Sau khi Ernest bị tuyên án, anh được đưa trở lại xà lim để chờ chiếc xe tù chuyển mình đến Coldbath Fields, nơi anh sẽ thụ án.
Mọi sự kiện diễn ra trong vòng hai mươi bốn giờ qua quá đột ngột, khiến anh vẫn còn bàng hoàng và chưa thể ý thức được hoàn cảnh của mình. Một vực thẳm lớn đã mở ra giữa quá khứ và tương lai của anh; tuy nhiên, anh vẫn thở, mạch vẫn đập, anh vẫn có thể suy nghĩ và cất tiếng nói. Anh cảm thấy lẽ ra mình phải gục ngã vì cú sốc này, nhưng anh không hề gục ngã; anh đã từng chịu đựng nhiều thất bại nhỏ nhặt khác đau đớn hơn thế nhiều. Chỉ đến khi nghĩ tới nỗi đau mà sự sỉ nhục này sẽ gây ra cho cha mẹ, anh mới thấy rằng thà mất tất cả những gì mình có còn hơn là rơi vào cảnh ngộ hiện tại. Điều đó sẽ làm trái tim mẹ anh tan nát. Anh biết, chắc chắn sẽ là như vậy — và chính anh là kẻ đã gây ra chuyện này.
Suốt cả buổi sáng, cơn đau đầu đã chực chờ, nhưng khi nghĩ về cha mẹ, mạch anh đập nhanh hơn và cơn đau trong đầu bỗng chốc dữ dội hẳn lên. Anh khó lòng bước đi tới chỗ chiếc xe tù, và thấy sự xóc nảy của nó thật không thể chịu nổi. Khi đến nhà tù, anh quá yếu không thể tự đi bộ băng qua sảnh đến hành lang hay phòng trưng bày nơi tù nhân được tập hợp khi mới đến. Người cai ngục, nhận ra ngay anh là mục sư, không hề cho rằng anh đang giả vờ như có thể đã làm với những gã tù già dặn; vì vậy ông ta cho gọi bác sĩ. Khi vị bác sĩ đến, Ernest được chẩn đoán mắc bệnh viêm não giai đoạn đầu và được đưa đến bệnh xá. Tại đây, suốt hai tháng tiếp theo, anh cứ lơ lửng giữa sự sống và cái chết, không bao giờ hoàn toàn tỉnh táo và thường mê sảng, nhưng cuối cùng, trái với dự đoán của cả bác sĩ lẫn y tá, anh bắt đầu dần bình phục.
Người ta nói rằng những kẻ suýt chết đuối cảm thấy việc tỉnh lại đau đớn hơn nhiều so với lúc chìm vào hôn mê, và với người hùng của tôi cũng vậy. Khi nằm đó, bất lực và yếu ớt, anh thấy việc mình không chết ngay trong lúc mê sảng là một sự tàn nhẫn tinh vi. Anh nghĩ rằng dù mình có bình phục thì cũng chỉ để rồi chìm đắm trong nỗi xấu hổ và đau buồn ít lâu sau đó; tuy nhiên, ngày qua ngày, anh dần hồi phục, dù chậm đến mức chính anh cũng khó lòng nhận ra. Thế nhưng, một buổi chiều, khoảng ba tuần sau khi tỉnh lại, người y tá chăm sóc anh, vốn rất tử tế với anh, đã đùa một câu vui vẻ khiến anh thấy buồn cười; anh cười, và khi anh làm vậy, cô vỗ tay bảo anh rồi sẽ trở lại làm người đàn ông khỏe mạnh. Tia hy vọng được nhen nhóm, và anh lại khao khát được sống. Gần như từ khoảnh khắc đó, tâm trí anh bớt hướng về những kinh hoàng của quá khứ, và bắt đầu nghĩ nhiều hơn đến cách tốt nhất để đối mặt với tương lai.
Nỗi đau lớn nhất của anh là vì cha mẹ, và làm sao để anh có thể đối mặt với họ một lần nữa. Anh vẫn cho rằng cách tốt nhất cho cả mình và họ là anh hoàn toàn cắt đứt liên lạc, lấy bất cứ khoản tiền nào có thể đòi lại từ Pryer, rồi đi đến một nơi nào đó ở tận cùng thế giới, nơi anh không bao giờ gặp ai từng quen biết mình thời đi học hay đại học, và bắt đầu lại từ đầu. Hoặc có lẽ anh có thể đến những mỏ vàng ở California hay Úc, nơi người ta kể bao chuyện kỳ diệu; ở đó, biết đâu anh có thể làm giàu, rồi nhiều năm sau quay về như một ông già, không ai nhận ra, và nếu được vậy, anh sẽ sống ở Cambridge. Khi anh xây những lâu đài trên không ấy, tia hy vọng trong anh trở thành ngọn lửa, và anh khao khát được khỏe mạnh, khao khát sự tự do, điều mà giờ đây, khi phần lớn bản án đã trôi qua, rốt cuộc cũng không còn xa xôi nữa.
Rồi mọi thứ bắt đầu định hình rõ ràng hơn. Dù có chuyện gì xảy ra, anh cũng sẽ không làm mục sư nữa. Ngay cả khi có ý định đó, việc anh tìm được một công việc phụ tá giáo khu khác cũng gần như là không thể, nhưng thực ra anh không hề muốn vậy. Anh căm ghét cuộc sống mình đã dẫn dắt kể từ khi bắt đầu đọc sách để nhận chức thánh; anh không thể tranh luận về nó, nhưng đơn giản là anh thấy ghê tởm và không muốn dính dáng đến nó nữa. Tuy nhiên, khi suy ngẫm về viễn cảnh trở lại làm người thường, dù có bị sỉ nhục đến đâu, anh lại thấy vui mừng vì những gì đã xảy ra, và tìm thấy phước lành trong chính sự tù đày mà lúc đầu tưởng chừng là bất hạnh khôn cùng.
Có lẽ cú sốc từ sự thay đổi quá lớn trong môi trường sống đã đẩy nhanh những thay đổi trong quan điểm của anh, giống như những cái kén tằm, khi được gửi trong giỏ bằng tàu hỏa, đã nở sớm hơn dự kiến do sự mới mẻ của hơi nóng và sự xóc nảy. Nhưng dù thế nào đi nữa, niềm tin của anh vào những câu chuyện về Cái chết, Sự phục sinh và Sự thăng thiên của Chúa Jesus, và do đó, đức tin của anh vào tất cả các phép lạ khác của Kitô giáo, đã rũ bỏ khỏi anh một lần và mãi mãi. Cuộc điều tra anh thực hiện sau lời quở trách của ông Shaw, dù vội vàng, đã để lại ấn tượng sâu sắc nơi anh, và giờ đây khi đã đủ khỏe để đọc sách, anh coi Tân Ước là tài liệu nghiên cứu chính, đọc nó với tinh thần mà ông Shaw mong muốn ở anh, tức là, như một người không muốn tin cũng chẳng muốn hoài nghi, mà chỉ quan tâm đến việc tìm hiểu xem liệu mình có nên tin hay không. Càng đọc với tinh thần đó, cán cân dường như càng nghiêng về phía không tin, cho đến cuối cùng, mọi nghi ngờ sâu hơn trở nên bất khả thi, và anh thấy rõ ràng rằng, dù những điều khác có thể là sự thật, thì câu chuyện Chúa Kitô đã chết, sống lại, và được đưa từ đất qua những đám mây lên thiên đàng không thể được chấp nhận bởi những người vô tư. Thật tốt khi anh đã phát hiện ra điều đó sớm như vậy. Dù bằng cách này hay cách khác, sớm muộn gì nó cũng sẽ đến với anh. Có lẽ anh đã thấy điều này từ nhiều năm trước nếu không bị những kẻ được trả tiền để bịt mắt anh che mắt. Anh tự hỏi, mình sẽ làm gì nếu không có phát hiện hiện tại cho đến tận nhiều năm sau, khi đã dấn thân sâu hơn vào cuộc đời mục sư? Liệu anh có đủ can đảm để đối mặt với nó, hay rất có thể anh sẽ tự tạo ra một lý do tuyệt vời nào đó để tiếp tục suy nghĩ như bấy lâu nay? Liệu anh có đủ can đảm để cắt đứt ngay cả với công việc phụ tá giáo khu hiện tại không?
Anh nghĩ là không, và không biết nên cảm ơn nhiều hơn vì đã được chỉ ra sai lầm của mình hay vì đã bị bắt lại và xoay chuyển để gần như không thể sai lầm thêm nữa, ngay đúng khoảnh khắc anh phát hiện ra nó. Cái giá anh phải trả cho ân huệ này thật nhẹ nhàng so với chính ân huệ đó. Còn cái giá nào quá đắt để phải trả cho việc khiến bổn phận trở nên rõ ràng và dễ dàng thực hiện thay vì vô cùng khó khăn? Anh thấy hối tiếc cho cha mẹ, và cho cô Maitland, nhưng anh không còn thấy hối tiếc cho bản thân mình nữa.
Tuy nhiên, một điều khiến anh bối rối là tại sao cho đến tận bây giờ anh mới biết mình ghét làm mục sư đến thế. Anh biết mình không đặc biệt thích công việc đó, nhưng nếu ai hỏi liệu anh có thực sự ghét nó không, anh sẽ trả lời là không. Tôi cho rằng con người hầu như luôn cần một cái gì đó bên ngoài bản thân để phơi bày cho họ thấy những sở thích và ác cảm của chính mình. Phần lớn những sở thích chắc chắn nhất của chúng ta không phải đến từ sự tự suy ngẫm hay bất kỳ quá trình lý trí có ý thức nào, mà từ sự vươn tới của trái tim để chào đón phúc âm được người khác tuyên xưng. Chúng ta nghe ai đó nói rằng điều này hay điều kia là thế này hay thế kia, và trong chốc lát, luồng suy nghĩ đã được sắp đặt sẵn bên trong chúng ta, mà sự hiện diện của nó chúng ta không hề hay biết, bừng tỉnh thành ý thức và nhận thức.
Chỉ mới một năm trước, anh đã hăng hái chào đón bài giảng của ông Hawke; kể từ đó, anh đã chạy theo một Trường Cao đẳng Bệnh học Tâm linh; giờ đây, anh đang dốc sức theo đuổi chủ nghĩa duy lý thuần túy và đơn giản; làm sao anh có thể chắc chắn rằng trạng thái tâm trí hiện tại của mình sẽ bền vững hơn những trạng thái trước đó? Anh không thể chắc chắn, nhưng anh cảm thấy như mình đang đứng trên nền tảng vững chắc hơn bao giờ hết, và cho dù những quan điểm hiện tại có nhất thời đến đâu, anh cũng không thể làm gì khác ngoài việc hành động theo chúng cho đến khi thấy có lý do để thay đổi. Anh tự suy ngẫm, sẽ không thể nào làm được điều này nếu anh vẫn tiếp tục bị bao quanh bởi những người như cha mẹ mình, hay Pryer và bạn bè của Pryer, và cha sở của anh. Anh đã quan sát, suy ngẫm và tiếp thu suốt những tháng ngày này mà không ý thức được sự phát triển tinh thần nào, cũng như một cậu học sinh không nhận ra sự lớn lên của cơ thể, nhưng liệu anh có thể thừa nhận sự phát triển của mình và hành động theo sức mạnh ngày càng tăng đó nếu anh vẫn duy trì mối quan hệ chặt chẽ với những người khẳng định một cách trang trọng rằng anh đang bị ảo giác? Sự kết hợp chống lại anh quá lớn khiến sức lực đơn độc của anh không thể phá vỡ, và anh cảm thấy nghi ngờ liệu có cú sốc nào nhẹ hơn cú sốc anh đang chịu đựng có thể đủ để giải thoát cho anh hay không.