Bấy giờ Ernest đã bước sang tuổi hai mươi sáu được một thời gian, và chỉ còn hơn một năm rưỡi nữa là cậu sẽ chính thức được thụ hưởng tài sản của mình. Tôi nhận thấy chẳng có lý do gì để giao nó cho cậu sớm hơn thời hạn mà cô Pontifex đã ấn định; đồng thời tôi cũng không muốn cậu tiếp tục trông nom tiệm tạp hóa ở Blackfriars sau biến cố vừa rồi. Mãi đến lúc này tôi mới hiểu trọn vẹn những cay đắng cậu từng chịu đựng, cũng như thói hư nết xấu của người vợ hờ kia đã đẩy cậu đến sát bờ vực bần cùng ra sao.
Quả thực trước đây tôi từng nhận ra vẻ hốc hác, phờ phạc hằn rõ trên gương mặt cậu, nhưng vì quá lười biếng hoặc không tin mình có thể giúp cậu giành chiến thắng trong cuộc đối đầu dai dẳng với Ellen, nên tôi đã không bày tỏ sự đồng cảm hay gặng hỏi như lẽ ra tôi nên làm. Ấy thế mà tôi cũng chẳng biết liệu mình có thể làm được gì hơn, bởi nếu không tự mình phát hiện ra sự thật vừa rồi thì chẳng điều gì có thể tách cậu ra khỏi người vợ đó, và một khi còn sống chung với cô ta thì không gì có thể giúp cậu khá lên được.
Ngẫm cho cùng, có lẽ tôi đã đúng; có lẽ mọi chuyện rốt cuộc lại diễn biến tốt đẹp hơn nhờ cứ để chúng tự chuyển biến—dù sao đi nữa, cho dù tốt hay không thì chừng nào Ellen còn hiện diện, toàn bộ công sự cũng quá rối ren để tôi dám nhúng tay vào; thế nhưng giờ đây, khi cô ta đã bị loại khỏi vòng chiến, mọi niềm quan tâm của tôi dành cho đứa con nuôi lại trỗi dậy, và tôi trăn trở nhiều lần trong đầu xem nên làm gì tốt nhất cho cậu.
Tính đến nay đã là ba năm rưỡi kể từ ngày cậu lên London và bắt đầu cuộc sống tự lập theo đúng nghĩa. Trong khoảng thời gian đó, cậu trải qua sáu tháng làm mục sư, sáu tháng ngồi tù, và hai năm rưỡi tích lũy vốn sống kép trên thương trường lẫn trong đời sống hôn nhân. Có thể nói cậu đã thất bại trong mọi việc mình đảm nhận, ngay cả khi làm một tù nhân; thế nhưng những thất bại của cậu, theo góc nhìn của tôi, lại luôn mang dáng dấp của những chiến thắng, khiến tôi hoàn toàn hài lòng rằng cậu xứng đáng với mọi công sức tôi bỏ ra; điều duy nhất tôi e ngại là liệu mình có can thiệp quá sâu vào lúc lẽ ra nên để cậu tự bước đi hay không. Nhìn chung, tôi đi đến kết luận rằng ba năm rưỡi học nghề qua một cuộc sống đầy va đập là đã quá đủ; tiệm tạp hóa đã giúp ích cho cậu rất nhiều; nó đã đỡ đần cậu sống qua ngày trong lúc thắt bản thắt lưng buộc bụng; nó buộc cậu phải tự dựa vào sức mình và dạy cậu biết nhìn ra những cơ hội làm ăn đầy triển vọng ở khắp xung quanh, những nơi mà chỉ vài tháng trước cậu chẳng thấy gì ngoài những trở lực không thể vượt qua; nó mở rộng lòng cảm thông của cậu bằng cách giúp cậu hiểu được tầng lớp bình dân, thay vì chỉ thu hẹp nhãn quan cuộc sống theo góc nhìn của giới thượng lưu. Khi đi dạo trên con phố và nhìn những cuốn sách bày bán trước các sạp sách cũ, những món đồ cổ trong các cửa hàng đồ lưu niệm, cùng hoạt động thương mại nhộn nhịp khắp nơi quanh mình, cậu đã hiểu và thấu cảm với chúng theo cách mà cậu không bao giờ có được nếu bản thân chưa từng làm chủ một tiệm tạp hóa.
Cậu thường kể với tôi rằng trước đây, khi đi trên những chuyến tàu hỏa băng qua các vùng ngoại ô đông đúc và nhìn xuống từng dãy nhà ảm đạm, cậu thường tự hỏi những con người sống trong đó là ai, họ làm gì, cảm thấy thế nào, và cuộc sống của họ có nét gì tương đồng với mình hay không. Còn giờ đây, cậu bảo mình đã thấu tỏ tất cả. Tôi không quá am tường về tác giả của bộ sử thi Odyssey (người mà tôi nghi ngờ mạnh mẽ rằng vốn là một mục sư), nhưng vị ấy quả thực đã đánh đúng chóc khi cô đọng hình mẫu người trí tuệ bằng nét tả "thấu tỏ cảnh đời và thói ăn nết ở của vô số người". Có thứ tri thức nào sánh được với điều này? Giờ đây, khoảng thời gian ở trường học và đại học đối với Ernest sao mà dối trá, sao mà như một cơn trụy lạc bệnh tật đến làm mục nát con người, nếu đem so sánh với những ngày tháng trong tù và làm thợ may ở Blackfriars. Tôi từng nghe cậu nói rằng cậu sẵn sàng trải qua tất cả những đau khổ ấy nếu chỉ để có được sự thấu hiểu sâu sắc hơn về cái thần của các kịch bản kịch câm Hy Lạp cũng như kịch câm vùng Surrey. Và cũng chính nhờ những trải nghiệm trong ba năm qua, cậu đã gặt hái được niềm tin lớn lao đến nhường nào vào khả năng tự bơi của mình nếu chẳng may bị ném xuống vùng nước sâu!
Tuy nhiên, như tôi đã nói, tôi nghĩ đứa con nuôi của mình giờ đây đã nếm trải vừa đủ những sóng ngầm của dòng đời để tích lũy trải nghiệm hữu ích, và đã đến lúc cậu bắt đầu sống theo một phong cách phù hợp hơn với triển vọng tương lai. Cô cậu từng muốn cậu phải nếm trải thực tế trần trụi, và cậu đã nếm trải nó một cách dữ dội; nhưng tôi không thích ý nghĩ cậu đột ngột chuyển từ vị thế của một tiểu thương nhỏ sang một người sở hữu thu nhập từ ba đến bốn nghìn bảng một năm. Việc nhảy vọt quá nhanh từ vận xấu sang vận tốt cũng nguy hiểm chẳng kém gì từ vận tốt rớt xuống vận xấu; hơn nữa, cái nghèo là một thứ rất bào mòn con người; đó là một giai đoạn tựa như bào thai mà người ta thà kinh qua để giữ vững các bước phát triển sau này, nhưng cũng giống như bệnh sởi hay sốt ban đỏ, tốt nhất là nên mắc nhẹ và vượt qua nó từ sớm.
Chẳng ai an toàn trước nguy cơ mất sạch từng đồng bạc mình có trên đời, trừ phi người đó từng trải qua một đòn giáng điếng người. Đã bao lần tôi nghe những người phụ nữ trung niên hay những người đàn ông của gia đình điềm tĩnh tuyên bố rằng họ không có bản năng đầu cơ cơ hội; họ chưa bao giờ và sẽ không bao giờ đụng đến bất kỳ khoản đầu tư nào ngoài những khoản cực kỳ an toàn, có uy tín nhất, còn về trách nhiệm vô hạn ư, ôi trời ơi là trời!—rồi họ chắp tay ngước mắt lên trời.
Bất cứ khi nào nghe ai đó nói năng như vậy, ta có thể nhận diện ngay họ là mồi ngon cho bất kỳ kẻ phiêu lưu lừa đảo nào đầu tiên chạm mặt; quả thực, họ thường sẽ kết thúc bài phát biểu của mình bằng cách nói rằng dù bản tính rất cẩn trọng và biết rõ đầu cơ là ngu ngốc đến nhường nào, nhưng vẫn có một số khoản đầu tư tuy gọi là đầu cơ nhưng thực ra lại không phải vậy, rồi họ móc từ trong túi ra bản tóm tắt dự án của một mỏ vàng ở Cornwall. Chỉ khi thực sự mất tiền người ta mới nhận ra việc mất tiền tồi tệ đến mức nào, và mới thấy được tiền bạc dễ dàng bốc hơi ra sao đối với những ai liều lĩnh bước chệch khỏi con đường mòn an toàn nhất. Ernest đã hứng chịu đòn giáng điếng người đó, cũng như đã trải qua cơn dội đắng chát của cái nghèo từ khi còn trẻ, và đủ đau đớn để một người khôn ngoan khó lòng quên được. Tôi khó có thể hình dung ra vận may nào lớn hơn thế đối với bất kỳ người đàn ông nào, miễn là, dĩ nhiên, người đó không bị tổn hại đến mức không thể phục hồi.
Tôi cảm nhận sâu sắc về chủ đề này đến mức nếu được làm theo ý mình, tôi sẽ bổ nhiệm một giáo viên dạy đầu cơ tại mọi trường học. Các học sinh sẽ được khuyến khích đọc tờ Tạp chí Thị trường Tiền tệ, Tin tức Đường sắt, và tất cả các tờ báo tài chính uy tín nhất, đồng thời tự thành lập một sở giao dịch chứng khoán giữa các học sinh với nhau, trong đó những đồng xu lẻ sẽ đại diện cho những đồng bảng Anh. Để rồi xem cái sự vội vã muốn giàu nhanh này diễn biến ra sao trong thực tế hành động. Hiệu trưởng có thể trao giải thưởng cho người giao dịch thận trọng nhất, còn những đứa trẻ làm mất tiền hết lần này đến lần khác sẽ bị đuổi học. Dĩ nhiên nếu đứa trẻ nào chứng tỏ có thiên tài đầu cơ và kiếm được tiền—tốt thôi, cứ để nó đầu cơ bằng mọi giá.
Nếu các trường đại học không phải là những nhà giáo dục tồi tệ nhất thế giới, tôi cũng muốn thấy các ghế giáo sư về đầu cơ được thiết lập tại Oxford và Cambridge. Tuy nhiên, khi ngẫm lại rằng những thứ duy nhất đáng làm mà Oxford và Cambridge có thể làm tốt chỉ là nấu ăn, đánh khúc côn cầu, chèo thuyền và các trò chơi thể thao—những thứ vốn chẳng có ghế giáo sư nào—tôi e rằng việc lập ra một chiếc ghế giáo sư như vậy rốt cuộc sẽ chẳng dạy cho giới trẻ biết cách đầu cơ hay làm sao để tránh đầu cơ, mà đơn giản chỉ tạo ra những kẻ đầu cơ tồi tệ.
Tôi từng nghe về một trường hợp trong đó một người cha đã thực sự đưa ý tưởng của tôi vào thực tiễn. Ông muốn con trai mình học được bài học rằng chớ nên đặt niềm tin vào những bản tóm tắt dự án hoa mỹ và những bài báo bốc phét, nên đã cấp cho anh ta năm trăm bảng để đầu tư theo hiểu biết của bản thân. Người cha đinh ninh anh ta sẽ làm mất số tiền đó; nhưng thực tế lại không diễn ra như vậy, bởi anh con trai đã tốn bao công sức và chơi cẩn trọng đến mức số tiền cứ sinh sôi không ngừng cho đến khi người cha phải thu lại, ôm trọn cả vốn lẫn lời—như ông ta hài hước giải thích là để "bảo vệ bản thân".
Bản thân tôi cũng từng mắc phải những sai lầm về tiền bạc vào khoảng năm 1846, cái thời mà ai ai cũng phạm sai lầm. Trong vài năm, tôi đã hoảng sợ và gánh chịu tổn thất nặng nề đến mức khi rốt cuộc (nhờ lời khuyên tốt của người môi giới từng tư vấn cho cha và ông nội tôi trước đây) tôi kết thúc cuộc chơi với tư cách người chiến thắng chứ không phải kẻ thua cuộc, tôi không còn chơi ngông nữa, mà từ đó về sau luôn giữ mình đi đúng giữa con đường mòn an toàn nhất có thể. Thực ra tôi cố gắng giữ số tiền mình đang có hơn là tìm cách kiếm thêm. Tôi đã quản lý tiền của Ernest giống như tiền của chính mình—nghĩa là tôi để yên nó sau khi đã đầu tư vào cổ phiếu phổ thông của hãng đường sắt Midland theo đúng chỉ thị của cô Pontifex. Dù có tốn bao nhiêu công sức đi nữa thì cũng khó có khả năng làm tài sản của đứa con nuôi tăng lên gấp rưỡi như cách nó đã tự tăng trưởng mà tôi chẳng cần tốn chút công sức nào.
Cổ phiếu Midland vào cuối tháng 8 năm 1850, khi tôi bán sạch trái phiếu của cô Pontifex, có giá 32 bảng trên mỗi 100 bảng mệnh giá. Tôi đã đầu tư toàn bộ 15.000 bảng của Ernest ở mức giá này, và không hề thay đổi khoản đầu tư cho đến tận vài tháng trước thời điểm tôi đang viết gần đây—nghĩa là vào tháng 9 năm 1861. Khi đó tôi bán ra với giá 129 bảng mỗi cổ phiếu và đầu tư vào cổ phiếu phổ thông của London and North-Western, nơi tôi được tư vấn là có nhiều khả năng tăng giá hơn Midland vào lúc này. Tôi mua cổ phiếu London and North-Western với giá 93 bảng trên mỗi 100 bảng mệnh giá, và đứa con nuôi của tôi hiện tại vào năm 1882 vẫn đang nắm giữ nó.
Số tiền 15.000 bảng ban đầu đã tăng lên hơn 60.000 bảng trong mười một năm; khoản tiền lãi tích lũy mà tôi dĩ nhiên đã tái đầu tư đạt khoảng 10.000 bảng nữa, thành ra Ernest lúc đó sở hữu tài sản trị giá hơn 70.000 bảng. Hiện tại cậu sở hữu gần gấp đôi số đó, và tất cả đều là kết quả của việc biết để yên những gì đang tốt đẹp.
Tài sản của cậu hiện tại dù đã lớn như vậy, nhưng vẫn nên được tích lũy thêm nữa trong một năm rưỡi còn lại của thời kỳ vị thành niên, để khi chính thức đến tuổi trưởng thành, cậu sẽ có khoản thu nhập ít nhất là 3.500 bảng một năm.
Tôi muốn cậu nắm vững kế toán sổ kép. Bản thân tôi khi còn là một thanh niên đã buộc phải làm chủ môn nghệ thuật không mấy khó khăn này; sau khi tiếp thu được nó, tôi trở nên mê mẩn nó, và coi đó là nhánh kiến thức cần thiết nhất trong quá trình học tập của bất kỳ người trẻ nào chỉ sau kỹ năng đọc và viết. Vì vậy, tôi quyết tâm rằng Ernest phải nắm vững nó, và đề nghị cậu trở thành người quản gia, người ghi sổ kế toán và là người quản lý tài sản tích lũy của tôi, bởi tôi gọi số tiền mà sổ kế toán hiển thị đã tăng từ 15.000 bảng lên 70.000 bảng là tài sản tích lũy. Tôi bảo cậu rằng mình sẽ bắt đầu tiêu khoản thu nhập này ngay khi tổng tài sản đạt mốc 80.000 bảng.
Vài ngày sau khi Ernest phát hiện ra mình vẫn là một gã độc thân, trong khi cậu vẫn đang ở giai đoạn đầu của "tuần trăng mật", có thể nói như vậy, đối với cuộc sống độc thân tái lập của mình, tôi bày ra kế hoạch của mình, yêu cầu cậu dẹp tiệm tạp hóa, và trả cho cậu 300 bảng một năm để quản lý (trong chừng mực nó thực sự cần quản lý) tài sản của chính cậu. Khoản tiền 300 bảng một năm này, chẳng cần phải nói, tôi bắt cậu phải tính vào chi phí quản lý tài sản.
Nếu còn thiếu điều gì để hoàn thiện hạnh phúc của cậu thì chính là điều này. Ở đây, chỉ trong vòng ba hoặc bốn ngày, cậu thấy mình thoát khỏi một trong những mối quan hệ ràng buộc ghê rợn, bế tắc nhất có thể hình dung, đồng thời được nâng từ một cuộc sống gần như rách rưới lên thành người tận hưởng mức thu nhập mà đối với cậu là vô cùng dư dả.
“Một bảng một tuần,” cậu thầm nghĩ, “dành cho Ellen, còn lại là của mình.”
“Không,” tôi nói, “chúng ta cũng sẽ tính khoản một bảng một tuần của Ellen vào chi phí tài sản. Cậu phải có trọn vẹn 300 bảng cho riêng mình.”
Tôi ấn định con số này vì đó là số tiền mà ngài Disraeli đã chu cấp cho Coningsby khi Coningsby rơi vào thời điểm bết bát nhất của vận mệnh. Ngài Disraeli rõ ràng cho rằng 300 bảng một năm là mức tối thiểu để Coningsby có thể sống và trang trải đủ thu chi; tuy nhiên, với số tiền đó, ngài nghĩ vị anh hùng của mình có thể xoay xở sống tốt trong một hoặc hai năm. Vào năm 1862, thời điểm tôi đang viết đây, giá cả đã tăng lên, tuy không nhiều như những năm sau này; mặt khác Ernest lại có xuất phát điểm ít tốn kém hơn Coningsby, nên nhìn chung tôi nghĩ 300 bảng một năm sẽ là con số vừa vặn cho cậu.