Vào một ngày bình thường trong khoảng tháng hai, tháng ba năm 1975, những hạt mưa phún lất phất kèm theo vài bông tuyết lưa thưa đang giăng giăng rơi xuống mặt đất. Thời tiết đã sắp đến tiết Kinh Trập, tuyết dĩ nhiên không thể đọng lại được nữa, thường còn chưa kịp chạm đất đã biến mất không dấu vết. Mùa đông khắc nghiệt và dài đằng đẵng của cao nguyên Hoàng Thổ xem ra sắp qua đi, nhưng mùa xuân ấm áp thực sự thì vẫn còn xa lắm mới đến.

Vào những ngày mưa tuyết lẫn lộn thế này, nếu không có việc gì khẩn cấp, người ta thà cả ngày ở trong nhà không bước chân ra cửa. Vì vậy, các đường lớn ngõ nhỏ trong huyện thành lại ít đi nhiều phần ồn ào so với thường ngày. Ở những nơi khuất ánh mặt trời trong ngõ ngách, tuyết đọng và băng nham nhở còn sót lại của mùa đông đang tan rã dưới những hạt mưa gõ xuống, trên đường lát đá đâu đâu cũng chảy tràn nước bẩn thỉu. Cơn gió vẫn lạnh rét như cũ. Trên con đường vắng vẻ, thỉnh thoảng mới có một người dân quê đi qua, chiếc mũ dạ cũ che trán, trên tay xách một giỏ khoai tây hoặc củ cải, cất tiếng rao bán mệt mỏi ủ dột. Ôi, thành phố vào những ngày thế này hoàn toàn mất đi sức sống, trở nên chẳng có chút đáng yêu nào.

Chỉ riêng ở khoảng sân rộng của trường cấp ba huyện nằm trên lưng chừng núi, lúc này lại có một khung cảnh náo nhiệt riêng. Tiếng chuông báo giờ ăn trưa vừa vang lên, từ những dãy nhà hang đá nằm rải rác cao thấp đã chạy ra từng nhóm nam nữ học sinh. Họ khua bát đũa kêu vang trời, chân dậm bùn nước, la hét ầm ĩ chạy qua sân, ùa về phía chân tường dãy nhà hang đá của phòng Tổng vụ ở phía nam. Cả khoảng sân rộng lớn, trong chớp mắt đã bị đám đông hỗn loạn này dẫm đạp thành một bãi bùn lầy bẩn thỉu. Cùng lúc đó, những học sinh bán trọ có nhà trong thành phố cũng đang túm năm túm ba ùa ra khỏi cổng trường phía đông. Họ giương ô, vừa đi vừa nói cười vui vẻ, đi qua một đoạn đường dốc dài ngày xưa được cắm bằng những phiến đá ngang, chẳng mấy chốc đã lần lượt biến mất trong các đường lớn ngõ nhỏ của thành phố.

Dưới chân tường phía nam trong khuôn viên trường, lúc này đã xếp thành hơn mười hàng dọc theo từng lớp. Học sinh trực nhật của các lớp đang bận rộn chia cơm nước cho mọi người. Cơm nước của mỗi người đều đã được đăng ký và nộp phiếu cơm từ hôm qua, cho nên quy trình không hề phức tạp, lúc này học sinh trực nhật chỉ việc phát cho mỗi người một phần đã đặt trước theo danh sách. Thức ăn chia làm ba loại giáp, ất, bính. Món giáp lấy khoai tây, bắp cải, miến làm chủ đạo, bên trong có mấy miếng thịt heo thái to làm người ta thèm thuồng, mỗi phần ba hào; món ất các thành phần khác giống món giáp, chỉ là không có thịt, mỗi phần một hào rưỡi. Món bính thì kém xa lắm, nước lọc luộc củ cải trắng——hình như chỉ là để che đậy sự thanh nhạt quá mức này nên mới mang tính tượng trưng nổi vài vệt dầu ớt lên trên. Tuy nhiên, giá món này lại rẻ, mỗi phần năm xu.

Món giáp của các lớp chỉ múc một chút trong chậu nhôm nhỏ, xem ra học sinh ăn nổi món thịt không có mấy người. Món bính cũng múc một chút trong chậu nhôm nhỏ, chứng tỏ người ăn loại thức ăn hạ đẳng này cũng chẳng có bao nhiêu. Chỉ có món ất là lớp nào cũng dùng chậu sứ lớn đựng tràn trề, rõ ràng phần lớn mọi người đều ăn loại thức ăn không xa hoa mà cũng chẳng xa xỉ này. Lương thực chính cũng chia làm ba loại: bánh thầu thấu bột mì trắng, bánh bột ngô, bánh bột cao lương; trắng, vàng, đen, màu sắc đã thể hiện một sự biệt lập; học sinh trêu chọc gọi là châu Âu, châu Á, châu Phi.

Từ đám đông đen kịt đang xếp hàng mà nhìn, phần lớn họ đều đến từ nông thôn, trên mặt và trên người ít nhiều đều để lại vết tích của lao động chân tay. Trừ một vài người có trang phục quê mùa giống như cha mẹ nông dân của họ, những người đã được thế hệ cha anh coi là "tiên sinh" này ăn mặc trông vẫn còn tươm tất. Nông dân vùng núi nghèo khó dù hiện tại đa số thiếu ăn thiếu mặc, nhưng con cái đã đến chốn lớn để đi học, cha mẹ dù cắn răng thắt lưng buộc bụng cũng phải may cho chúng vài bộ quần áo lành lặn để ra mắt mọi người. Dĩ nhiên, trong hàng này xem ra cũng có một vài đứa trẻ nhà nông gia cảnh tốt, trang phục đã chẳng khác gì con em cán bộ trong thành phố, hơn nữa trên cổ tay thường còn đeo một chiếc đồng hồ sáng bóng. Một số "người tây" như vậy đứng giữa đại chúng, giống như hạc giữa bầy gà, chẳng chút giấu giếm cảm giác ưu việt của mình. Họ xếp hàng sau chậu món giáp đặc biệt, tuy số lượng thưa thớt vài người, nhưng lại cực kỳ đập vào mắt.

Trên khắp cao nguyên Hoàng Thổ hoang vu và nghèo cằn này, trường cấp ba huyện của một huyện dù coi như là học phủ cao nhất trong huyện, thì dù thế nào cũng không thể xây cho học sinh một nhà ăn. Trời tốt trời xấu, mọi người đều ăn ngoài trời. May mà những thanh niên này đều đến từ các xóm làng vùng núi, ai chưa từng ăn cơm giữa núi rừng hoang dã cơ chứ? Cho nên mọi người cũng chẳng để ý chuyện này. Thông thường khi thời tiết tốt, mọi người đều tự tụ tập với bạn thân ngồi xổm thành một vòng, vừa nói vừa cười là ăn xong bữa cơm.

Hôm nay thì không được. Tất cả những người lấy cơm nước xong đều dùng nón lá hoặc khuỷu tay che bát, đi liêu xiêu qua khoảng sân như bãi bùn lầy, chạy về ký túc xá của mình. Chẳng mấy chúc, trên sân ăn cơm chỉ còn thưa thớt vài người. Học sinh trực nhật của hầu hết các lớp cũng lần lượt ra về.

Bây giờ, chỉ còn duy nhất học sinh trực nhật của lớp 10 (1) ở lại trên khoảng sân vắng bóng người. Đây là một nữ sinh thấp bé mập mạp, có lẽ lúc nhỏ từng mắc bệnh liệt trẻ em hoặc bệnh tương tự, để lại tật nặng, cho nên đi đứng hơi khập khiễng. Trước mặt cô ba chậu thức ăn đã không còn gì, trong giỏ bánh cũng chỉ còn lại bốn chiếc bánh cao lương đen cháy. Xem ra mấy cái cục đen này không phải của bản thân nữ sinh trực nhật, vì trong tay cô đang cầm một chiếc bánh bột mì trắng và một chiếc bánh bột ngô, trong bát hình như cũng là món ất. Điều này cho thấy cô gái khập khiễng thuộc gia đình trung lưu. Cô bưng cơm nước của mình, mặt đầy vẻ không vui đứng dưới hiên nhà, rõ ràng là đang đợi người cuối cùng đến muộn——chúng ta có thể đoán người này nhất định là một cậu con trai nhà nghèo, cậu ta không những ăn loại lương thực chính kém nhất, mà ngay cả món bính năm xu cũng không mua nổi một phần!

Bông tuyết trong mưa đột nhiên tăng nhiều, xa gần càng thêm mờ mờ ảo ảo. Thành phố im lùm không một tiếng động. Mơ hồ nghe thấy từ nơi rất xa truyền đến một tiếng gà gáy, mang lại cho khoảng trời đất xám xịt này một chút ủ dột như trong giấc mộng.

Đúng lúc này, ở đầu phía bắc của khoảng sân trống trải, một thanh niên cao gầy đi tới. Cậu ta kẹp một chiếc bát dưới nách, co rùa cổ bước đi liêu xiêu trên bãi bùn. Chàng trai nét mặt vàng võ gầy gò, hai má hơi hóp vào, làm cho chiếc mũi trông cao và thẳng như người Hy Lạp. Trên mặt dường như vừa mới rũ bỏ vẻ ngây ngô của thiếu niên——rõ ràng do suy dinh dưỡng nên vẫn chưa phát ra luồng ánh sáng thanh xuân đặc hữu ở độ tuổi này của cậu.

Cậu bước hai chiếc chân gầy ngoằng, dậm bì bọp lên nước bùn mà đi. Đây có lẽ chính là chủ nhân của mấy chiếc bánh mặt đen kia? Nhìn bộ trang phục tội nghiệp trên người cậu nghĩ bụng cũng chỉ ăn nổi loại thức ăn này. Xem kìa, bộ quần áo đó tuy kiểu dáng cắt may gượng gạo coi như là đồng phục học sinh, nhưng rõ ràng là loại vải thô tự dệt ở nhà, lại thêm nhuộm màu đen không đều, tạo cho người ta cảm giác bẩn thỉu. Dưới chân một đôi giày cao su vàng cũ đã mất dây giày, tạm bợ buộc hai sợi dây chỉ trắng; trên một mảng thân giày thậm chí còn vá một miếng vải xanh. Chiếc quần rõ ràng là may từ hai năm trước, người lớn lên vải co lại, giờ đã ngắn củn cỡn treo lơ lửng trên bắp chân; may mà cổ tất cao, nếu không thì đã hở thịt rồi. (Nhưng trừ bản thân cậu ra, nào ai biết được, hai chiếc tất chỉ của cậu đã sớm không còn gót, chỉ nhờ sự che đậy của đôi giày mới khiến người ta tưởng chiếc tất đó còn lành lặn nguyên vẹn).

Cậu đi thẳng về phía sân ăn cơm. Bây giờ có thể khẳng định, cậu chính là đến lấy mấy chiếc bánh mặt đen này. Cô gái khập khiễng trước khi cậu đến bên giỏ bánh đã không thể chờ đợi thêm, bưng bát cơm của mình đi khập khiễng rời khỏi từ sớm.

Cậu một mình đến trước giỏ bánh, ngẩn người ra một chút, sau đó mới cúi người nhặt hai chiếc bánh cao lương. Trong giỏ vẫn còn hai chiếc, không biết vì sao cậu không lấy.

Cậu đứng thẳng người lên, ánh mắt không tự chủ được liếc về phía ba chiếc chậu thức ăn trống rỗng. Cậu nhìn thấy dưới đáy chậu món ất vẫn còn một chút nước canh cặn thừa. Nước giọt giọt từ mái nhà nhỏ xuống, nước canh dưới đáy chậu bắn tung tóe khắp nơi. Cậu ngoảnh đầu nhìn: trong khoảng sân rộng mịt mờ mưa tuyết không một bóng người. Cậu nhanh chóng ngồi xổm xuống, cuống quýt như kẻ trộm, dùng thìa múc phần nước canh thừa lẫn nước mưa dưới đáy chậu vào bát mình. Tiếng thìa sắt nạo đáy chậu sột soạt nghe như tiếng bom nổ làm người ta giật thót tim. Máu dồn lên khuôn mặt vàng võ gầy gò của cậu. Một giọt nước mái nhà rất lớn rơi xuống đáy chậu, bắn đầy nước canh lên mặt cậu. Cậu nhắm mắt lại, ngay sau đó, thấy hai giọt nước mắt từ từ lăn xuống từ gò má——ôi, chúng ta tạm thời cứ coi như là nước ớt bắn vào mắt cậu vậy!

Cậu đứng dậy, lấy tay lau mặt, bưng nửa bát nước canh thừa đến trước nhà nước sôi ở góc tây nam, hứng thêm một chút nước sôi vào bát canh từ chiếc ống nhô ra trên tường sau nhà nước, sau đó bẻ vụn bánh cao lương thả vào, rồi ngồi xổm dưới hiên nhà ăn ngấu nghiến.

Cậu đột nhiên ngừng nhai, sau đó nhìn một nữ sinh đi đến trước giỏ bánh, lấy đi hai chiếc bánh mặt đen còn lại. Đúng vậy, cô ấy cũng đến. Cậu nhìn theo bóng lưng mặc quần áo rách rưới rời đi của cô, ngẩn ngơ một hồi lâu.

Điều này dường như đã trở thành một quy luật: từ khi khai giảng đến nay, mỗi lần ăn cơm, trong lớp luôn là hai người bọn họ đến sau cùng, lặng lẽ tự lấy đi hai chiếc bánh cao lương đen của mình. Đây không phải là hẹn trước, trên thực tế họ vẫn chưa quen biết, thậm chí đến một câu cũng chưa từng nói với nhau. Họ đều là những người vừa tốt nghiệp trung học từ các công xã, được tiến cử lên huyện học cấp ba. Khai giảng chưa được bao nhiêu ngày, phần lớn bạn học trong lớp ngoài chuyện quen biết với những bạn học cùng làng cùng trường ra, giữa những người xa lạ vẫn chưa có giao thiệp gì.

Cậu ngồi xổm dưới hiên nhà, một mặt lùa cơm vào miệng, một mặt đoán trong lòng: Nguyên nhân cô ấy cũng thường xuyên là người cuối cùng đến lấy cơm, có lẽ cũng giống như cậu. Đúng vậy, chính vì nghèo khó, vì không ăn nổi cơm ngon, vì lòng tự trọng trẻ trung mà mẫn cảm, mới khiến họ né tránh ánh mắt của công chúng để lặng lẽ lấy đi hai cục đen không tươm tất của mình, nhằm tránh chịu đựng nhiều lời chế giễu không thốt thành lời!

Nhưng cậu không biết gì về mọi thứ của cô. Vì một ngày trong lớp điểm danh một lần, cậu hiện tại chỉ biết tên cô là Hác Hồng Mai.

Cô ấy chắc cũng chỉ biết tên cậu là Tôn Thiếu Bình nhỉ?