu "làm bậy" này sẽ không quá nửa năm. Nhưng bây giờ không những không có dấu hiệu sửa chữa, ngược lại còn ngày càng đi xa hơn... Khi Điền Phúc Đường vẫn chưa phản ứng kịp với những thay đổi trước mắt thì cú sốc lớn hơn đã trực tiếp ập đến nông thôn - phía trên đã phái người xuống thực hiện chế độ trách nhiệm sản xuất! Việc mà Tôn Thiếu An năm ngoái muốn làm mà không làm được, bây giờ lại sắp được thực hiện phổ biến ở nông thôn! Nghe nói chính sách này là do em trai đã thăng quan tiến chức của ông ta là Điền Phúc Quân giật dây. Phúc Đường thầm nghĩ: Phúc Quân, chú mới nhậm chức mà đã đốt ba ngọn lửa, đốt loạn xạ thế này, sớm muộn gì cũng phạm sai lầm lớn thôi!

Không lâu sau vụ thu hoạch lúa mì, một ngày nọ, công xã Thạch Ngật Tiết phái chuyên cán vũ trang Dương Cao Hổ đến làng Song Thủy, giúp họ thực hiện chế độ trách nhiệm sản xuất. Nghe nói mỗi làng đều đã có cán bộ đến. Tuy nhiên, Cao Hổ đến làng của họ thì nói, theo tinh thần của phía huyện, việc thực hiện chế độ trách nhiệm sản xuất không phải là ép buộc; làm cũng được, không làm cũng được, do đại đội tự quyết định.

Dương Cao Hổ sau khi truyền đạt "tinh thần chủ yếu" này cho chi bộ đảng đại đội xong cũng mặc kệ, cầm súng cả ngày chạy vào núi săn gà rừng.

Chi bộ đảng đại đội họp một đêm, quyết định làng Song Thủy không thực hiện chế độ trách nhiệm sản xuất. Ngoài ủy viên chi bộ kiêm kế toán đại đội Điền Hải Dân ra, ý kiến của bốn người còn lại đều thống nhất. Kỳ lạ là Điền Phúc Đường, Tôn Ngọc Đình, Kim Tuấn Sơn và Kim Tuấn Vũ, bốn người dù giữa cá nhân có mâu thuẫn và xung đột, nhưng lại cùng lập trường về vấn đề "đại thị đại phi" này. Tất nhiên, tính chất "thống nhất" của họ có điểm khác biệt; Điền Phúc Đường và Tôn Ngọc Đình là kiên quyết phản đối; Kim Tuấn Sơn và Kim Tuấn Vũ là sợ phạm sai lầm nên không dám làm. Điền Hải Dân một mình đề nghị tốt nhất là để xã viên tự thảo luận quyết định làm hay không - ý kiến của ông không được bốn người kia ngó ngàng tới, coi như chưa nói gì.

Thế nhưng, đội trưởng và phó đội trưởng đội sản xuất số một làng Song Thủy là Tôn Thiếu An và Điền Phúc Cao, lại không coi quyết định của chi bộ đảng đại đội ra gì, đang ầm ĩ đòi thực hiện nhóm trách nhiệm sản xuất ở đội một! Vốn dĩ năm ngoái họ đã muốn làm, sau đó bị lãnh đạo cấp trên đàn áp. Bây giờ đã có lệnh phía trên cho phép làm, chi bộ đảng đại đội làm sao có thể đàn áp được nữa?

Hả, thằng nhóc Tôn Thiếu An này công khai không phục tùng quyết định của chi bộ đảng đại đội, thật là vô pháp vô thiên!

Thế nhưng, trước khi cày lật đất trồng lúa mì, Điền Phúc Đường trơ mắt nhìn đội một nơi mình ở bị "loạn" lên... Những ngày đó, cả Điền Gia Ngật Láo chìm trong một sự kích động hỗn loạn, trong ký ức của Điền Phúc Đường, cảnh tượng này chỉ xuất hiện vào thời kỳ cải cách ruộng đất và hợp tác hóa. Nhìn xem, trời vừa tối, mọi người đặt bát cơm xuống, vỗ đế giày vang dội khắp núi, liền ùn ùn kéo đến phòng chăn nuôi của đội một, cãi vã suốt hơn nửa đêm.

Mọi việc rất nhanh được xác định.

Tối hôm chia nhóm chính thức, phó đội trưởng Điền Phúc Cao dù sao cũng là người cùng tộc, cố ý đến tận nhà khách sáo mời Điền Phúc Đường đi. Phúc Đường dù trong lòng không thoải mái, cũng đành mặt mày ủ rũ đến phòng chăn nuôi. Ông ta không đi không được, vì bản thân ông ta cũng là thành viên của đội một.

Điền Phúc Đường không kìm nén được đau khổ, vừa bắt đầu đã thiếu tu dưỡng cãi vã không đầu không đuôi với đội trưởng Tôn Thiếu An, rồi hất tay bỏ đi. Đúng vậy, ông ta quá đau khổ. Năm xưa khi tiến hành hợp tác hóa, ông ta đã mang biết bao tình cảm nồng nhiệt để tập hợp những người hàng xóm láng giềng này lại với nhau; ông ta nằm mơ cũng không ngờ được hơn hai mươi năm sau hôm nay, mọi người lại tan rã. Theo sự tan rã của tập thể, tinh thần của ông ta cũng tan tành! Ông ta không thể chấp nhận thực tại trước mắt. Nhưng ông ta cũng không có năng lực ngăn cản trào lưu này.

Đúng vậy, mặc dù ông ta tức giận bỏ đi, nhóm trách nhiệm sản xuất của Điền Gia Ngật Láo vẫn cứ phân chia xong!

Tất nhiên, đội một cũng không thể vứt bỏ Điền Phúc Đường mặc kệ, phải để ông ta gia nhập vào một nhóm trách nhiệm nào đó.

Nhưng nhóm trách nhiệm lại là tự nguyện kết hợp, không có nhóm nào muốn có bí thư chi bộ cả! Có bí thư Điền cũng như thêm một gánh nặng - ông ta thường xuyên không họp hành thì cũng là "làm công tác", quanh năm suốt tháng chẳng lao động được mấy ngày.

Ái chà! Trước đây ai dám tưởng tượng, một Điền Phúc Đường đường đường chính chính lại có thể bị lạnh nhạt đến mức độ này!

Không ai để ý rằng, tối hôm đó con trai của Điền Phúc Đường là Nhuận Sinh cũng đến tham gia họp. Sau khi cha cậu hất tay bỏ đi, người thanh niên gầy gò này không đi. Cậu cuối cùng thấy không ai muốn nhận bố mình, liền kéo Tôn Thiếu An và Điền Hải Dân sang một bên, khẩn khoản nói: "Nhà cháu có thể vào cùng nhóm với anh Hải Dân được không ạ? Các chú đừng chấp bố cháu, bố cháu lớn tuổi rồi, lại còn cổ hủ. Các chú cứ coi cháu là người đứng đầu nhà cháu là được. Bố cháu bị bệnh khí quản, lao động có lẽ không nổi. Nhưng cháu không đi dạy học nữa, chuẩn bị đi lao động ở nhóm trách nhiệm ạ..."

Tôn Thiếu An và Điền Hải Dân hơi kinh ngạc nghe xong lời của Nhuận Sinh. Họ không để ý rằng đứa trẻ trông chẳng có gì nổi bật này đã trở thành một người lớn - từng lứa từng lứa đàn ông cứ như vậy mà không biết từ bao giờ đã bước lên sân khấu cuộc đời khắc nghiệt.

Trước mặt người thanh niên chân thành này, hai người nông dân đã trưởng thành còn có thể nói gì nữa đây? Lúc này, họ có lẽ nhớ lại, vào thời điểm nào đó năm xưa, họ cũng chính là như vậy đã có ý thức tham gia của người trưởng thành, nghiêm trang đối mặt với những thử thách của cuộc sống. Người thanh niên như vậy lẽ ra nên được tôn trọng.

Thiếu An lập tức khuyên Hải Dân nhận gia đình Nhuận Sinh vào nhóm của mình. Hải Dân đồng ý. Dù sao đi nữa, không thể bỏ mặc bí thư; hơn nữa, Nhuận Sinh khẩn khoản như vậy, ông không nỡ làm tổn thương lòng tự trọng của đứa trẻ này - nhà mình chịu thiệt thì chịu thiệt vậy!

Hải Dân tuy đồng ý, nhưng nói ông còn phải bàn với bố mình và mấy gia đình khác trong nhóm.

Bị bỏ rơi không ai nhận còn có đồng chí Ngọc Đình của chúng ta. Tuy nhiên, dù ông ta là gánh nặng thuần túy, Thiếu An cũng sẽ không từ chối nhị bá ngoài cửa - cậu chỉ có thể thu nhận ông ta vào nhóm của mình. Ngọc Đình cũng biết điều này, thế là yên tâm công kích "hành vi khôi phục chủ nghĩa tư bản" này - ông ta biết cháu trai cuối cùng vẫn phải cần đến mình.

Trong vòng vài ngày ngắn ngủi, đội sản xuất số một của làng Song Thủy đã hóa thành hơn mười nhóm trách nhiệm. Thông thường mỗi nhóm bốn năm hộ gia đình. Đều là tự nguyện kết hợp với nhau, đa phần là cha con hoặc người cùng họ hàng thân thích ở cùng nhau. Đất đai, gia súc và nông cụ của đội sản xuất... đều được chia thành ba hạng thượng, trung, hạ, phân bổ theo số hộ, sức lao động và nhân khẩu của mỗi nhóm, thực hiện hạch toán theo nhóm.

Chính vì vậy, nửa cuối năm nay toàn khu vực xuất hiện cục diện các phương thức sản xuất cùng tồn tại. Tình hình quả thật vô cùng phong phú! Ví dụ như bốn ngôi làng lưu vực sông Đông Lạp thuộc công xã Thạch Ngật Tiết, thôn Quán Tử toàn thôn thực hiện nhóm trách nhiệm sản xuất; làng Song Thủy một nửa thôn thực hiện nhóm trách nhiệm sản xuất; làng Hạ Sơn dứt khoát khoán sản đến hộ; mà đại đội Thạch Ngật Tiết nơi đóng trụ sở công xã lại vẫn kiên trì phương thức sản xuất đại tập thể của họ... Trong khi nhóm trách nhiệm sản xuất đội một Điền Gia Ngật Láo làng Song Thủy đang làm ăn rầm rộ, thì đội hai phía Kim Gia Loan lại án binh bất động. Điều này tất nhiên là có nguyên nhân. Người phía Kim Gia Loan thành phần từ trung nông trở lên chiếm đa số, khi hợp tác hóa họ không tích cực, nhiều người vì thế mà bị chỉnh đốn nhiều năm không ngẩng đầu lên được. Bây giờ lại muốn tách tập thể ra, họ nhất thời không lấy đủ dũng khí này. Năm xưa vì không tích cực với tập thể hóa mà phải chịu phê bình, vẫn còn nhớ như in; bây giờ làm sao dám tùy tiện làm tan rã tập thể đây?

Tuy nhiên, nói thật lòng, lòng dạ nhiều người Kim Gia Loan đều bị sự phân đội của Điền Gia Ngật Láo làm cho rối bời. Họ kích động dõi theo tất cả những gì diễn ra ở bờ bên kia sông Đông Lạp. Họ thầm tính toán: nếu nhóm trách nhiệm của đội một trở thành sự thật và tồn tại tiếp, không lâu nữa họ có lẽ cũng có thể bước theo vết xe đổ.

Ngay sau đó thời tiết đến lúc cày lật đất trồng lúa mì, người Kim Gia Loan nhìn thấy, người phía Điền Gia Ngật Láo như phát điên, dậy sớm về khuya, không chỉ cày ruộng lúa mì nhiều hơn năm ngoái một lượt, còn lấy cuốc đào sạch những bờ ruộng, gò đất bỏ hoang nhiều năm của tập thể, cào đất màu xuống ruộng. Ruộng lúa mì được làm tơi xốp như bông gòn, bờ ruộng cào sạch như chó liếm. Ái chà, lũ này là đang trồng trọt hay đang thêu hoa đấy? Nhìn kìa, tất cả ruộng vụ thu không những làm cỏ ba lượt, còn bón thêm một lần phân hóa học nữa! Ghê gớm thật! Cứ làm thế này, không quá vài năm nữa, nhiều gia đình Điền Gia Ngật Láo sẽ giàu nứt đố đổ vách cho mà xem! Người Kim Gia Loan mắt đỏ, tay ngứa, trong lòng như chui vào rất nhiều sâu róm...

Điền Gia Ngật Láo vốn ồn ào ngày trước, bây giờ cả ngày im phăng phắc, không còn thấy người nhàn rỗi nào nữa, thậm chí đến cả phụ nữ và trẻ con cũng ra đồng làm việc bán mạng.

Nhưng Điền Phúc Đường lại đóng cửa, cả ngày nằm trên sập đất không dậy. Ông thỉnh thoảng ngửi thuốc lá sợi, ngửi xong lại ho một hồi lâu. Ông khó chịu, từ tận đáy lòng mà nói, cái ông khó chịu không chỉ là tập thể bị tan rã, mà quan trọng nhất là, tập thể tan rã rồi, Điền Phúc Đường ông phải làm sao đây?

Đúng vậy, bao nhiêu năm rồi, ông dựa vào tập thể mà sống thoải mái, gia nghiệp phát đạt. Ông có thể không yêu tập thể sao? Không có tập thể, cũng không có ngày tháng tốt đẹp của Điền Phúc Đường ông; vận mệnh của ông gắn liền với tập thể. Nay bảo ông cũng lên núi cầm cán cuốc cũ sao? Ông đã nhiều năm không chạm vào công cụ lao động; hơn nữa bộ xương khô này, lại bị viêm khí quản, làm sao có thể quanh năm suốt tháng lăn lộn ngoài núi ngoài đồng được?

Sau khi nằm trên sập đất vài ngày, Điền Phúc Đường thực sự bí bách không chịu nổi, liền một mình dậy đi chợ Thạch Ngật Tiết cho khuây khỏa. Đến phố Thạch Ngật Tiết, Điền Phúc Đường nhìn thấy chợ búa cũng khác hẳn mọi năm, không biết từ đâu chui ra bao nhiêu đồ đạc và bao nhiêu kẻ buôn bán không ra gì! Thanh niên mặc quần ống loe, mấy gã thanh niên tóc để dài như bờm ngựa. Tóc phụ nữ trẻ đều "uốn điện", xoăn như đuôi cừu. Nhìn kìa, tiệm cắt tóc vợ chồng của Hồ Đắc Lộc và Vương Thải Nga, phụ nữ xếp hàng "uốn tóc điện" xếp dài ra nửa phố... Điền Phúc Đường tâm sự nặng nề dạo quanh phố xá vài vòng, rồi nghĩ đến công xã nói chuyện phiếm vài câu với Từ Trị Công. Sau khi Bạch Minh Xuyên được đề bạt lên huyện, Từ Trị Công đã trở thành người đứng đầu Thạch Ngật Tiết.

Ông đến công xã, chủ nhiệm Từ đang cùng một cán bộ ngồi xổm dưới chân tường mát trong sân đánh cờ tướng. Dương Cao Hổ bưng chậu rửa mặt, đang vặt lông gà rừng trước cửa nhà bếp. Không biết từ hang đất nào, truyền ra tiếng ngáy như sấm rền.

Công xã chưa bao giờ nhàn rỗi như bây giờ!

Điền Phúc Đường ngồi xổm bên cạnh Từ Trị Công, vừa xem đánh cờ, vừa hỏi Trị Công: "Các cậu sao không xuống nông thôn làm chế độ trách nhiệm?" Từ Trị Công một nước "chiếu" chết đối thủ xong, dẫn Điền Phúc Đường vừa đi về phía hang đất làm việc vừa nói: "Bây giờ chẳng phải muốn tôn trọng quyền tự chủ của đội sản xuất sao? Công xã còn có việc gì làm nữa? Phía trên nói chế độ trách nhiệm làm cũng được, không làm cũng được. Thế thì để nông dân tự nhìn mà làm thôi! Dù sao làm tốt làm xấu, cũng không liên quan gì đến công xã... Việc này cậu biết rõ hơn tôi! Đây đều là chính sách của em trai cậu mà!"

Điền Phúc Đường nhất thời nghẹn họng không nói được gì. Ông ậm ừ đáp lại vài câu trong hang làm việc của Trị Công, uống một chén trà, rồi lại cáo từ đi ra.

Điền Phúc Đường vốn dĩ đến Thạch Ngật Tiết để giải sầu, không ngờ càng giải càng phiền. Trị Công vừa nhắc đến em trai ông, khiến ông không kìm được lại nhớ đến con gái mình - cô giờ cũng chuyển đến Hoàng Nguyên làm việc rồi. Ông nửa năm trước mới biết mối quan hệ giữa con gái và con rể tệ hại đến cùng cực. Trời ơi! Tại sao việc nhà việc nước đều không thuận lòng thế này?

Đi chợ về, ăn cơm tối xong, Điền Phúc Đường lại một mình đến hang giữa, ngả người dựa vào chồng chăn nhắm mắt nghỉ ngơi. Tính toán lung tung cả ngày, cũng đủ hành hạ người ta. Đang lúc ông nhắm mắt dưỡng thần, Nhuận Sinh đi vào.

Người con trai đứng trên nền đất, do dự một chút, nói với ông: "Bố, nửa năm sau con không định dạy học nữa."

"Tại sao?" Điền Phúc Đường nhỏm dậy hỏi.

"Con đi lao động ở nhóm trách nhiệm ạ!"

"Làm bậy gì thế! Lo mà dạy học của con đi!" Điền Phúc Đường tức giận nói. "Bố, nông thôn đang rục rịch tách ra trồng trọt rồi, trường học này thế nào cũng không nói được nữa, chẳng bằng bây giờ không dạy sách này nữa..."

"Chỉ cần dạy được một ngày, con cũng phải dạy!"

"Bố, con đã nghĩ kỹ rồi, bây giờ đội sản xuất vừa tách ra, nhà mình không có sức lao động không được. Bố sức khỏe không tốt, không thể lên núi. Con chuẩn bị đi lao động ạ! Bố, bố yên tâm, con chắc chắn nuôi được bố và mẹ. Hơn nữa, nếu con tham gia lao động, người trong làng sẽ không coi thường bố nữa. Con trước đây chưa từng lao động, nhưng dần dần sẽ quen thôi. Ngày mai con chuẩn bị đi ra núi ở nhóm anh Hải Dân..."

Hốc mắt Điền Phúc Đường đảo quanh những giọt nước mắt, giọng khàn đặc nói với con trai: "Bố không nỡ để con đi chịu khổ! Nghe lời bố, vẫn đi dạy sách của con đi; bố chuẩn bị đi ra núi đây! Bố cũng không có bệnh gì nặng, lao động được mà..."

"Ý con đã quyết, nửa năm sau con không đến trường nữa!" Nhuận Sinh nói xong liền quay người đi ra.

Con trai vừa đi, Điền Phúc Đường kiên cường lảo đảo đóng cửa, rồi úp mặt xuống chồng chăn trên sập đất, há miệng khóc không tiếng động...