Khi đi đến kết luận rằng mình sẽ cắt đứt mối quan hệ với gia đình một lần là mãi mãi, Ernest đã tính toán mà quên mất chính gia đình mình. Theobald quả thực muốn tống khứ con trai, ít nhất là ông muốn nó tránh xa ông đến tận cùng thế giới cũng được; nhưng ông không hề có ý định cắt đứt hoàn toàn. Ông hiểu con trai mình đủ rõ để đoán biết rằng chính Ernest cũng muốn như vậy, và có lẽ cũng vì lý do đó mà ông nhất quyết duy trì sợi dây liên lạc, miễn là việc đó không đòi hỏi Ernest phải quay về Battersby hay tốn kém thêm bất kỳ khoản chi phí nào.
Khi ngày Ernest rời nhà tù đã đến gần, cha mẹ anh bàn bạc xem họ nên làm gì.
"Chúng ta không được phép để mặc thằng bé một mình," Theobald nói với vẻ đầy nghiêm trọng; "cả hai ta đều không muốn điều đó."
"Ôi, không! Không, Theobald yêu quý của em," Christina thốt lên. "Dù ai khác có ruồng bỏ nó, và dù nó có ở xa chúng ta đến đâu đi nữa, nó vẫn phải cảm nhận được rằng nó còn có cha mẹ, những người vẫn luôn dành trọn tình yêu thương cho nó bất kể nó đã làm chúng ta đau lòng đến nhường nào."
"Nó là kẻ thù lớn nhất của chính nó," Theobald nói. "Nó chưa bao giờ yêu thương chúng ta như những gì chúng ta xứng đáng nhận được, và giờ đây, sự xấu hổ hão huyền sẽ ngăn cản nó muốn gặp chúng ta. Nó sẽ tìm cách tránh mặt nếu có thể."
"Vậy thì chúng ta phải tự mình tìm đến gặp nó," Christina nói, "dù nó có thích hay không, chúng ta vẫn phải ở bên cạnh để nâng đỡ khi nó bước lại vào thế giới này."
"Nếu không muốn nó lẩn tránh, ta phải đón đầu nó ngay khi nó bước ra khỏi nhà tù."
"Chúng ta sẽ làm vậy, chắc chắn rồi; khuôn mặt chúng ta sẽ là những điều đầu tiên làm vui mắt nó khi nó bước ra, và giọng nói chúng ta sẽ là những lời đầu tiên khuyên nhủ nó trở về với con đường đạo đức."
"Tôi nghĩ rằng," Theobald nói, "nếu nó thấy chúng ta trên phố, nó sẽ quay ngoắt lại và chạy trốn. Nó là đứa ích kỷ tột cùng."
"Vậy thì chúng ta phải xin phép vào trong tù để gặp nó trước khi nó bước ra ngoài."
Sau nhiều hồi thảo luận, đây là kế hoạch họ quyết định thực hiện. Sau khi đã chốt hạ, Theobald viết thư cho quản giáo nhà tù, hỏi xem ông có thể được phép vào trong để đón Ernest khi mãn hạn tù hay không. Ông nhận được câu trả lời đồng ý, và hai vợ chồng rời Battersby một ngày trước khi Ernest được thả.
Ernest đã không lường trước điều này. Anh khá ngạc nhiên khi được thông báo vài phút trước chín giờ rằng anh phải đến phòng tiếp khách trước khi rời nhà tù vì có người đang đợi gặp anh. Tim anh thắt lại, vì anh đoán ra họ là ai. Tuy nhiên, anh cố lấy hết can đảm và rảo bước đến phòng tiếp khách. Ở đó, đúng như anh sợ, đứng ở phía cuối bàn gần cửa ra vào chính là hai người mà anh coi là kẻ thù nguy hiểm nhất trên đời—cha và mẹ anh.
Anh không thể chạy trốn, nhưng anh biết nếu mình dao động thì coi như mất hết.
Mẹ anh đang khóc, bà lao tới đón anh và ôm chầm lấy. "Ôi, con trai của mẹ, con trai của mẹ," bà nức nở, không thể thốt thêm lời nào nữa.
Ernest tái mét như một tờ giấy. Tim anh đập mạnh đến mức anh khó mà thở nổi. Anh để mặc mẹ ôm mình, rồi sau đó nhẹ nhàng tách ra, lặng lẽ đứng trước mặt bà, nước mắt tuôn rơi.
Ban đầu anh không thể thốt nên lời. Trong khoảng một phút, không gian hoàn toàn tĩnh lặng. Sau đó, lấy lại sức mạnh, anh nói bằng giọng trầm thấp:
"Thưa Mẹ," (đây là lần đầu tiên anh gọi bà là "Mẹ" thay vì "Mamma") "chúng ta phải chia lìa." Nói xong, anh quay sang phía quản ngục và nói: "Tôi tin là mình được tự do rời nhà tù nếu tôi muốn. Các ông không thể bắt tôi ở lại đây lâu hơn nữa. Xin hãy đưa tôi ra cổng."
Theobald bước lên. "Ernest, con không được phép, con sẽ không được phép rời bỏ chúng ta theo cách này."
"Đừng nói chuyện với con," Ernest nói, mắt anh lóe lên tia lửa khác thường. Một viên quản ngục khác tiến lại gần và kéo Theobald sang một bên, trong khi người thứ nhất dẫn Ernest ra cổng.
"Hãy bảo với họ," Ernest nói, "rằng họ hãy coi như tôi đã chết, vì đối với họ, tôi đã chết thật rồi. Hãy nói rằng nỗi đau lớn nhất của tôi là suy nghĩ về nỗi nhục nhã mà tôi đã gây ra cho họ, và trên hết, tôi sẽ cố gắng tránh làm họ đau lòng từ nay về sau; nhưng cũng hãy nói với họ rằng nếu họ viết thư cho tôi, tôi sẽ gửi trả lại mà không mở ra, và nếu họ đến gặp tôi, tôi sẽ bảo vệ mình bằng bất cứ cách nào có thể."
Lúc này anh đã đến cổng nhà tù, và chỉ một khoảnh khắc nữa là được tự do. Sau khi bước ra ngoài được vài bước, anh quay mặt lại phía bức tường nhà tù, tựa vào đó để đứng vững, và khóc nức nở như thể tim anh sắp vỡ tan.
Từ bỏ cha mẹ vì Chúa, hóa ra lại chẳng phải là chuyện dễ dàng gì. Nếu một người bị quỷ ám quá lâu, chúng sẽ xé xác anh ta khi rời đi, bất kể chúng đã bị trục xuất mạnh mẽ đến thế nào. Ernest không nán lại lâu, vì anh sợ cha mẹ mình sẽ bước ra bất cứ lúc nào. Anh trấn tĩnh lại và rẽ vào mê cung những con phố nhỏ đang mở ra trước mắt.
Anh đã vượt qua con sông Rubicon của đời mình—có lẽ không hào hùng hay kịch tính cho lắm, nhưng suy cho cùng, chỉ trong kịch người ta mới hành động kịch tính mà thôi. Dù sao thì, bằng cách này hay cách khác, anh cũng đã lách qua được và đặt chân sang bờ bên kia. Anh đã nghĩ ra nhiều điều mình muốn nói và trách bản thân thiếu bình tĩnh; nhưng rốt cuộc thì điều đó cũng chẳng quan trọng. Dù anh vốn có xu hướng bao dung cho cha mẹ mình, anh vẫn cảm thấy phẫn nộ vì họ đã ép buộc anh gặp họ mà không báo trước, ngay tại thời điểm mà sự phấn khích khi rời tù đã là quá tải đối với sức chịu đựng của anh. Đó là một cách lợi dụng hèn hạ, nhưng anh lại thấy mừng vì họ đã làm thế, bởi nó giúp anh nhận ra rõ ràng hơn bao giờ hết rằng cơ hội duy nhất của anh nằm ở việc cắt đứt hoàn toàn với họ.
Buổi sáng xám xịt, những dấu hiệu đầu tiên của sương mù mùa đông bắt đầu xuất hiện, vì lúc này đã là ngày 30 tháng Chín. Ernest mặc bộ quần áo mà anh đã mặc khi vào tù, vì vậy anh trông vẫn như một giáo sĩ. Bất cứ ai nhìn anh cũng sẽ không thấy bất kỳ sự khác biệt nào giữa vẻ ngoài hiện tại và sáu tháng trước; quả thực, khi anh chậm rãi bước qua con ngõ tối tăm đông đúc có tên là Eyre Street Hill (nơi anh biết rất rõ vì có những người bạn giáo sĩ ở khu vực đó), những tháng ngày ngồi tù dường như rơi rụng khỏi cuộc đời anh. Sự liên tưởng quá mạnh mẽ đến mức, khi thấy mình trong bộ y phục cũ và giữa bối cảnh cũ, anh cảm giác như bị kéo ngược về con người cũ của mình—như thể sáu tháng tù tội chỉ là một giấc mơ mà giờ đây anh đang tỉnh dậy để tiếp tục cuộc sống dang dở. Đó là tác động của hoàn cảnh không đổi lên phần không đổi trong con người anh. Nhưng vẫn có một phần đã đổi khác, và tác động của hoàn cảnh không đổi lên phần này lại khiến mọi thứ trở nên xa lạ, như thể anh chưa từng có cuộc đời nào khác ngoài cuộc đời trong tù, và giờ đây anh mới được sinh ra vào một thế giới mới.
Suốt cả cuộc đời, mỗi ngày và mỗi giờ, chúng ta đều tham gia vào quá trình thích nghi bản thể đã thay đổi và chưa thay đổi của mình với những hoàn cảnh cũng thay đổi và chưa thay đổi; thực tế, sống chẳng qua chỉ là quá trình thích nghi này; khi chúng ta thất bại một chút thì chúng ta trở nên ngu ngốc, khi thất bại thảm hại thì chúng ta điên loạn, khi tạm dừng lại thì chúng ta đang ngủ, và khi từ bỏ nỗ lực đó hoàn toàn thì chúng ta chết. Trong những cuộc đời yên ả, không biến cố, những thay đổi bên trong và bên ngoài nhỏ bé đến mức gần như không có áp lực nào trong quá trình hòa hợp và thích nghi; ở những cuộc đời khác, áp lực rất lớn, nhưng cũng có khả năng hòa hợp và thích nghi lớn; ở những người khác nữa, áp lực lớn nhưng khả năng thích nghi lại ít. Một cuộc đời thành công hay không tùy thuộc vào việc khả năng thích nghi có tương xứng với áp lực của việc hòa hợp và điều chỉnh những thay đổi bên trong và bên ngoài hay không.
Rắc rối ở chỗ, cuối cùng chúng ta sẽ buộc phải thừa nhận sự thống nhất của vũ trụ đến mức phải phủ nhận rằng tồn tại cái gọi là bên ngoài hay bên trong, mà phải nhìn nhận mọi thứ vừa là bên ngoài vừa là bên trong cùng một lúc, chủ thể và khách thể—bên ngoài và bên trong—được thống nhất như tất cả mọi thứ khác. Điều này sẽ làm sụp đổ toàn bộ hệ thống tư duy của chúng ta, nhưng rồi thì hệ thống nào chẳng phải bị cái gì đó làm cho sụp đổ.
Cách tốt nhất để thoát khỏi rắc rối này là chấp nhận sự tách biệt giữa bên trong và bên ngoài—chủ thể và khách thể—khi ta thấy thuận tiện, và sự thống nhất giữa chúng khi ta thấy sự thống nhất đó là thuận tiện. Điều này thật phi logic, nhưng chỉ có những thái cực mới logic, và chúng luôn vô lý; cái trung dung mới là thứ khả thi và nó luôn phi logic. Chính đức tin, chứ không phải logic, mới là trọng tài tối cao. Người ta nói mọi con đường đều dẫn đến thành Rome, và mọi triết lý tôi từng biết cuối cùng đều dẫn đến một sự ngớ ngẩn thô thiển nào đó, hoặc dẫn đến kết luận mà tôi đã nhiều lần nhấn mạnh trong những trang này, rằng người công chính sẽ sống bằng đức tin, nghĩa là những người khôn ngoan sẽ sống cuộc đời mình bằng kinh nghiệm thực tế tùy theo cách họ diễn giải thuận tiện nhất mà không đặt ra quá nhiều câu hỏi chỉ để thỏa mãn lương tâm. Hãy lấy bất kỳ sự thật nào, suy luận đến cùng, và chẳng bao lâu sau, nó sẽ dẫn bạn đến đây như là nơi ẩn náu duy nhất khỏi một sự ngu ngốc hiển nhiên nào đó.
Nhưng hãy quay lại với câu chuyện của tôi. Khi Ernest đi đến cuối con phố và nhìn lại, anh thấy những bức tường nhà tù xám xịt, ảm đạm chắn ngang lối đi. Anh dừng lại một hoặc hai phút. "Ở đó," anh tự nhủ, "mình bị giam cầm bởi những then chốt mà mình có thể nhìn thấy và chạm vào; còn ở đây, mình bị ngăn cản bởi những thứ khác cũng hiện thực không kém—sự nghèo khó và sự thiếu hiểu biết về thế giới. Việc phá vỡ những then sắt vật chất để trốn khỏi nhà tù không phải việc của mình, nhưng giờ đây khi đã tự do, chắc chắn mình phải tìm cách phá vỡ những rào cản khác này."
Anh từng đọc ở đâu đó về một tù nhân đã trốn thoát bằng cách cắt chiếc giường sắt của mình bằng một chiếc thìa sắt. Anh ngưỡng mộ và kinh ngạc trước trí tuệ của người đó, nhưng không thể nào bắt chước được; tuy nhiên, khi đối mặt với những rào cản vô hình, anh không dễ bị khuất phục, và cảm thấy rằng, dù chiếc giường có bằng sắt và chiếc thìa bằng gỗ, thì sớm muộn gì anh cũng sẽ tìm ra cách để gỗ cắt được sắt.
Anh quay lưng lại với Eyre Street Hill và bước xuống Leather Lane để đến Holborn. Mỗi bước chân anh đi, mỗi khuôn mặt hay đồ vật anh nhận ra, vừa giúp kết nối anh với cuộc sống trước khi bị giam cầm, lại vừa khiến anh cảm nhận sâu sắc rằng việc ngồi tù đã cắt cuộc đời anh thành hai phần trọn vẹn, mà phần này chẳng thể nào giống phần kia được nữa.
Anh đi xuống Fetter Lane vào Fleet Street rồi đến Temple, nơi tôi vừa trở về sau kỳ nghỉ hè. Khoảng chín rưỡi sáng, khi tôi đang dùng bữa sáng, tôi nghe thấy tiếng gõ cửa rụt rè và khi mở cửa ra, tôi thấy Ernest.