Đường Đời Chông Gai

Lượt đọc: 871 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 5

❊ ❊ ❊

Người ta vẫn bảo Vận May là một bà mẹ nuôi mù quáng và thất thường, kẻ ban phát những món quà của mình một cách ngẫu hứng cho lũ con nuôi. Nhưng nếu ta tin vào lời cáo buộc ấy, thì thật là một sự bất công trầm trọng đối với bà. Hãy thử dõi theo cuộc đời một người từ khi nằm nôi cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay và quan sát cách Vận May đối xử với họ mà xem. Bạn sẽ thấy rằng, một khi người đó đã chết, Vận May gần như luôn được minh oan khỏi mọi lời kết tội, ngoại trừ cái thói đỏng đảnh hời hợt nhất. Sự mù quáng của bà chỉ là chuyện bịa đặt; bà có thể nhìn ra những đứa con cưng của mình từ rất lâu trước khi chúng chào đời. Chúng ta giống như những ngày tháng, và đã có cha mẹ làm nên những ngày hôm qua của chính mình, nhưng xuyên qua mọi thời tiết êm đềm của bầu trời phụ mẫu quang đãng, đôi mắt của Vận May có thể nhìn thấu cơn bão sắp tới. Bà mỉm cười khi đặt những đứa con cưng của mình vào một con hẻm tồi tàn ở London, hay đặt những kẻ mà bà đã quyết tâm hủy hoại vào những cung điện xa hoa của bậc quân vương. Bà hiếm khi mủi lòng với những kẻ mà bà đã nuôi nấng một cách lạnh lùng, và cũng hiếm khi bà hoàn toàn bỏ rơi một đứa con cưng của mình.

Liệu George Pontifex có phải là một trong những đứa con cưng của Vận May hay không? Nhìn chung, tôi cho rằng không, vì bản thân ông ta cũng chẳng tự coi mình là như vậy; ông ta quá sùng đạo để có thể xem Vận May là một vị thần. Ông ta đón nhận bất cứ thứ gì bà ban cho mà chẳng hề biết ơn, bởi ông ta đinh ninh rằng bất cứ lợi lộc nào mình đạt được đều do chính bàn tay mình làm ra. Và đúng là như vậy, sau khi Vận May đã tạo điều kiện để ông có thể đạt được những lợi lộc đó.

“Nos te, nos facimus, Fortuna, deam,” nhà thơ đã thốt lên như vậy. “Chính chúng ta, hỡi Vận May, đã tôn bà làm thần.” Quả đúng là như thế, sau khi Vận May đã tạo điều kiện để chúng ta có thể phong bà làm thần. Nhà thơ không nói gì về việc tạo ra cái “nos” (chúng ta) đó. Có lẽ vài người vốn độc lập với tiền nhân và hoàn cảnh, sở hữu một sức mạnh khởi thủy tự thân mà chẳng hề phụ thuộc vào bất kỳ nhân quả nào; nhưng đây được cho là một vấn đề hóc búa, và tốt nhất là nên tránh né. Chỉ cần biết rằng George Pontifex không tự coi mình là kẻ may mắn, và ai không tự coi mình là kẻ may mắn, thì kẻ đó chính là người bất hạnh.

Quả thật, ông ta giàu có, được mọi người kính trọng và có một nền tảng thể chất tuyệt vời. Nếu ông ta ăn uống điều độ hơn thì có lẽ chẳng bao giờ phải biết đến một ngày ốm yếu. Có lẽ thế mạnh chính của ông nằm ở chỗ dù năng lực của ông chỉ nhỉnh hơn mức trung bình một chút, chứ không quá vượt trội. Đây chính là tảng đá mà bao người thông minh vấp phải. Người thành công sẽ chỉ nhìn xa hơn những người xung quanh ở mức độ mà khi được chỉ ra, họ cũng có thể hiểu được, chứ không phải ở mức độ gây khó hiểu cho họ. Biết ít còn an toàn hơn nhiều so với biết quá nhiều. Người ta sẽ lên án kẻ biết quá ít, dù họ cũng sẽ cảm thấy bực bội khi bị yêu cầu phải nỗ lực để theo kịp kẻ biết quá nhiều.

Ví dụ điển hình nhất về sự nhạy bén của ông Pontifex trong các công việc kinh doanh mà tôi có thể nghĩ ra lúc này là cuộc cách mạng mà ông đã thực hiện trong phong cách quảng cáo các tác phẩm do công ty xuất bản. Khi ông mới trở thành cổ đông, một trong những mẩu quảng cáo của công ty có nội dung như sau:

“Những cuốn sách thích hợp để tặng vào Mùa này.—

“Người Giáo dân Đồng quê Đạo hạnh, bao gồm những chỉ dẫn về cách một tín đồ Cơ Đốc có thể xoay xở mỗi ngày trong suốt cuộc đời mình một cách an toàn và thành công; cách dành trọn Ngày Chúa Nhật; những cuốn sách nào thuộc Thánh Kinh nên đọc trước tiên; toàn bộ phương pháp giáo dục; những lời cầu nguyện cho các đức tính quan trọng nhất tô điểm cho tâm hồn; một bài giảng về Bữa Tiệc của Chúa; những quy tắc để hướng tâm hồn đi đúng đường khi đau ốm; để trong chuyên luận này chứa đựng tất cả những quy tắc cần thiết cho sự cứu rỗi. Ấn bản lần thứ 8 có bổ sung. Giá 10 xu.

*** Sẽ có chiết khấu cho những ai mua sách để làm quà tặng.”

Chưa đầy vài năm sau khi trở thành cổ đông, mẩu quảng cáo đã thay đổi như sau:

“Người Giáo dân Đồng quê Đạo hạnh. Một cẩm nang toàn diện về Lòng Sùng kính Cơ Đốc. Giá 10 xu.

Sẽ có chiết khấu cho khách hàng mua để làm từ thiện.”

Thật là một bước tiến dài so với tiêu chuẩn hiện đại, và thật là một sự thông tuệ khi nhận ra sự không phù hợp của phong cách cũ trong khi những người khác không hề nhận ra điều đó!

Vậy thì điểm yếu trong bộ giáp của George Pontifex nằm ở đâu? Tôi cho rằng đó là do ông đã thăng tiến quá nhanh. Dường như cần phải có một nền giáo dục được truyền thừa qua vài thế hệ mới có thể tận hưởng trọn vẹn sự giàu sang phú quý. Nghịch cảnh, nếu một người dần dần làm quen với nó, thì hầu hết mọi người đều có thể chịu đựng với tâm thế bình thản hơn là sự thịnh vượng to lớn ập đến chỉ trong một đời người. Tuy nhiên, một loại may mắn nhất định thường đi theo những người tay trắng lập nghiệp cho đến phút cuối. Chính con cái của họ, thế hệ thứ nhất hoặc thứ nhất và thứ hai, mới là những kẻ gặp nguy hiểm lớn hơn, vì nòi giống cũng không thể lặp lại những kỳ tích rực rỡ nhất của nó một cách đột ngột mà không có những thăng trầm như cá nhân vậy. Và thành công trong một thế hệ càng rực rỡ thì theo quy luật chung, sự kiệt quệ kế tiếp càng lớn cho đến khi thời gian cho phép sự phục hồi. Do đó, thường xảy ra trường hợp cháu của một người thành đạt sẽ thành công hơn con của họ—cái tinh thần đã thúc đẩy người ông giờ đây nằm im chờ đợi ở người con, được nghỉ ngơi để rồi sẵn sàng cho những nỗ lực mới ở người cháu. Hơn nữa, một người cực kỳ thành công thường có chút gì đó lai tạp; họ là một sinh vật mới, nảy sinh từ sự kết hợp của nhiều yếu tố xa lạ, và người ta đều biết rằng sự sinh sản của những biến thể bất thường, dù là động vật hay thực vật, đều không ổn định và không đáng tin cậy, ngay cả khi chúng không hoàn toàn vô sinh.

Và chắc chắn rằng sự thành công của ông Pontifex vô cùng nhanh chóng. Chỉ vài năm sau khi trở thành cổ đông, chú và dì của ông đều qua đời cách nhau chỉ vài tháng. Người ta phát hiện ra rằng họ đã để lại toàn bộ tài sản cho ông. Nhờ vậy, ông không chỉ trở thành cổ đông duy nhất của công ty mà còn sở hữu một gia tài khoảng 30.000 bảng Anh, một số tiền rất lớn vào thời bấy giờ. Tiền bạc đổ về túi ông, và nó càng đến nhanh bao nhiêu, ông càng yêu nó bấy nhiêu, dù như ông vẫn thường nói, ông không coi trọng nó vì bản thân nó, mà chỉ xem đó là phương tiện để lo cho những đứa con thân yêu.

Tuy nhiên, khi một người quá yêu tiền bạc của mình, thì chẳng dễ gì để họ luôn yêu thương con cái mình. Hai thứ đó giống như Chúa và Mammon vậy. Lãnh chúa Macaulay có một đoạn văn đối chiếu những thú vui mà một người có thể nhận được từ sách vở với những bất tiện mà họ có thể gặp phải từ những người quen. “Plato,” ông viết, “chẳng bao giờ gắt gỏng. Cervantes chẳng bao giờ nóng nảy. Demosthenes chẳng bao giờ đến không đúng lúc. Dante chẳng bao giờ ở lại quá lâu. Không sự khác biệt nào về quan điểm chính trị có thể làm Cicero xa cách. Không tà thuyết nào có thể gây ra sự kinh hãi cho Bossuet.” Tôi dám nói rằng mình có thể bất đồng với Lãnh chúa Macaulay trong việc đánh giá một vài tác giả ông nêu tên, nhưng không thể tranh cãi về luận điểm chính của ông, đó là chúng ta chẳng cần phải bận tâm về bất kỳ ai trong số họ nếu chúng ta không muốn, trong khi bạn bè không phải lúc nào cũng dễ dàng như vậy. George Pontifex cảm thấy điều này đối với con cái và tiền bạc của mình. Tiền của ông không bao giờ hư đốn; tiền của ông không bao giờ gây ồn ào hay bừa bộn, không làm đổ thức ăn lên khăn trải bàn vào giờ ăn, hay để cửa mở khi đi ra ngoài. Cổ tức của ông không bao giờ cãi vã với nhau, và ông cũng chẳng bao giờ phải lo lắng việc các khoản thế chấp của mình trở nên hoang phí khi đến tuổi trưởng thành rồi gánh nợ mà sớm muộn gì ông cũng phải trả. Có những khuynh hướng ở John khiến ông rất lo lắng, còn Theobald, người con trai thứ hai, thì lười biếng và đôi khi hoàn toàn không trung thực. Con cái ông có lẽ đã đáp lại rằng, nếu chúng biết những gì cha mình đang nghĩ, rằng ông đã không "động tay động chân" với tiền bạc của mình như cách ông thường xuyên đánh đập chúng. Ông không bao giờ đối xử vội vàng hay cáu bẳn với tiền của mình, và có lẽ đó là lý do tại sao ông và tiền bạc lại hòa hợp với nhau đến thế.

Cần phải nhớ rằng vào đầu thế kỷ XIX, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái vẫn còn lâu mới đạt mức thỏa đáng. Hình mẫu người cha bạo liệt, như được mô tả bởi Fielding, Richardson, Smollett và Sheridan, ngày nay khó mà tìm thấy trong văn chương hơn là mẫu quảng cáo gốc của cuốn “Người Giáo dân Đồng quê Đạo hạnh” của hãng Fairlie & Pontifex, nhưng kiểu người đó quá bền bỉ nên không thể không được vẽ ra từ hiện thực. Cha mẹ trong các tiểu thuyết của Miss Austen trông bớt giống những con thú hoang tàn bạo hơn so với các nhân vật của những tiền bối, nhưng bà rõ ràng nhìn họ với vẻ nghi ngại, và một cảm giác bất an rằng *le père de famille est capable de tout* (người cha trong gia đình có thể làm mọi thứ) thể hiện khá rõ nét trong phần lớn các tác phẩm của bà. Vào thời đại Elizabethan, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái nhìn chung có vẻ tử tế hơn. Cha và con trai phần lớn là bạn bè trong các tác phẩm của Shakespeare, cũng như cái ác dường như chưa đạt đến mức độ gớm ghiếc tột cùng cho đến khi một thời kỳ dài của chủ nghĩa Thanh giáo làm cho tâm trí con người quen thuộc với các lý tưởng Do Thái như những lý tưởng mà chúng ta nên cố gắng tái hiện trong cuộc sống hàng ngày. Những tiền lệ nào mà Abraham, Jephthah và Jonadab con trai của Rechab đã không đưa ra? Thật dễ dàng để trích dẫn và noi theo họ trong một thời đại mà ít người đàn ông hay phụ nữ có lý trí nào nghi ngờ rằng từng âm tiết của Cựu Ước đều được ghi chép lại nguyên văn từ lời của Chúa. Hơn nữa, chủ nghĩa Thanh giáo hạn chế những thú vui tự nhiên; nó thay thế bài ca khải hoàn bằng những lời than vãn, và nó quên mất rằng những lạm dụng nghèo nàn của mọi thời đại đều cần sự thông cảm.

Ông Pontifex có lẽ đã nghiêm khắc với con cái hơn một vài người hàng xóm, nhưng không nhiều lắm. Ông đánh đòn các cậu con trai hai ba lần một tuần và đôi khi nhiều hơn, nhưng vào thời đó, các ông bố lúc nào cũng đánh đòn con trai mình. Thật dễ dàng để có cái nhìn công tâm khi người khác cũng có cái nhìn như vậy, nhưng may mắn thay hay không may thay, kết quả chẳng liên quan gì đến tội lỗi hay sự vô tội của kẻ gây ra chúng; chúng hoàn toàn phụ thuộc vào việc đã làm, dù đó là việc gì đi chăng nữa. Tội lỗi hay sự vô tội về mặt đạo đức cũng vậy, chẳng liên quan gì đến kết quả; nó xoay quanh câu hỏi liệu một số lượng vừa đủ những người có lý trí, nếu đặt vào vị trí của người hành động, có làm như người đó đã làm hay không. Vào thời điểm đó, mọi người đều thừa nhận rằng "thương cho roi cho vọt", và Thánh Paul đã xếp sự bất tuân đối với cha mẹ vào một nhóm hành vi rất xấu xa. Nếu con cái làm bất cứ điều gì mà ông Pontifex không thích, thì rõ ràng chúng đã bất tuân lời cha. Trong trường hợp này, hiển nhiên chỉ có một cách xử sự dành cho một người đàn ông có lý trí. Đó là kiềm chế những dấu hiệu đầu tiên của sự bướng bỉnh khi con cái còn quá nhỏ để có thể kháng cự quyết liệt. Nếu ý chí của chúng được “bẻ gãy” từ khi còn thơ ấu, theo cách nói rất thịnh hành thời bấy giờ, chúng sẽ hình thành những thói quen phục tùng mà chúng sẽ không dám phá bỏ cho đến khi hơn hai mươi mốt tuổi. Sau đó, chúng có thể tự quyết định; ông sẽ biết cách tự bảo vệ mình; còn trước đó, ông và tiền bạc của mình dễ bị chúng làm tổn thương hơn ông muốn.

Chúng ta hiểu biết quá ít về những suy nghĩ của chính mình—những phản xạ tự nhiên thì có, phải rồi; nhưng những phản tư phản xạ thì sao! Con người, chao ôi, tự hào về ý thức của mình! Chúng ta khoe khoang rằng mình khác biệt với gió, sóng, những hòn đá rơi và cỏ cây, những thứ lớn lên mà chẳng biết tại sao, và khác với những sinh vật lang thang đi lại kiếm mồi, như chúng ta vẫn tự mãn nói là không cần sự trợ giúp của lý trí. Chúng ta hiểu quá rõ những gì mình đang làm và tại sao mình lại làm thế, có phải không? Tôi cho rằng có một sự thật trong quan điểm đang được đưa ra ngày nay, rằng chính những suy nghĩ kém ý thức và những hành động kém ý thức của chúng ta mới là thứ chủ yếu nhào nặn nên cuộc đời mình và cuộc đời của những kẻ kế thừa chúng ta.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.