Tôi sẽ không kể thêm chi tiết về những năm tháng đầu đời của nhân vật chính nữa. Chỉ cần biết là cậu đã trải qua chúng một cách chật vật, và đến năm mười hai tuổi, cậu đã thuộc lòng từng trang ngữ pháp Latin và Hy Lạp. Cậu đã đọc phần lớn tác phẩm của Virgil, Horace và Livy, cùng vô số vở kịch Hy Lạp: cậu thông thạo toán học, nắm vững bốn cuốn đầu của bộ Euclid, và có vốn kiến thức kha khá về tiếng Pháp. Giờ đã đến lúc cậu phải đến trường, và vì thế cậu sẽ đi học, dưới sự dẫn dắt của Tiến sĩ Skinner nổi tiếng ở Roughborough.
Theobald từng quen biết Tiến sĩ Skinner sơ qua khi còn ở Cambridge. Từ thuở thiếu thời, ông đã luôn là một ngôi sao sáng chói lọi trên mọi cương vị mình đảm nhiệm. Ông là một thiên tài vĩ đại. Ai cũng biết điều này; thực vậy, người ta nói rằng ông là một trong số ít những người mà từ "thiên tài" có thể được áp dụng mà không hề phóng đại. Chẳng phải ngay năm thứ nhất đại học, ông đã giành được không biết bao nhiêu học bổng đó sao? Sau này, chẳng phải ông đã đỗ Senior Wrangler, giành Huy chương của Hiệu trưởng, và còn hàng tá danh hiệu khác nữa hay sao? Hơn nữa, ông lại là một diễn giả tuyệt vời; tại Câu lạc bộ Tranh luận Union, ông không có đối thủ và dĩ nhiên, đã từng giữ chức chủ tịch; tư cách đạo đức của ông—một điểm yếu của biết bao thiên tài khác—thì hoàn toàn không thể chê trách; tuy nhiên, điều nổi bật nhất trong số rất nhiều phẩm chất cao quý của ông, thậm chí còn đáng chú ý hơn cả thiên tài, chính là điều mà các nhà viết tiểu sử gọi là "sự chân thành giản dị và ngây thơ như trẻ nhỏ trong tính cách của ông", một sự chân thành mà người ta có thể nhận thấy qua vẻ trang nghiêm ngay cả khi ông nói về những chuyện vụn vặt. Không cần phải nói, về chính trị, ông đứng về phe Tự do.
Về ngoại hình, ông không mấy lôi cuốn. Ông cao tầm trung, vóc người đậm đà, với cặp mắt xám hung dữ phóng ra tia lửa từ dưới hàng lông mày rậm rạp, xếch ngược, khiến bất cứ ai đến gần cũng phải e dè. Tuy nhiên, nếu ông có điểm yếu nào về ngoại hình thì chính là ở đây. Thời trẻ, tóc ông có màu đỏ, nhưng sau khi tốt nghiệp đại học, ông bị sốt não khiến đầu phải cạo trọc; khi xuất hiện trở lại, ông đội một bộ tóc giả, và bộ tóc này có màu sắc xa rời màu đỏ hơn hẳn tóc thật của ông ngày trước. Ông không những không bao giờ bỏ bộ tóc giả đó, mà qua từng năm, nó lại càng ngả màu, xa dần sắc đỏ, cho đến khi ông bốn mươi tuổi, chẳng còn sót lại chút dấu vết nào của màu đỏ nữa, và bộ tóc giả của ông đã chuyển sang màu nâu.
Khi Tiến sĩ Skinner còn rất trẻ, chưa đầy hai mươi lăm tuổi, chức hiệu trưởng Trường Ngữ pháp Roughborough bị bỏ trống, và ông đã được bổ nhiệm không chút do dự. Kết quả đã chứng minh sự lựa chọn đó là đúng đắn. Học trò của Tiến sĩ Skinner đều thành danh ở bất cứ trường đại học nào họ theo học. Ông nhào nặn tâm trí họ theo khuôn mẫu của chính mình, và để lại một ấn tượng không thể phai mờ trong cuộc đời sau này của họ; bất kể một học sinh trường Roughborough sau này làm gì, người ta cũng luôn cảm nhận được họ là những Cơ đốc nhân chân thành kính sợ Chúa và là những người theo phe Tự do, nếu không muốn nói là Cấp tiến, trong chính trị. Tất nhiên, vài cậu học trò không thể cảm nhận được vẻ đẹp và sự cao thượng trong bản chất của Tiến sĩ Skinner. Than ôi! trường nào chẳng có vài cậu học trò như thế; đối với họ, bàn tay của Tiến sĩ Skinner trừng phạt rất thích đáng. Bàn tay ông chống lại họ, và họ chống lại ông trong suốt thời gian họ còn gắn bó với nhau. Họ không chỉ không thích ông, mà còn ghét cay ghét đắng tất cả những gì ông đại diện, và suốt đời họ luôn ác cảm với những gì gợi cho họ nhớ về ông. Tuy nhiên, những học sinh như vậy chỉ là thiểu số, tinh thần của ngôi trường này hoàn toàn mang đậm chất Skinner.
Tôi đã từng có vinh dự chơi một ván cờ với con người vĩ đại này. Đó là vào kỳ nghỉ lễ Giáng sinh, tôi đến Roughborough vài ngày để gặp Alethea Pontifex (lúc đó đang sống ở đó) vì công việc. Việc ông để mắt đến tôi quả là rất tử tế, bởi nếu tôi có chút ánh sáng văn chương nào, thì đó cũng chỉ là thứ ánh sáng nhạt nhòa nhất.
Phải thừa nhận rằng, trong những khoảng thời gian rảnh rỗi công việc, tôi đã viết khá nhiều, nhưng các tác phẩm của tôi hầu như chỉ dành cho sân khấu, và cho những nhà hát chuyên diễn kịch cợm (extravaganza) và hài kịch châm biếm (burlesque). Tôi đã viết nhiều vở theo thể loại này, đầy rẫy những lối chơi chữ và các bài hát hài hước, và chúng cũng đạt được thành công nhất định, nhưng tác phẩm xuất sắc nhất của tôi lại là một vở kịch khai thác lịch sử nước Anh thời Cải cách, trong đó tôi đã đưa Cranmer, Sir Thomas More, Henry VIII, Catherine xứ Aragon, và Thomas Cromwell (thời trẻ được biết đến nhiều hơn với cái tên Malleus Monachorum) vào, và bắt họ nhảy một điệu nhảy điên cuồng. Tôi cũng đã chuyển thể "The Pilgrim’s Progress" thành kịch cho một buổi biểu diễn kịch câm Giáng sinh, và tạo ra một cảnh quan trọng tại Hội chợ Vanity, với các nhân vật chính là ông Greatheart, Apollyon, Christiana, Mercy, và Hopeful. Dàn nhạc chơi những bản nhạc lấy từ các tác phẩm nổi tiếng nhất của Handel, nhưng nhịp điệu đã bị thay đổi khá nhiều, và nhìn chung các giai điệu không còn y hệt như những gì Handel đã sáng tác. Ông Greatheart rất bệ vệ và có chiếc mũi đỏ; ông mặc một chiếc ghi-lê rộng thùng thình, và một chiếc áo sơ mi với đường bèo nhún khổng lồ chạy dọc trước ngực. Hopeful thì nghịch ngợm hết mức có thể; cậu ta mặc trang phục của một gã công tử thời bấy giờ, và ngậm một điếu xì gà cứ chốc chốc lại tắt.
Christiana thì chẳng mặc gì mấy: thực ra người ta nói rằng trang phục mà quản lý sân khấu đề xuất ban đầu cho cô đã bị coi là không phù hợp ngay cả đối với Lord Chamberlain, nhưng điều đó không đúng. Với tất cả những lỗi lầm đó trong tâm trí, tự nhiên tôi cảm thấy mình đầy tội lỗi khi ngồi chơi cờ (điều mà tôi ghét) với Tiến sĩ Skinner vĩ đại ở Roughborough—nhà sử học về Athens và là biên tập viên của Demosthenes. Hơn nữa, Tiến sĩ Skinner là một trong những người luôn tự hào về khả năng khiến người khác cảm thấy thoải mái ngay lập tức, còn tôi thì cứ ngồi chênh vênh trên mép ghế suốt cả buổi tối. Nhưng tôi luôn dễ dàng bị một ông thầy giáo áp đảo.
Ván cờ kéo dài, và đến chín rưỡi, khi bữa tối được mang ra, mỗi chúng tôi vẫn còn vài quân cờ trên bàn. "Ông muốn ăn gì vào bữa tối, Tiến sĩ Skinner?" Bà Skinner hỏi bằng giọng lanh lảnh.
Ông không trả lời một lúc lâu, nhưng cuối cùng, với giọng điệu trang nghiêm đến mức phi phàm, trước tiên ông nói: "Không gì cả", và sau đó: "Không gì cả."
Nhưng một lúc sau, tôi có cảm giác như thể mình đang đến gần điểm tận cùng của vạn vật hơn bao giờ hết. Căn phòng dường như tối sầm lại khi biểu cảm xuất hiện trên gương mặt Tiến sĩ Skinner, báo hiệu ông sắp nói. Biểu cảm đó mạnh dần lên, căn phòng ngày càng tối hơn. "Khoan đã," cuối cùng ông nói thêm, và tôi cảm thấy ít nhất thì đây cũng là hồi kết cho sự hồi hộp đang dần trở nên không thể chịu nổi. "Khoan đã—có lẽ lát nữa ta sẽ dùng một ly nước lọc—và một miếng bánh mì phết bơ nhỏ."
Khi nói từ "bơ", giọng ông chìm xuống thành một tiếng thì thầm khó nghe thấy; rồi có một tiếng thở dài như thể nhẹ nhõm khi câu nói kết thúc, và lần này vũ trụ đã được an toàn.
Thêm mười phút im lặng trang nghiêm nữa thì ván cờ kết thúc. Vị Tiến sĩ đứng dậy nhanh nhẹn khỏi ghế và ngồi vào bàn ăn tối. "Bà Skinner này," ông hào hứng thốt lên, "những thứ trông bí ẩn được bao quanh bởi khoai tây kia là gì vậy?"
"Đó là hàu, thưa Tiến sĩ Skinner."
"Đưa cho ta một ít, và đưa cho Overton một ít."
Và cứ thế cho đến khi ông đã ăn hết một đĩa hàu đầy, một vỏ sò đựng thịt bê băm rán vàng ươm, một ít bánh táo, và một mẩu bánh mì kèm phô mai lớn. Đây chính là "miếng bánh mì phết bơ nhỏ".
Khăn trải bàn được dọn đi, những chiếc ly có cắm sẵn thìa trà, một vài quả chanh và một bình nước sôi được đặt lên bàn. Lúc này con người vĩ đại mới giãn cơ mặt ra. Gương mặt ông rạng rỡ.
"Và chúng ta sẽ uống gì đây?" ông gợi ý đầy thuyết phục. "Có nên là rượu brandy pha nước không? Không. Phải là rượu gin pha nước. Gin mới là thứ đồ uống bổ dưỡng hơn."
Thế là uống gin, còn nóng và đậm đặc nữa chứ.
Ai có thể thắc mắc về ông hay làm gì khác ngoài việc thương hại ông? Chẳng phải ông là hiệu trưởng Trường Roughborough sao? Ông từng nợ tiền ai bao giờ chưa? Ông đã lấy bò hay lừa của ai, hay đã lừa gạt ai chưa? Có lời thì thầm nào từng được thốt ra chống lại tư cách đạo đức của ông không? Nếu ông trở nên giàu có thì đó cũng là bằng những phương tiện đáng kính nhất—những thành tựu văn chương của ông; ngoài những công trình nghiên cứu vĩ đại của mình, tác phẩm "Suy ngẫm về Thư tín và Tính cách của Thánh Jude" của ông đã đưa ông trở thành một trong những nhà thần học Anh phổ biến nhất; nó thấu đáo đến mức bất cứ ai mua nó đều không bao giờ cần phải suy ngẫm thêm về chủ đề này nữa—thực ra nó đã vắt kiệt tất cả những ai dính dáng đến nó. Chỉ riêng tác phẩm này đã mang lại cho ông 5000 bảng Anh, và rất có thể ông sẽ kiếm thêm 5000 bảng nữa trước khi qua đời. Một người đã làm được tất cả những điều này và muốn có một miếng bánh mì phết bơ thì hoàn toàn có quyền tuyên bố sự thật đó với chút phô trương và nghi thức. Cũng đừng nên tiếp nhận lời lẽ của ông mà không tìm kiếm thứ mà ông thường gọi là "ý nghĩa sâu xa và ẩn giấu hơn". Những ai tìm kiếm điều này ngay cả trong những phát ngôn nhẹ nhàng nhất của ông sẽ không uổng công. Họ sẽ thấy rằng "bánh mì phết bơ" trong ngôn ngữ Skinner có nghĩa là bánh hàu và bánh táo, và "gin nóng" chính là bản dịch thực sự của từ nước lọc.
Nhưng độc lập với giá trị tiền bạc, các tác phẩm của ông đã tạo nên một tên tuổi lâu dài trong văn học. Có lẽ Gallio từng có ấn tượng rằng danh tiếng của mình sẽ tồn tại nhờ các chuyên luận về lịch sử tự nhiên mà chúng ta thu thập được từ Seneca rằng ông đã biên soạn, và biết đâu chúng có thể chứa đựng một thuyết tiến hóa hoàn chỉnh; nhưng các chuyên luận đó đều đã biến mất và Gallio trở nên bất tử vì lý do cuối cùng trên đời mà ông ta mong đợi, và vì lý do cuối cùng có thể làm nịnh hót sự phù phiếm của ông ta. Ông ta trở nên bất tử vì chẳng quan tâm chút nào đến phong trào quan trọng nhất mà ông ta từng gắn kết (tôi ước những người đang tìm kiếm sự bất tử hãy khắc ghi bài học này và đừng làm ồn ào quá nhiều về những phong trào quan trọng), và như vậy, nếu Tiến sĩ Skinner trở nên bất tử, thì có lẽ cũng là vì một lý do rất khác với lý do mà ông ta hằng tưởng tượng.
Liệu có thể mong đợi một người như thế này nhận ra rằng thực tế ông đang kiếm tiền bằng việc làm tha hóa thế hệ trẻ; rằng công việc được trả lương của ông là khiến cái lý lẽ tồi tệ hơn trông có vẻ tốt hơn trong mắt những kẻ còn quá trẻ và thiếu kinh nghiệm để nhìn thấu ông; rằng ông đã che giấu khỏi những người mà ông tuyên bố giảng dạy các luận điểm quan trọng, những luận điểm mà họ có quyền tin tưởng vào danh dự của bất cứ ai tự xưng là chân thành; rằng ông là một kẻ cuồng nộ, nửa giống gà tây nửa giống ngỗng với khuôn mặt vàng vọt, khó ở và giọng nói ồ ề có thể dọa nạt những kẻ nhút nhát, nhưng sẽ sẵn sàng tháo chạy nếu bị đối mặt một cách cứng rắn; rằng "Suy ngẫm về Thánh Jude" của ông, dù thế nào đi nữa, đều là đi cóp nhặt mà không ghi nguồn, và sẽ chẳng đáng một xu nếu không có quá nhiều người tin rằng chúng được viết một cách trung thực? Bà Skinner có lẽ đã giữ ông đúng mực hơn nếu bà thấy việc đó đáng công, nhưng bà đã đủ bận bịu với việc chăm sóc gia đình và đảm bảo lũ trẻ được ăn no, và nếu chúng ốm, phải được chăm sóc tử tế—điều mà bà đảm bảo chúng luôn được hưởng.