Thời gian trôi qua vừa chậm chạp lại vừa nhanh chóng, thoáng chớp mắt đã đến mùa hè.
Đây là khoảng thời gian tốt đẹp nhất trong năm trên cao nguyên Hoàng Thổ. Những dãy núi xa xa gần gần, những rãnh sâu và thung lũng đan xen dọc ngang, sắc xanh đã bắt đầu dần trở nên đậm đà. Ngô, cao lương, kê, hướng dương... phần lớn các loại cây thân cao đều đã lớn được quá nửa. Các loại cây họ đậu đang đua nhau nở hoa: hoa đậu tương trắng như tuyết, hoa đậu leo vàng óng, hoa đậu cô ve hồng phấn... nở rộ rực rỡ nổi bật giữa đám lá xanh. Ngay cả một thị trấn hẻo lánh như Thạch Ngật Tiết, nơi trước đây thường vắng vẻ, cũng đã xuất hiện một số loại rau củ quả, tô điểm cho con phố đất đầy bụi bặm này thêm nhiều sắc màu rực rỡ.
Chỉ vài ngày nữa thôi là đến ngày "Canh" thứ ba sau Hạ chí, Sơ phục sắp bắt đầu. Tiếp theo đó chính là Đại thử – đây là mùa nóng bức nhất trong năm, mặt trời đã tới kinh độ 120 độ giống như một cái chậu lửa úp ngược, tàn nhẫn nung đốt mặt đất.
Người trong thành phố đều đã mặc những chiếc áo ngắn tay mát mẻ. Cứ đến buổi trưa, dưới sông Nguyên Tây lại có vô số đứa trẻ cởi trần ngâm mình dưới nước.
Ngoại trừ những ngày họp chợ, bình thường ở các cơ quan trong huyện rất ít khi tìm thấy cán bộ làm việc. Sáng nào họ cũng lần lượt vác cuốc sắt, đội mũ rơm, đi lên những ngọn núi ngoài thành để sửa ruộng bậc thang. Phong trào "Nông nghiệp học Đại Trại" dâng cao hết đợt này đến đợt khác, đơn vị nào cũng có nhiệm vụ sửa đất, không hoàn thành nhiệm vụ là phải chịu phê bình.
Buổi chiều, các cơ quan thường là học tập chính trị, một tuần ít nhất cũng chiếm mất bốn buổi chiều. Tạp chí "Hồng Kỳ" và "Nhân Dân Nhật Báo" không ngừng đăng các bài xã luận và đủ loại "bài viết quan trọng" có ký tên, yêu cầu mọi người phê phán sản xuất nhỏ, phê phán chủ nghĩa tư bản. Phê phán "đường lối xét lại phản cách mạng" của Lưu Thiếu Kỳ và Lâm Bưu, hạn chế quyền pháp tư sản, cảnh giác với sự xâm nhập của nguyên tắc trao đổi hàng hóa vào Đảng, vân vân. Đồng thời còn yêu cầu cán bộ các cấp học tập lý luận chuyên chính vô sản, và vì thế đã đưa ra "Kinh nghiệm Tân Hương"... toàn xã hội vẫn duy trì một cục diện náo nhiệt. Các loại "sự vật mới" xuất hiện không ngớt. Đọc trên báo, thỉnh thoảng lại có một người lính giải ngũ nào đó và một sinh viên công nông binh nào đó, vì để hạn chế quyền pháp tư sản, đã đến những thôn làng nhỏ trên cao nguyên Hoàng Thổ làm nông dân. Mặc dù những người này trong những năm tháng sau đó đều giống như chim di cư bay đi và không bao giờ quay lại nữa, nhưng vào thời điểm đó, nó thực sự đã mang lại cho một số người những tài liệu điển hình để tuyên truyền "tình hình cách mạng đang rất tốt đẹp".
Trường trung học của huyện cũng không ngoại lệ. Ngoài việc mỗi ngày lao động nửa ngày, các lớp còn tổ chức học tập nhóm lãnh đạo "ba kết hợp" của Mác-Lênin. Tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản và Hồng vệ binh cùng tồn tại. Lãnh đạo, giáo viên, học sinh cùng nhau học tập "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản", "Nhiệm vụ của Đoàn Thanh niên" và những chương mục quy định khác, triển khai phê phán tư sản, chủ nghĩa xét lại và đạo Khổng Mạnh. Đồng thời nhà trường còn tổ chức các "Đội tuyên truyền văn nghệ tư tưởng Mao Trạch Đông", đi đến các công xã, đại đội để tổ chức các buổi biểu diễn tuyên truyền... Thế nhưng, đối với hàng ngàn hàng vạn nông dân trên cao nguyên Hoàng Thổ, thứ mà họ phải đối mặt mỗi ngày lại là một kẻ địch thực sự hùng mạnh: đói nghèo. Số lương thực mà đội sản xuất làm ra trong một năm, sau khi "kết hợp" (chia sẻ) cho nhà nước và tập thể, đến tay xã viên thì thực sự chẳng còn lại bao nhiêu. Thử nghĩ mà xem, một người làm ruộng quần quật cả năm, một ngày còn không được chia trung bình đến một cân lương thực, bảo họ làm sao sống nổi đây? Có những nơi còn đáng thương hơn, một người một năm chỉ có vài chục cân lương thực, mọi người chỉ còn cách đi xin ăn ăn mày...
Tôn Thiếu Bình khó khăn lắm mới chịu đựng được nửa học kỳ ở trường trung học huyện. Học kỳ thứ hai này vừa mới khai giảng không lâu, tình trạng của cậu vẫn không có gì thay đổi. Phần lớn thời gian, cậu vẫn phải gặm bánh bột cao lương đen, hơn nữa vẫn không thể mua nổi một phần thức ăn hạng ba (bính thái). Những ngày đầu mới đi học học kỳ trước, cậu đã không còn chút lòng tin nào vào việc liệu mình có thể học xong hai năm trung học hay không. Cậu từng nghĩ: học nửa năm trung học rồi về nông thôn làm kế toán đội hay gì đó cũng được rồi, việc gì phải cố gồng mình lên đi học chịu cái tội này cơ chứ?
Nhưng sau khi học kỳ này bắt đầu, cậu lại tới. Cậu vẫn không nỡ bỏ học giữa chừng. Ngoài ra, còn có một lý do nhỏ không tiện nói ra, khiến cậu không muốn rời khỏi ngôi trường này – đó chính là vì cô gái mà chúng ta đã nhắc đến ở phần trước: Hác Hồng Mai.
Tôn Thiếu Bình và Hác Hồng Mai trong nửa năm qua đã khá quen thuộc, hai người qua lại giao tiếp cũng không còn câu nệ nữa. Họ không chỉ mượn sách của nhau đọc, mà còn tranh thủ thời gian trò chuyện. Trong độ tuổi nhạy cảm này, không chỉ Tôn Thiếu Bình và Hác Hồng Mai, mà ngay cả những thanh niên nam nữ khác cùng tuổi với họ, đều đã vượt qua giai đoạn "không tiếp xúc" đó, mong muốn bản thân có thể thu hút sự chú ý của người khác giới, và muốn kết giao một người "tình ý". Trạng thái này của họ có lẽ vẫn còn một khoảng cách so với việc yêu đương thực sự. Tất nhiên, đối với thanh niên ở độ tuổi này, kiểu giao tiếp nam nữ quá sớm như vậy là không nên, nó chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến việc học tập và sức khỏe.
Nhưng trường trung học thời đại này cực kỳ không chính quy, việc học tập trở thành một thứ có hay không cũng được, cả ngày ồn ào náo nhiệt làm đủ loại hoạt động xã hội. Học sinh không có áp lực học tập gì cả – dù sao cũng học lay lắt hai năm trung học rồi tốt nghiệp, đều phải về nhà nấy; cộng thêm cơ hội tiếp xúc trong các hoạt động nhiều, giữa nam và nữ không thể tránh khỏi việc xuất hiện những tâm tư tình cảm này. Trong xã hội hiện tại như thế này, lại đang ở tuổi mười bảy, mười tám, ai trong số họ có mắt tuệ nhãn để nhìn thấu thời đại tương lai chứ? Đừng nói là họ, ngay cả những lão cách mạng đã trải qua bao thăng trầm, lúc này cũng chưa chắc đã có nhận thức tỉnh táo, chẳng phải nhiều người cũng đang sống ngày qua ngày đó sao?
Tôn Thiếu Bình tuy ăn thiếu mặc thiếu, không thể đứng nổi bật trước người khác, nhưng có một cô bạn học thân thiết cùng qua lại, ngược lại cũng mang đến cho cuộc sống của cậu chút sức sống. Cậu dần dần trở nên năng động hơn trong lớp: ở ký túc xá kể chuyện cho các bạn cùng lớp nghe; khi thảo luận học tập, cậu cũng dám mạnh dạn phát biểu, hơn nữa ăn nói lưu loát, nói đâu ra đấy. Nếu bụng không quá đói, cậu còn thích đến sân bóng rổ và bàn bóng bàn để thể hiện vài đường. Trong cuộc thi bóng bàn toàn trường học kỳ trước, cậu bất ngờ giành được chức vô địch, nhà trường thưởng cho cậu một bộ "Tuyển tập Mao Trạch Đông" và một tờ giấy khen, khiến cậu vui mừng đến mức mấy ngày liền không thể bình tĩnh lại.
Nhờ những biểu hiện này, dần dần cậu cũng trở thành một nhân vật trong lớp. Khi bầu cán bộ lớp học kỳ trước, cậu được bầu làm "cán bộ lao động". Ban đầu cậu rất tức giận với "chức vụ" này, cảm thấy người ta có chút khinh miệt mình. Sau đó lại nghĩ, bây giờ là mở cửa trường học, cán bộ lao động cũng quản lý không ít việc, thế là cũng vui vẻ nhận trách nhiệm này.
"Cán bộ lao động" nghe thì không hay lắm, nhưng "quyền lực" thì thực sự rất lớn! Lớp mỗi ngày lao động nửa ngày, trong nửa ngày này Tôn Thiếu Bình chính là người nổi bật nhất cả lớp. Cậu bố trí nhiệm vụ cho mọi người, phân công cho từng người, hơn nữa còn đi nhận công cụ lao động từ trường về để phân phát cho mọi người. Lần nào cậu cũng để dành công cụ tốt nhất cho Hác Hồng Mai. Ban đầu mọi người không ai phát hiện ra cán bộ lao động đang thiên vị "chuyện riêng". Nhưng một ngày nọ, bí mật này bị cô gái khập khiễng Hầu Ngọc Anh phát hiện.
Hôm đó lên núi sửa ruộng bậc thang, sau khi phát cuốc sắt xong, Hầu Ngọc Anh bĩu môi, ném phịch chiếc cuốc trong tay xuống trước mặt Tôn Thiếu Bình, nói: "Tôi không cần cái thứ cùn tà lưa này!"
Thiếu Bình thấy cô ta làm mình mất mặt trước bàn dân thiên hạ, liền không khách khí nói: "Cuốc nào mà chẳng như thế này, cô chê không tốt thì mang cái ở nhà cô mà dùng!" "Ai nói cái nào cũng như thế này? Anh thấy ai tốt thì đem cuốc tốt cho người đó!" "Tôi đem cuốc tốt cho ai chứ?"
"Cho vợ anh đó!" Hầu Ngọc Anh hét lên.
Cả lớp "rầm" một tiếng cười ồ lên, một vài bạn học nhanh chóng quay đầu nhìn Hác Hồng Mai. Hác Hồng Mai ném chiếc cuốc đi, che mặt khóc òa. Cô lập tức quay người chạy về ký túc xá của mình, dứt khoát không lao động nữa.
Hầu Ngọc Anh khập khiễng đi vào đám đông, đắc thắng ngẩng cao đầu, mỉa mai nói: "Kẻ trộm không đánh mà tự khai!"
Sự sỉ nhục và tổn thương này quá nghiêm trọng. Tôn Thiếu Bình chỉ cảm thấy trong đầu ong ong như muốn nổ tung. Cậu vứt phịch công cụ trong tay xuống, giận dữ lao về phía Hầu Ngọc Anh, nhưng bị Kim Ba và Nhuận Sinh ở cùng thôn với cậu giữ lại. Nhiều học sinh nghịch ngợm trong lớp không kiêng nể gì cả, chỉ "ào ào" la hét ùa theo. Cho đến khi giáo viên chủ nhiệm đến, mới dẹp yên được cuộc tranh chấp này...
Từ sau đó, "quan hệ" giữa cậu và Hác Hồng Mai trở thành một bí mật công khai trong lớp, điều này khiến họ không dám tiếp xúc thường xuyên nữa. Cả hai đều cảm thấy xấu hổ, thậm chí ở nơi công cộng còn không thèm đếm xỉa đến nhau. Hơn nữa do họ đang ở độ tuổi chưa mấy trưởng thành, trong lòng lại ngầm cảm thấy đối phương gây ra hoàn cảnh khó khăn cho mình, vậy mà lại có chút oán hận lẫn nhau. Cô gái khập khiễng đã đạt được mục đích, cảm thấy mình trong lớp sắp trở thành một người hùng, giọng nói bình thường đã cao lên tám quãng tám, tiếng cười ha ha khiến người ta cảm thấy đó là cố tình để cho loại người như Tôn Thiếu Bình và Hác Hồng Mai nghe thấy.
Than ôi! Không ngờ mọi chuyện lại đi đến mức này. Mặc dù đây không thể coi là yêu đương – bởi vì họ thực chất chưa hề đụng chạm đến cái gọi là tình yêu, đây chỉ là hai trái tim thiếu niên, vì một lý do đặc biệt – sự nghèo túng giống nhau, mà nhẹ nhàng xích lại gần nhau một chút, để tìm kiếm chút hơi ấm tình cảm, vậy mà lại diễn ra một màn bi kịch nhỏ như thế này.
Giờ đây trong lòng cậu khổ sở biết bao! Mặc dù nói một cách nghiêm túc, có lẽ đây không thể gọi là thất tình. Nhưng sự an ủi trong tình cảm một khi không còn nữa, sẽ mang đến cho lòng người biết bao phiền não. Đây là nỗi phiền não của tuổi thanh xuân. Chúng ta hãy thử nghĩ đến đại văn hào Goethe và hiện thân thời niên thiếu của ông là Werther xem. Ở khía cạnh này, quý tộc và bình dân có lẽ đều giống nhau cả thôi.
Thời gian đó, Tôn Thiếu Bình lại rơi vào sự nản lòng và thất vọng. Nếu trước kia cậu không có "quan hệ" này với Hồng Mai, có lẽ cậu chỉ gặp khủng hoảng về dạ dày mà thôi. Bây giờ, tinh thần cậu cũng xuất hiện khủng hoảng – điều này còn đáng sợ hơn cả việc không được ăn no! Mỗi lần cậu đi lấy hai cái lương khô đen xì của mình, lại không còn nhìn thấy bóng dáng đáng yêu của cô ấy nữa. Đôi mắt u buồn mà xinh đẹp đó, giờ đây dù có đi lướt qua nhau, cũng không còn nhìn cậu một cái khiến trái tim đập rộn ràng như trước nữa. Trong mấy tháng sau đó, cậu chỉ ngày qua ngày chịu đựng sống qua ngày, chờ đợi nghỉ hè... Cho đến một tuần trước khi học kỳ trước nghỉ hè, Tôn Thiếu Bình mới nhớ ra, mấy tháng trước Hác Hồng Mai có mượn cậu cuốn "Sáng lập sử", vẫn chưa trả lại cho cậu. Cuốn sách này là cậu mượn của thư viện văn hóa huyện, giờ sắp nghỉ hè rồi, nếu cô ấy không trả lại, cậu không biết làm sao để trả cho thư viện. Nhưng cậu lại không muốn tìm cô ấy để đòi sách. Trong lòng cậu nảy sinh một nỗi bực bội không nói nên lời đối với cô ấy. Cô ấy giờ có thể không thèm đếm xỉa đến cậu, nhưng cô ấy ngay cả cuốn sách mượn của cậu cũng không trả cho cậu sao?
Thứ bảy cuối cùng, Hác Hồng Mai vẫn không trả sách cho cậu. Cậu cũng vẫn không đủ dũng khí để hỏi đòi cô ấy. Cậu đành phải về nhà. Cậu mượn chiếc xe đạp của Kim Ba, mang đống chăn màn rách nát của mình về trước – thứ ba tuần sau là nghỉ hè rồi, cậu có thể chui chung chăn với Kim Ba vài đêm, đỡ phải vác chăn màn khi nghỉ hè.
Về nhà xong, sáng chủ nhật cậu đi chặt một bó củi cho gia đình, kết quả là đôi giày cao su màu vàng vốn đã rách nát nay hoàn toàn "đứt bóng", cậu đành phải xỏ tạm đôi giày cũng rách nát không kém của anh trai Thiếu An. Còn về đôi tất không còn gót vứt ở nhà, cha bảo, chờ đến mùa thu được chia chút len, sẽ đắp lại gót; cổ tất còn mới, vẫn chưa thể vứt đi, cố mặc tạm hai ba mùa đông nữa là vẫn ổn – phải biết rằng, một đôi tất mới tốn hơn hai đồng bạc đấy!
Chiều chủ nhật, cậu mang từ nhà sáu cái lương khô hấp bằng hỗn hợp bột cao lương và khoai tây sợi – không có túi đeo, chỉ dùng một mảnh vải bọc cũ nát gói lại, kẹp ở phía sau xe đạp, kịp trở về trường vào lúc chạng vạng tối.
Trường học đang ở trong sự hỗn loạn trước khi nghỉ hè, người qua kẻ lại, khuân vác tới lui, ồn ào náo nhiệt, mọi thứ đều không còn quy củ gì nữa.
Cậu gặp Kim Ba ở cổng trường. Kim Ba nói cậu ấy đang định ra ngoài mua chút đồ cho gia đình, liền nhận lấy chiếc xe đạp trong tay Thiếu Bình rồi đi ra phố.
Cậu xách gói lương khô đen xì sáu cái được bọc trong mảnh vải cũ nát đó, đi về phía ký túc xá của mình.
Cậu đột nhiên phát hiện ra Hác Hồng Mai đang đi ở phía trước. Cô ấy có lẽ không nhìn thấy cậu đang ở phía sau. Cậu thực sự muốn gọi cô ấy một tiếng, hỏi về chuyện cuốn sách đó.
Lúc này cậu nhìn thấy Hác Hồng Mai đang đi phía trước, cúi người đặt một vật gì đó lên một cái bục đất bên đường, rồi vẫn không ngoảnh đầu lại mà bước đi, bóng dáng lập tức biến mất ở chỗ rẽ dẫn vào ký túc xá nữ.
Tôn Thiếu Bình cảm thấy hơi ngạc nhiên. Khi đi ngang qua chỗ cô ấy vừa cúi người, mắt cậu bỗng sáng lên: chẳng phải đây chính là cuốn "Sáng lập sử" của cậu sao? Được, cậu vẫn còn nhớ chuyện này! Than ôi, tại sao cậu không trực tiếp đưa cho tôi, hà tất phải dùng cách này... Cậu nhặt cuốn sách đó lên, nhưng trong bóng tối nhập nhoạng lại cảm thấy có thứ gì đó từ trong trang sách rơi xuống đất.
Cậu giật mình, vội vàng cúi đầu xuống đất tìm kiếm. Cậu nhặt lên một thứ gì đó mềm mềm, đưa lên trước mắt nhìn: Trời ạ, hóa ra là một miếng bánh bột mì trắng!
Cậu chẳng kịp suy nghĩ gì cả, vội vàng lần mò trên mặt đất nhặt hết những miếng bánh bị rơi vãi lên. Trên miếng bánh dính đầy đất, cậu dùng miệng thổi sạch từng miếng một.
Cậu cầm mấy miếng bánh bột mì trắng này, đứng trong sân trường tối tăm, trong mắt đong đầy nước mắt. Không, cậu không chỉ nhặt lại được vài miếng bánh, mà là đã tìm lại được tình bạn và sự ấm áp đã mất đi bấy lâu nay!
...Chính vì những lý do này, Tôn Thiếu Bình mới lại tràn đầy lòng yêu mến đối với ngôi trường này. Thế là, ngày ghi danh học kỳ này vừa đến, cậu liền không chậm trễ một ngày nào mà vội vã tới trường, thậm chí còn có chút không thể chờ đợi nổi nữa...
