Cuộc đối thoại vừa rồi cùng những cuộc trò chuyện tương tự đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người anh hùng của tôi. Nếu hôm sau, anh có dịp tản bộ cùng ông Hawke và được nghe quan điểm trái chiều từ ông, hẳn anh cũng sẽ bị lay động và sẵn sàng vứt bỏ những gì Pryer đã nhồi nhét vào đầu, giống hệt cách anh đang sẵn sàng gạt bỏ tất cả những gì mình từng nghe từ bất kỳ ai khác ngoài Pryer; nhưng vì chẳng có ông Hawke nào ở đó cả, nên Pryer cứ tha hồ thao túng mọi suy nghĩ của anh.
Những tâm hồn non trẻ, cũng giống như những phôi thai, đều trải qua vô vàn cuộc biến thái kỳ lạ trước khi định hình hoàn thiện. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi một kẻ sắp trở thành người Công giáo La Mã lại từng trải qua các giai đoạn làm tín đồ Giám lý, rồi đến người theo chủ nghĩa tự do tư tưởng; cũng giống như việc một người đàn ông từng có lúc chỉ là một tế bào, rồi sau đó là một loài động vật không xương sống. Tuy nhiên, đừng mong đợi Ernest hiểu được điều này; phôi thai thì làm sao mà hiểu được. Ở mỗi giai đoạn phát triển, phôi thai đều nghĩ rằng mình đã đạt đến trạng thái duy nhất phù hợp với bản thân. Chúng luôn khẳng định rằng đây chắc chắn là giai đoạn cuối cùng, vì chúng tin rằng sự kết thúc của nó sẽ là một cú sốc lớn đến mức chẳng gì có thể tồn tại nổi. Mỗi sự thay đổi đều là một cú sốc; và mỗi cú sốc đều là một sự chết đi phần nào. Cái mà chúng ta gọi là cái chết chỉ là một cú sốc đủ mạnh để hủy hoại khả năng nhận diện quá khứ và hiện tại là những thực thể tương đồng của chúng ta. Nó khiến ta coi những điểm khác biệt giữa hiện tại và quá khứ lớn hơn những điểm tương đồng, đến nỗi ta không còn coi cái trước là sự tiếp nối của cái sau theo bất kỳ nghĩa hợp lý nào, mà thấy rằng việc coi đó là một thứ gì đó hoàn toàn mới mẻ sẽ đỡ rắc rối hơn nhiều.
Nhưng tạm gác chuyện này sang một bên, rõ ràng là bệnh lý tâm linh (tôi thú thật rằng chính tôi cũng chẳng hiểu bệnh lý tâm linh nghĩa là gì—nhưng chắc chắn là Pryer và Ernest thì hiểu) chính là nhu cầu cấp thiết nhất của thời đại. Đối với Ernest, có vẻ như chính anh đã tự mình khám phá ra điều này và đã quen thuộc với nó suốt cả cuộc đời, hay nói đúng hơn, anh chưa bao giờ biết đến điều gì khác. Anh viết những lá thư dài cho bạn bè ở trường đại học, luận giải quan điểm của mình như thể anh là một trong những giáo phụ Tông đồ vậy. Còn về các tác giả Cựu Ước, anh chẳng hề có chút kiên nhẫn nào với họ. Tôi thấy anh viết cho một người bạn: “Làm ơn giúp tôi một việc, hãy đọc sách tiên tri Zechariah và cho tôi biết ý kiến chân thành của cậu về ông ta. Ông ta chẳng có giá trị gì, toàn là mấy thứ huênh hoang kiểu Yankee; thật phát ốm khi phải sống trong một thời đại mà những thứ nhảm nhí như vậy lại có thể được ngưỡng mộ một cách nghiêm túc, dù là dưới danh nghĩa thơ ca hay lời tiên tri.” Lý do là vì Pryer đã khiến anh quay lưng lại với Zechariah. Tôi không rõ Zechariah đã làm gì; bản thân tôi nghĩ Zechariah là một nhà tiên tri rất giỏi; có lẽ vì ông là một tác giả Kinh Thánh, lại không phải nhân vật nổi bật, nên Pryer mới chọn ông làm đối tượng để hạ thấp Kinh Thánh so với Giáo hội.
Sau đó một thời gian, tôi lại thấy anh viết cho người bạn tên Dawson: “Pryer và tôi vẫn tiếp tục những buổi tản bộ, cùng nhau phát triển tư tưởng của đối phương. Ban đầu, anh ấy là người suy nghĩ chính, nhưng tôi nghĩ giờ đây mình đã bắt kịp anh ấy rồi, và tôi thấy hơi buồn cười khi nhận ra anh ấy bắt đầu thay đổi một số quan điểm mà anh ấy từng giữ rất kiên định hồi tôi mới quen.”
“Hồi đó tôi nghĩ anh ấy đang trên đường gia nhập Công giáo; nhưng giờ đây, có vẻ như anh ấy khá tâm đắc với một gợi ý của tôi, điều mà có lẽ cậu cũng sẽ thấy hứng thú. Cậu thấy đấy, chúng ta phải bằng mọi cách thổi luồng sinh khí mới vào Giáo hội; chúng ta đang không giữ vững được vị thế của mình trước Công giáo hay chủ nghĩa vô thần.” (Tôi xin nói thêm rằng tôi không tin là Ernest từng gặp một người vô thần nào—chưa nói đến chuyện trò chuyện với họ.) “Vì vậy, vài ngày trước tôi đã đề xuất với Pryer—và anh ấy nhiệt tình hưởng ứng ngay khi thấy tôi có phương tiện để thực hiện—rằng chúng ta nên khởi xướng một phong trào tâm linh tương tự như phong trào 'Nước Anh trẻ' (Young England) cách đây hai mươi năm, với mục tiêu vừa là vượt mặt Công giáo, vừa là đẩy lùi chủ nghĩa hoài nghi. Để đạt được mục đích này, tôi không thấy gì tốt hơn việc thành lập một tổ chức hoặc trường đại học nhằm đặt vấn đề bản chất và phương pháp điều trị tội lỗi lên một cơ sở khoa học hơn hiện tại. Chúng ta cần—mượn một thuật ngữ hữu ích của Pryer—một Trường Đại học Bệnh lý Tâm linh, nơi các thanh niên” (tôi đoán Ernest nghĩ mình không còn trẻ nữa vào thời điểm này) “có thể nghiên cứu bản chất và phương pháp điều trị các tội lỗi của linh hồn như các sinh viên y khoa nghiên cứu cơ thể bệnh nhân vậy. Một ngôi trường như thế, chắc cậu cũng thừa nhận, sẽ vừa tiếp cận được Công giáo, vừa tiếp cận được khoa học—với Công giáo, nó giúp các linh mục có thêm kỹ năng, từ đó mở đường cho việc giành được quyền lực lớn hơn; còn với khoa học, nó công nhận rằng ngay cả tư tưởng tự do cũng có giá trị nhất định trong các cuộc tìm kiếm tâm linh. Pryer và tôi đã quyết tâm cống hiến hết mình cho mục tiêu này kể từ nay.”
“Tất nhiên, các ý tưởng của tôi vẫn còn sơ khai, và mọi thứ sẽ phụ thuộc vào những người điều hành trường đại học này. Tôi vẫn chưa phải là linh mục, nhưng Pryer thì rồi, và nếu tôi khởi xướng Trường Đại học, Pryer có thể tạm thời phụ trách nó còn tôi sẽ làm việc dưới quyền anh ấy trên danh nghĩa. Chính Pryer là người đề nghị điều này. Anh ấy thật hào hiệp, phải không?”
“Điều tồi tệ là chúng tôi không có đủ tiền; tôi có 5.000 bảng, điều đó đúng, nhưng Pryer nói rằng chúng tôi cần ít nhất 10.000 bảng mới có thể bắt đầu. Khi mọi thứ đi vào quỹ đạo, tôi có thể sống tại trường và nhận lương từ quỹ, nên dù tôi đầu tư tiền vào việc này hay mua một chức vụ giáo sĩ thì cũng như nhau cả thôi, hoặc gần như vậy. Hơn nữa, tôi cũng cần rất ít; chắc chắn tôi sẽ không bao giờ kết hôn; không giáo sĩ nào nên nghĩ đến chuyện đó, và một người đàn ông độc thân có thể sống với mức chi phí tối thiểu. Dù vậy, tôi vẫn chưa thấy cách nào để có đủ số tiền mình cần, và Pryer gợi ý rằng vì hiện tại chúng tôi khó có thể kiếm thêm, nên chúng ta phải xoay xở bằng một loạt các khoản đầu tư khôn ngoan. Pryer quen biết vài người kiếm được thu nhập rất khá từ rất ít vốn, hay đúng hơn là chẳng có gì cả, bằng cách mua những thứ ở một nơi họ gọi là Sàn Giao dịch Chứng khoán; tôi chưa biết nhiều về nó, nhưng Pryer nói tôi sẽ sớm học được thôi; anh ấy thậm chí còn nghĩ rằng tôi đã bộc lộ năng khiếu trong lĩnh vực này, và nếu được dẫn dắt đúng cách, tôi sẽ trở thành một người làm kinh doanh rất giỏi. Tất nhiên, những người khác sẽ phải quyết định việc này chứ không phải tôi; nhưng một người đàn ông có thể làm bất cứ điều gì nếu anh ta dồn tâm trí vào đó, và mặc dù tôi không màng đến việc có thêm tiền cho bản thân, nhưng tôi rất quan tâm đến nó khi nghĩ về những điều tốt đẹp mình có thể làm bằng cách cứu các linh hồn khỏi nỗi đau đớn khủng khiếp ở kiếp sau. Nếu việc này thành công—mà tôi thực sự không thấy lý do gì để nó thất bại—thì khó có thể phóng đại tầm quan trọng của nó, cũng như quy mô mà nó có thể đạt tới sau này,” v.v., v.v.”
Tôi lại hỏi Ernest liệu cậu ấy có phiền nếu tôi in những dòng này ra không. Cậu ấy nhăn mặt, nhưng nói: “Không, nếu nó giúp anh kể câu chuyện của mình; nhưng anh không nghĩ nó quá dài sao?”
Tôi bảo rằng nó sẽ giúp người đọc tự mình thấy được tình hình đang diễn ra như thế nào, nhanh hơn gấp đôi thời gian tôi phải giải thích cho họ.
“Được thôi, vậy thì cứ giữ lại đi.”
Tôi tiếp tục lật giở xấp thư của Ernest và thấy những dòng sau—
“Cảm ơn thư gần đây nhất của cậu, để đáp lại, tôi xin gửi cậu bản nháp bức thư tôi gửi tờ Times một hoặc hai ngày trước. Họ không đăng, nhưng nó thể hiện khá đầy đủ ý tưởng của tôi về vấn đề viếng thăm giáo xứ, và Pryer hoàn toàn tán thành bức thư này. Hãy suy nghĩ kỹ về nó và gửi lại cho tôi khi đọc xong, vì nó chính xác là tín điều hiện tại của tôi nên tôi không thể làm mất nó được.”
“Tôi rất muốn có một cuộc thảo luận trực tiếp về những vấn đề này: tôi chỉ thấy chắc chắn một điều là chúng ta đã chịu tổn thất khủng khiếp khi không còn quyền trục xuất (khỏi giáo hội). Chúng ta nên trục xuất cả người giàu lẫn người nghèo, và làm điều đó một cách khá thoải mái. Nếu quyền lực này được khôi phục, tôi nghĩ chúng ta có thể sớm chấm dứt phần lớn tội lỗi và đau khổ đang vây quanh mình.”
Những lá thư này được viết chỉ vài tuần sau khi Ernest được thụ phong, nhưng chúng chẳng thấm tháp gì so với những lá thư khác mà cậu viết sau đó một thời gian.
Trong sự háo hức muốn cải tổ Giáo hội Anh (và qua đó là cả vũ trụ) bằng những phương tiện mà Pryer đã gợi ý, cậu nảy ra ý định làm quen với thói quen và suy nghĩ của người nghèo bằng cách đến sống giữa họ. Tôi nghĩ cậu nảy ra ý tưởng này từ cuốn “Alton Locke” của Kingsley, cuốn sách mà dù lúc bấy giờ đang là người theo trường phái High Church, cậu vẫn ngấu nghiến đọc như cách cậu đã ngấu nghiến đọc cuốn "Cuộc đời Arnold" của Stanley, tiểu thuyết của Dickens, và bất kỳ loại rác rưởi văn chương nào khác của thời đại vốn có khả năng gây hại cho cậu nhiều nhất; dù sao đi nữa, cậu thực sự đã thực hiện kế hoạch của mình và thuê một căn hộ ở Ashpit Place, một con phố nhỏ gần Nhà hát Drury Lane, trong một ngôi nhà có bà chủ là góa phụ của một người lái xe ngựa.
Người phụ nữ này chiếm trọn tầng trệt. Trong căn bếp phía trước có một người thợ hàn thiếc. Căn bếp phía sau được cho một người sửa ống bễ thuê. Ở tầng một là chỗ của Ernest, với hai căn phòng được cậu trang bị tiện nghi, vì dẫu sao cũng phải có giới hạn cho sự giản dị. Hai tầng trên cùng được chia cho bốn nhóm người thuê khác nhau: có một thợ may tên Holt, một gã nát rượu thường đánh vợ vào ban đêm đến mức tiếng hét của bà ta làm cả nhà thức giấc; phía trên ông ta là một thợ may khác có vợ nhưng không có con; những người này theo giáo phái Wesley, nghiện rượu nhưng không ồn ào. Hai căn phòng phía sau dành cho những phụ nữ độc thân, những người mà Ernest nghĩ chắc hẳn phải có xuất thân đàng hoàng, vì những thanh niên trẻ tuổi ăn mặc bảnh bao, trông có vẻ tử tế vẫn thường đi lên đi xuống cầu thang qua phòng Ernest để ghé thăm cô Snow—Ernest đã nghe tiếng cửa phòng cô đóng lại sau khi họ đi qua. Cậu cũng nghĩ rằng một vài người trong số họ đã lên phòng cô Maitland. Bà Jupp, bà chủ nhà, nói với Ernest rằng đó là anh em và anh họ của cô Snow, và bản thân cô Snow đang tìm việc làm gia sư, nhưng hiện tại đang có hợp đồng làm diễn viên tại Nhà hát Drury Lane. Ernest hỏi liệu cô Maitland ở căn phòng phía sau tầng trên cùng có đang tìm việc làm không, và được bảo rằng cô ấy đang muốn tìm một công việc thợ làm mũ. Cậu tin bất cứ điều gì bà Jupp nói với mình.