Nằm trên giường ngày qua ngày, trong lúc bình phục dần, Ernest bừng tỉnh trước một sự thật mà hầu hết mọi người rồi cũng sẽ nhận ra sớm hay muộn: đó là chẳng có mấy ai đoái hoài đến chân lý, cũng chẳng mảy may tin rằng việc tin vào cái đúng lại tốt đẹp hơn tin vào cái sai, dẫu rằng việc tin vào cái sai ấy thoạt nhìn có vẻ đem lại nhiều lợi lộc nhất.
Thế mà chỉ có nhóm người ít ỏi này mới thực sự tin vào điều gì đó; những kẻ còn lại chỉ là những người vô tín giả tạo. Có lẽ, suy cho cùng, những kẻ này lại đúng. Họ nắm giữ số đông và sự thịnh vượng về phía mình. Họ có tất cả những gì mà một kẻ duy lý dùng làm thước đo cho đúng và sai. Theo lẽ đó, cái đúng là cái mà đa số những người khôn ngoan, khá giả cho là đúng; chúng ta chẳng biết tiêu chuẩn nào an toàn hơn thế, nhưng sự lựa chọn ấy dẫn đến điều gì? Chỉ đơn giản là thế này: sự đồng lõa im lặng về những vấn đề mà lẽ ra chân lý đã hiển hiện rõ ràng trước những người tìm kiếm vô tư, thì chẳng những là điều có thể chấp nhận được, mà thậm chí còn là hành động chính nghĩa từ phía những kẻ tự xưng—và nhận thù lao—như những người bảo vệ và giáo huấn ưu tú nhất của chân lý.
Ernest không thấy lối thoát logic nào cho kết luận này. Anh nhận ra rằng việc những tín đồ Thiên Chúa giáo sơ khai tin vào tính chất huyền bí của sự Phục sinh của Chúa Kitô là điều có thể giải thích được mà không cần phải giả định về phép màu. Lời giải đáp nằm ngay trước mắt bất cứ ai chịu khó bỏ chút công sức; nó đã được phơi bày trước thế giới hết lần này đến lần khác, mà chẳng có lấy một nỗ lực nghiêm túc nào nhằm bác bỏ nó. Cớ sao một người như Giáo sĩ Alford, người đã chọn Tân Ước làm chuyên môn của mình, lại không thể hoặc không muốn nhìn thấy điều quá hiển nhiên đối với chính Ernest? Chẳng lẽ vì lý do nào khác ngoài việc ông ta không muốn nhìn thấy nó? Và nếu vậy, liệu ông ta có phải là kẻ phản bội chân lý? Vâng, nhưng liệu ông ta chẳng phải cũng là một người đáng kính và thành đạt đó sao? Và chẳng phải đại đa số những người đáng kính và thành đạt, ví như tất cả các vị giám mục và tổng giám mục, đều đang hành xử y như Giáo sĩ Alford đó sao? Và điều này chẳng phải làm cho hành động của họ trở nên đúng đắn bất kể nó có là tục ăn thịt người, giết hại hài nhi, hay thậm chí là sự giả dối về tư tưởng thường xuyên diễn ra hay sao?
Lời dối trá quái đản, đáng ghê tởm! Mạch đập yếu ớt của Ernest dồn dập, gương mặt tái nhợt đỏ bừng khi viễn cảnh đầy căm ghét về cuộc sống này hiện ra trước mắt anh trong sự nhất quán logic của nó. Không phải việc hầu hết mọi người đều là kẻ dối trá khiến anh bị sốc—chuyện đó thì cũng bình thường thôi; mà là sự nghi ngờ dù chỉ thoáng qua rằng liệu vài người không dối trá có nên trở thành kẻ dối trá hay không. Nếu sự thể là vậy, thì chẳng còn hy vọng gì nữa; nếu đúng là vậy, thà anh chết đi còn hơn, càng sớm càng tốt. "Lạy Chúa," anh thầm kêu lên, "Con không tin một lời nào trong đó cả. Xin Chúa hãy củng cố và xác nhận sự hoài nghi của con." Anh cảm thấy từ nay về sau, cứ mỗi khi nhìn thấy một vị giám mục đi thụ phong, anh sẽ không thể không tự nhủ: "Kìa, nếu không nhờ ơn Chúa, thì đó chính là Ernest Pontifex." Đó chẳng phải do anh làm. Anh chẳng thể tự hào; nếu anh sống vào thời Chúa Kitô, có lẽ chính anh cũng đã là một tín đồ sơ khai, hoặc thậm chí là một Tông đồ, biết đâu đấy. Nhìn chung, anh cảm thấy mình có nhiều điều để tạ ơn.
Vậy nên, kết luận cho rằng thà tin vào sai lầm còn hơn tin vào chân lý cần phải bị bác bỏ ngay lập tức, bất kể nó được rút ra bằng lập luận sắc bén đến nhường nào; nhưng giải pháp thay thế là gì? Đó chính là: tiêu chuẩn về chân lý của chúng ta—nghĩa là chân lý là cái được đại đa số những người khôn ngoan và thành đạt tán đồng—không phải là không sai lầm. Nguyên tắc này đúng đắn và bao hàm phần lớn các trường hợp, nhưng nó vẫn có những ngoại lệ.
Anh tự hỏi, chúng là gì? À! Đó là một vấn đề khó khăn; có quá nhiều ngoại lệ, và các quy tắc chi phối chúng đôi khi quá tinh vi đến mức người ta luôn luôn mắc sai lầm và sẽ mãi mắc sai lầm; chính điều này khiến việc biến cuộc sống thành một môn khoa học chính xác là điều bất khả. Có một quy tắc thô sơ, sẵn có để kiểm chứng chân lý, cùng một số quy tắc liên quan đến các ngoại lệ có thể nắm bắt được mà không mấy khó khăn, nhưng vẫn còn đó những trường hợp mà việc đưa ra quyết định thật gian nan—gian nan đến mức một người thà nghe theo bản năng của mình còn hơn cố gắng phân định chúng bằng bất kỳ quy trình lý luận nào.
Vậy thì bản năng chính là tòa phúc thẩm cuối cùng. Và bản năng là gì? Đó là một dạng đức tin vào bằng chứng của những điều không thực sự hiện hữu. Và thế là người hùng của tôi quay trở lại gần như đúng điểm mà anh đã khởi đầu, cụ thể là: người công chính sẽ sống nhờ đức tin.
Và đây chính là điều mà những người công chính—tức là những người có lý trí—thực hiện đối với những công việc thường nhật của cuộc sống vốn là mối quan tâm lớn nhất của họ. Họ giải quyết những vấn đề nhỏ bằng cách tự mình cân nhắc. Những vấn đề quan trọng hơn, chẳng hạn như việc chữa trị cơ thể mình và cơ thể những người họ yêu thương, việc đầu tư tiền bạc, việc gỡ rối những rắc rối nghiêm trọng—họ thường phó mặc những việc này cho những người mà họ chẳng biết gì nhiều về năng lực ngoài những lời đồn đại chung; do đó họ hành động dựa trên sức mạnh của đức tin, chứ không phải kiến thức. Cũng như vậy, quốc gia Anh phó thác sự an nguy của hạm đội và hệ thống phòng thủ hải quân cho một Bộ trưởng Hải quân, người không phải là thủy thủ nên chẳng thể biết gì về những vấn đề này ngoại trừ qua những hành động đức tin. Chắc chắn đức tin, chứ không phải lý trí, mới là lẽ phải cuối cùng.
Ngay cả Euclid, người ít bị cáo buộc về tính cả tin hơn bất kỳ tác giả nào từng sống, cũng không thể vượt ra ngoài điều này. Ông không có tiền đề đầu tiên nào có thể chứng minh được. Ông đòi hỏi các định đề và tiên đề vượt xa khả năng chứng minh, và nếu thiếu chúng, ông chẳng thể làm được gì cả. Công trình của ông quả thực là sự chứng minh, nhưng nền tảng của ông là đức tin. Hơn nữa, ông cũng chẳng thể đi xa hơn việc nói rằng một người là kẻ ngu ngốc nếu cứ khăng khăng không đồng ý với mình. Ông nói "điều đó là vô lý," và từ chối thảo luận thêm về vấn đề này. Do đó, đức tin và thẩm quyền chứng tỏ là cần thiết đối với ông cũng như đối với bất kỳ ai khác. "Vậy thì, nhờ đức tin vào điều gì," Ernest tự hỏi, "mà một người công chính nên cố gắng sống trong thời đại này?" Anh tự trả lời: "Ít nhất thì không phải là đức tin vào yếu tố siêu nhiên của tôn giáo Thiên Chúa giáo."
Và làm thế nào để anh thuyết phục đồng bào mình từ bỏ việc tin vào yếu tố siêu nhiên này một cách hiệu quả nhất? Nhìn nhận vấn đề từ góc độ thực tiễn, anh nghĩ Đức Tổng Giám mục Canterbury chính là chìa khóa hứa hẹn nhất cho tình thế này. Việc này nằm giữa ông ta và Giáo hoàng. Giáo hoàng có lẽ là lựa chọn tốt nhất về mặt lý thuyết, nhưng trong thực tế, Đức Tổng Giám mục Canterbury cũng đủ dùng rồi. Nếu chỉ cần có thể rắc một dúm muối, như cách người ta ví von, vào đuôi vị Tổng Giám mục, anh có thể cải đạo cả Giáo hội Anh sang tư tưởng tự do bằng một đòn quyết định. Ắt hẳn phải có một mức độ thuyết phục nào đó mà ngay cả một vị Tổng Giám mục—một vị Tổng Giám mục chưa bao giờ bị đánh thức nhận thức bởi việc bị tống giam vì tội hành hung—cũng không thể cưỡng lại được. Khi đối mặt trực diện với các sự thật, như cách anh, Ernest, có thể sắp xếp chúng; đức ông sẽ chẳng còn cách nào khác ngoài việc thừa nhận chúng; là một người danh giá, ông sẽ lập tức từ chức Tổng Giám mục, và Thiên Chúa giáo sẽ biến mất tại Anh trong vòng vài tháng. Ít nhất thì mọi chuyện nên là như vậy. Nhưng suốt thời gian đó, Ernest không hề tin rằng vị Tổng Giám mục sẽ không nhảy vụt đi ngay khi nắm muối sắp rơi trúng đuôi ông ta, và điều này dường như bất công đến mức máu anh sôi lên khi nghĩ đến nó. Nếu sự tình là thế, anh phải thử xem liệu mình có thể giữ ông ta lại bằng việc sử dụng một cách khôn ngoan chất dính chim hoặc một cái bẫy, hay ném muối vào đuôi ông ta từ một chỗ phục kích.
Công bằng mà nói thì không phải bản thân anh là điều anh quá bận tâm. Anh biết mình đã bị lừa gạt, và anh cũng biết rằng phần lớn những nỗi đau khổ hành hạ anh đều bắt nguồn, một cách gián tiếp, chủ yếu từ ảnh hưởng của giáo lý Thiên Chúa giáo; tuy nhiên, nếu tai hại chỉ dừng lại ở bản thân anh thì anh đã chẳng suy nghĩ nhiều đến thế, nhưng còn cô em gái của anh, cậu em Joey, và hàng trăm, hàng ngàn người trẻ tuổi trên khắp nước Anh đang bị hủy hoại cuộc đời bởi những lời dối trá từ những kẻ có bổn phận phải biết rõ hơn, nhưng lại làm việc cẩu thả và né tránh khó khăn thay vì đối mặt với chúng. Chính điều này khiến anh nghĩ rằng đáng để tức giận, và cân nhắc xem liệu ít nhất anh có thể làm gì để cứu vãn những người khác khỏi những năm tháng lãng phí và khốn khổ mà chính anh đã phải trải qua. Nếu không có sự thật trong những lời kể huyền bí về Cái chết và sự Phục sinh của Chúa Kitô, thì toàn bộ tôn giáo xây dựng trên tính xác thực lịch sử của những sự kiện đó sẽ sụp đổ tan tành. "Trời ạ," anh thốt lên, với tất cả sự kiêu ngạo của tuổi trẻ, "người ta tống giam một gã di-gan hay thầy bói vì đã lừa tiền của những kẻ ngốc tin rằng họ có sức mạnh siêu nhiên; tại sao họ lại không tống giam một giáo sĩ vì đã giả vờ rằng mình có thể xá tội, hay biến bánh mì và rượu vang thành thịt và máu của Một người đã chết cách đây hai ngàn năm? Cái gì," anh tự hỏi, "có thể là trò 'lừa đảo' tinh vi hơn việc một vị giám mục đặt tay lên người một thanh niên và giả vờ truyền cho anh ta quyền năng tâm linh để thực hiện phép màu này? Nói về sự khoan dung thì nghe hay đấy; nhưng sự khoan dung, cũng như mọi thứ khác, đều có giới hạn của nó; hơn nữa, nếu nó bao gồm cả vị giám mục thì hãy bao gồm cả thầy bói nữa đi chứ." Anh sẽ giải thích tất cả những điều này với Đức Tổng Giám mục Canterbury sau, nhưng vì hiện tại không thể tiếp cận ông ta, anh chợt nghĩ rằng mình có thể thử nghiệm một cách có lợi trên linh hồn ti tiện hơn của vị tuyên úy nhà tù. Chỉ những ai thực hiện bước đầu tiên và rõ ràng nhất trong khả năng của mình mới có thể làm nên những việc lớn lao cuối cùng, vì vậy, một ngày nọ, khi ông Hughes—vì đó là tên của vị tuyên úy—đang nói chuyện với anh, Ernest đã khơi gợi câu hỏi về các bằng chứng Thiên Chúa giáo, và cố gắng mở một cuộc thảo luận về chúng. Ông Hughes đã rất tử tế với anh, nhưng ông ta lớn hơn người hùng của tôi gấp đôi tuổi, và đã sớm đo lường được những phản bác kiểu mà Ernest cố đưa ra trước mặt mình. Tôi không cho rằng ông ta tin vào sự thật khách quan thực tế của những câu chuyện về sự Phục sinh và Thăng thiên của Chúa Kitô hơn Ernest, nhưng ông ta biết rằng đây là một vấn đề nhỏ, và vấn đề thực sự nằm sâu xa hơn thế nhiều.
Ông Hughes là một người đã ở vị thế quyền lực trong nhiều năm, và ông gạt Ernest sang một bên như thể anh là một con ruồi. Ông làm điều đó khéo léo đến mức người hùng của tôi không bao giờ dám bén mảng đến chuyện đó nữa, và sau đó chỉ giới hạn cuộc trò chuyện với ông về những vấn đề như anh nên làm gì khi ra tù; và về điểm này, ông Hughes luôn sẵn lòng lắng nghe anh với sự cảm thông và tử tế.