Một dạo gần đây, khi đã tốt nghiệp xong xuôi và trở về nhà, Ernest có một cuộc trò chuyện ngắn với mẹ về dự định trở thành mục sư của mình. Người khởi xướng câu chuyện này là Theobald, cha cậu, vì chính ông lại ngại ngùng khi phải trực tiếp bàn luận với con trai. Lần này, họ trò chuyện khi đang đi dạo trong vườn, chứ không phải trên chiếc ghế xô-pha — thứ vốn chỉ được dành cho những dịp trọng đại.
“Con biết đấy, con trai yêu quý của mẹ,” bà bảo cậu, “papa” (bà luôn gọi Theobald là “papa” khi nói chuyện với Ernest) “rất lo lắng rằng con sẽ bước vào Nhà thờ một cách mù quáng mà không nhận thức đầy đủ những khó khăn trong cương vị của một mục sư. Chính papa đã cân nhắc mọi khía cạnh đó và nhận thấy rằng nếu ta dũng cảm đối mặt thì khó khăn cũng chẳng đáng là bao, nhưng ông ấy muốn con cũng phải cảm nhận được chúng một cách sâu sắc và trọn vẹn nhất có thể trước khi đưa ra những lời thệ nguyện không thể rút lại, để rồi sau này, con sẽ không bao giờ, không bao giờ phải hối tiếc về bước đi đó.”
Đây là lần đầu tiên Ernest nghe nói có những khó khăn như vậy, và cậu không khỏi thắc mắc một cách mơ hồ về bản chất của chúng.
“Ôi, chuyện đó à con trai,” Christina đáp, “mẹ không phải là người phù hợp để bàn luận, dù là xét về bản tính hay học vấn. Mẹ sợ rằng mình lại làm tâm trí con xao động mà chẳng thể giúp con định tâm trở lại. Ồ không! Phụ nữ tốt nhất là nên tránh xa những vấn đề như vậy, và mẹ nghĩ đàn ông cũng nên thế, nhưng vì papa muốn mẹ nói chuyện này với con để sau này không có gì phải hối tiếc, nên mẹ mới làm theo. Giờ thì, con đã biết hết rồi đấy.”
Cuộc trò chuyện kết thúc tại đó, và Ernest tin rằng mình thực sự đã biết hết. Mẹ cậu sẽ không bao giờ nói rằng cậu đã biết hết — nhất là về một vấn đề quan trọng như thế — nếu cậu chưa thực sự tường tận; ừ thì, xem ra cũng chẳng có gì to tát lắm. Cậu cho rằng chắc hẳn cũng có đôi chút khó khăn, nhưng cha cậu, dù sao cũng là một học giả uyên bác, hẳn đã đúng khi nói vậy, và cậu chẳng cần phải bận tâm thêm làm gì. Cuộc trò chuyện để lại ấn tượng nhạt nhòa đến mức mãi tận rất lâu sau này, khi tình cờ nhớ lại, cậu mới bàng hoàng nhận ra mình đã bị một vố “ảo thuật” ngoạn mục đến thế nào. Tuy nhiên, Theobald và Christina thì rất hài lòng vì đã làm tròn bổn phận bằng cách mở mắt cho con trai thấy những khó khăn khi phải chấp nhận mọi giáo lý của Nhà thờ. Thế là đủ; thật đáng mừng là dù đã được phơi bày đầy đủ và thẳng thắn trước mặt Ernest, cậu vẫn không thấy chúng nghiêm trọng. Vậy là lời cầu nguyện suốt bao năm trời để được trở nên “thực sự trung thực và tận tâm” của họ đã không uổng phí.
“Và bây giờ, con yêu,” Christina nói tiếp, sau khi đã gạt sang một bên tất cả những khó khăn có thể cản trở con đường trở thành mục sư của Ernest, “mẹ còn một vấn đề nữa muốn bàn với con. Đó là về chị Charlotte của con. Con biết chị ấy thông minh thế nào, và chị ấy đã luôn là một người chị hiền hậu, tốt bụng với con và Joey ra sao rồi đấy. Mẹ mong sao, Ernest yêu quý, mẹ có thể thấy chị ấy có nhiều cơ hội tìm được một người chồng phù hợp hơn ở Battersby này, và đôi khi mẹ nghĩ con có thể làm nhiều điều hơn để giúp chị ấy.”
Ernest bắt đầu thấy bực bội vì chuyện này, bởi cậu đã phải nghe quá nhiều lần rồi, nhưng cậu không nói gì cả.
“Con biết đấy, một người anh có thể làm được rất nhiều điều cho em gái nếu thực tâm muốn giúp. Một người mẹ thì chẳng làm được bao nhiêu — quả thực, việc đi tìm kiếm các chàng trai không phải là phận sự của người mẹ; đó là việc của người anh, phải tìm một người xứng đôi cho em mình; tất cả những gì mẹ có thể làm là cố gắng khiến Battersby trở nên hấp dẫn nhất có thể với bất kỳ người bạn nào mà con mời về. Và về khoản đó,” bà nói thêm, hất nhẹ đầu, “mẹ nghĩ từ trước đến nay mình chưa từng làm gì thiếu sót cả.”
Ernest đáp rằng cậu đã từng nhiều lần mời bạn bè đến chơi.
“Phải, con yêu, nhưng con phải thừa nhận rằng không ai trong số họ thực sự là kiểu thanh niên mà Charlotte có thể để mắt tới. Thật tình, mẹ phải thú nhận là mẹ hơi thất vọng khi thấy con chọn những người đó làm bạn thân.”
Ernest lại nhăn mặt.
“Con chưa bao giờ đưa Figgins về nhà khi còn ở Roughborough; mẹ cứ nghĩ Figgins là kiểu bạn mà con có thể mời về thăm gia đình chúng ta chứ.”
Câu chuyện về Figgins đã được lôi ra nói không biết bao nhiêu lần. Ernest hầu như chẳng quen biết gì Figgins, và Figgins, lớn hơn Ernest gần ba tuổi, đã rời trường từ lâu trước khi cậu kịp thân thiết. Hơn nữa, Figgins không phải là một chàng trai dễ mến, và đã có nhiều hành động gây khó chịu cho Ernest.
“Này,” mẹ cậu tiếp tục, “còn Towneley nữa. Mẹ đã nghe con kể về Towneley, người đã cùng chèo thuyền với con ở Cambridge. Mẹ ước gì, con yêu, con có thể vun đắp mối quan hệ với Towneley và mời cậu ấy đến thăm chúng ta. Cái tên nghe có vẻ quý tộc đấy, và mẹ hình như nghe con nói cậu ấy là con trai trưởng thì phải.”
Ernest đỏ mặt khi nghe đến cái tên Towneley.
Thực hư chuyện bạn bè của Ernest là thế này: Mẹ cậu rất thích thu thập danh tính của các cậu trai, nhất là những ai thân thiết với con trai bà; bà nghe càng nhiều thì càng muốn biết thêm; cơn đói thông tin của bà dường như không đáy; bà giống như một chú chim cu non tham ăn đang được chim chìa vôi đút mồi trên bãi cỏ, bà sẽ nuốt chửng mọi thứ Ernest mang về mà vẫn đói khát như chưa từng được ăn. Và bà luôn nhắm vào Ernest để “nạp năng lượng” thay vì Joey, vì Joey hoặc là ngu ngơ hơn hoặc là khó khai thác hơn — dù sao thì bà cũng moi tin từ Ernest dễ dàng hơn nhiều.
Thỉnh thoảng, một cậu thanh niên bằng xương bằng thịt lại bị quăng cho bà, hoặc là bị “bắt” mang về Battersby, hoặc bị lôi kéo gặp bà khi bà ghé Roughborough. Khi có mặt cậu ta, bà thường tỏ ra dễ chịu, hoặc ít nhất là khá dễ chịu, nhưng ngay khi chỉ còn lại Ernest, bà liền thay đổi giọng điệu. Dù bà có bẻ cong những lời chỉ trích của mình theo cách nào đi nữa, cuối cùng vẫn luôn dẫn đến một kết luận: bạn của cậu chẳng ra gì, bản thân Ernest cũng chẳng hơn gì, và lẽ ra cậu phải mang về cho bà một người khác, vì người này hoàn toàn không đạt yêu cầu.
Cậu bạn nào càng thân thiết với Ernest thì càng bị bà chê bai thậm tệ, đến mức cuối cùng Ernest đâm ra nảy sinh kế sách: hễ có cậu bạn nào cậu thực sự quý mến, cậu sẽ nói rằng đó không phải là bạn thân đặc biệt của mình, và thực ra cậu cũng chẳng rõ tại sao mình lại mời cậu ta đến. Thế nhưng, cậu lại rơi vào cảnh “tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa”, vì dẫu cậu ta có được khen ngợi nhiều hơn thì đến lượt Ernest bị chỉ trích vì tội không đánh giá cao bạn bè mình.
Một khi đã ghi nhớ cái tên nào, bà không bao giờ quên. “Thế còn anh bạn này, anh bạn kia thì sao?” bà sẽ thốt lên, nhắc đến một người bạn cũ nào đó mà Ernest đã cạch mặt từ lâu, hoặc một người đã sớm chứng tỏ chỉ là sao chổi nhất thời chứ chẳng phải vì sao cố định. Ernest ước giá như mình chưa từng thốt ra cái tên đó, và tự thề rằng từ nay sẽ không bao giờ nhắc đến bạn bè nữa. Nhưng chỉ vài tiếng sau, cậu lại quên sạch và liến thoắng một cách thiếu thận trọng như thường lệ; rồi mẹ cậu lại lao vào “con mồi” không một tiếng động như con cú mèo vồ chuột, để rồi sáu tháng sau, khi câu chuyện đã chẳng còn hợp thời, bà lại lôi ra nhai lại.
Sau đó là Theobald. Nếu một cậu bạn ở trường hoặc đại học được mời đến Battersby, lúc đầu Theobald sẽ cố tỏ ra dễ chịu. Ông làm việc này khá tốt khi muốn, và với thế giới bên ngoài, thường là ông muốn. Những người hàng xóm làm mục sư, và thực ra là tất cả hàng xóm của ông, càng ngày càng kính trọng ông hơn, và họ sẽ khiến Ernest phải hối hận vì sự thiếu thận trọng nếu cậu dám hé răng phàn nàn bất cứ điều gì, dù nhỏ nhất. Cách tư duy của Theobald thế này: “Nào, ta biết chắc Ernest đã kể với cậu chàng này rằng ta là một kẻ khó chịu đến mức nào, ta sẽ chỉ cho nó thấy ta chẳng khó chịu chút nào cả, mà là một lão già tốt bụng, một lão già vui tính, thực tế là một người tử tế đáng mến, và chính Ernest mới là đứa đáng trách trong suốt chuyện này.”
Vậy nên, lúc đầu ông sẽ cư xử rất tử tế với cậu bạn, và cậu ta sẽ thích mê ông, rồi đứng về phía ông để chống lại Ernest. Tất nhiên, nếu Ernest đã mời được bạn về Battersby thì cậu muốn bạn mình có một chuyến thăm vui vẻ, nên cậu cũng hài lòng khi thấy Theobald cư xử tốt như vậy. Nhưng đồng thời, cậu lại quá cần sự ủng hộ về mặt tinh thần, nên thật đau đớn cho cậu khi thấy một người bạn thân thiết của mình lại “đầu quân” sang phía kẻ thù. Bởi lẽ, bất kể ta biết một sự vật rõ ràng đến đâu — ví dụ, ta thấy một mảng màu là màu đỏ rành rành — thì việc thấy người khác nhìn nhận nó, hoặc ít nhất là nửa muốn tin nó, là màu xanh, cũng đủ làm ta chao đảo và tổn thương.
Theobald thường bắt đầu mất kiên nhẫn trước khi chuyến thăm kết thúc, nhưng ấn tượng hình thành trong giai đoạn đầu lại là thứ mà vị khách mang theo khi ra về. Theobald không bao giờ thảo luận về những cậu trai đó với Ernest. Chính Christina mới là người làm việc này. Theobald để mặc họ đến vì Christina cứ kiên trì, nhẹ nhàng đòi hỏi mãi; khi họ đến, ông cư xử lịch sự như tôi đã nói, nhưng ông không thích, còn Christina thì rất thích; bà hẳn đã mời cả nửa trường Roughborough và nửa Cambridge về Battersby nếu bà có thể xoay xở được, và nếu nó không tốn kém đến thế: bà thích họ đến để bà có thêm những mối quan hệ mới, và bà thích việc “xé xác” họ ra từng mảnh rồi trút lên đầu Ernest ngay khi bà đã chán họ.
Tệ nhất là bà lại thường xuyên chứng tỏ mình đúng. Các chàng trai trẻ thường mãnh liệt trong cảm xúc nhưng lại hiếm khi kiên định; phải đến khi lớn hơn, họ mới thực sự biết mình cần kiểu bạn nào; trong những thử nghiệm đầu đời, các chàng trai chỉ đơn giản là đang học cách đánh giá nhân cách. Ernest cũng không phải ngoại lệ. Những “chú thiên nga” của cậu lần lượt, ngay cả trong mắt cậu, hóa ra cũng chỉ là lũ ngỗng, và cậu bắt đầu nghĩ rằng có lẽ mẹ mình giỏi đánh giá con người hơn cậu thật; nhưng tôi nghĩ có thể tin chắc rằng, nếu Ernest mang về cho bà một chú thiên nga thực thụ, bà cũng sẽ tuyên bố đó là con ngỗng xấu xí và tồi tệ nhất mà bà từng thấy.
Ban đầu, cậu không hề nghi ngờ rằng việc mời bạn bè về là có mục đích nhắm vào Charlotte; mọi người chỉ ngầm hiểu rằng Charlotte và các cậu trai có thể sẽ nảy sinh cảm tình với nhau; và điều đó thì tuyệt quá còn gì, phải không? Nhưng cậu không thấy có ác ý cố tình nào trong sự sắp đặt đó cả. Tuy nhiên, giờ đây khi đã tỉnh ngộ, cậu chẳng còn thiết tha mời mọc bạn bè về Battersby nữa. Trong tâm trí non nớt của cậu, việc mời bạn về nhà khi mục đích thực sự chỉ là “Làm ơn, hãy cưới chị tôi đi” nghe thật thiếu trung thực. Nó giống như tìm cách chiếm đoạt tiền bạc bằng những mưu mẹo dối trá. Nếu cậu yêu quý Charlotte thì có lẽ chuyện đã khác, nhưng cậu lại coi chị ấy là một trong những cô gái khó ưa nhất mà cậu từng quen.
Chị ấy được cho là rất thông minh. Mọi cô gái trẻ hoặc là rất xinh đẹp, hoặc là rất thông minh, hoặc là rất ngọt ngào; họ có thể chọn danh mục nào mình muốn, nhưng kiểu gì cũng phải chọn một trong ba. Thật vô vọng nếu cố coi Charlotte là người xinh đẹp hay ngọt ngào. Vậy nên, chị ta đành chọn sự thông minh như là lựa chọn duy nhất còn lại. Ernest chưa bao giờ biết chị ta thể hiện tài năng trong lĩnh vực nghiên cứu cụ thể nào, vì chị ta chẳng biết chơi đàn, hát ca hay vẽ vời, nhưng phụ nữ vốn dĩ sắc sảo đến mức mẹ cậu và Charlotte thực sự đã thuyết phục được cậu rằng Charlotte sở hữu thứ gì đó gần với thiên tài thực thụ hơn bất kỳ thành viên nào khác trong gia đình. Thế nhưng, trong số tất cả những người bạn mà Ernest bị dụ dỗ mang về, chẳng ai tỏ ra bị ấn tượng bởi khả năng kiệt xuất của Charlotte đến mức muốn chiếm hữu lấy nó, và điều này có lẽ lý giải phần nào sự nhanh chóng và dứt khoát mà Christina loại bỏ họ từng người một để rồi lại muốn có người mới.
Và giờ bà muốn Towneley. Ernest đã thấy trước điều này và cố tránh né, vì cậu biết việc mời Towneley là không thể, ngay cả khi cậu có muốn.
Towneley thuộc về một trong những nhóm thượng lưu nhất tại Cambridge, và có lẽ là người được yêu mến nhất trong số các sinh viên đại học. Anh ta to lớn và rất bảnh bao — trong mắt Ernest, anh là người đàn ông đẹp trai nhất mà cậu từng thấy hoặc có thể thấy, vì không thể hình dung nổi một khuôn mặt nào sống động và dễ mến hơn. Anh chơi cricket và chèo thuyền giỏi, bản tính rất tốt bụng, cực kỳ khiêm tốn, không quá thông minh nhưng lại rất thực tế, và cuối cùng, cha mẹ anh đã qua đời trong một vụ lật thuyền khi anh mới hai tuổi, để lại anh làm người thừa kế duy nhất cho một trong những điền trang đẹp nhất vùng Nam nước Anh. Thỉnh thoảng, Vận May lại ưu ái một người một cách trọn vẹn; Towneley là một trong những người mà bà ấy đã “phải lòng”, và phán quyết chung trong trường hợp này là bà đã chọn rất sáng suốt.
Ernest đã thấy Towneley như cách mọi người trong trường Đại học (trừ các giáo sư, tất nhiên) đều thấy anh, vì anh là một nhân vật có tiếng, và vì là người dễ bị rung động nên Ernest còn mến Towneley hơn cả hầu hết mọi người. Tuy nhiên, cùng lúc đó, chưa bao giờ trong đầu cậu lại nghĩ rằng mình có thể quen biết anh. Cậu thích nhìn ngắm anh nếu có cơ hội, và cũng rất xấu hổ về điều đó, nhưng mọi chuyện chỉ dừng lại ở đó.
Thế nhưng, một sự tình cờ kỳ lạ đã xảy ra vào năm cuối của Ernest. Khi bốc thăm chia đội cho cuộc đua thuyền bốn người ngẫu hứng, cậu thấy mình trở thành người lái thuyền cho một đội mà chẳng ai khác ngoài thần tượng Towneley của cậu lại có mặt ở đó; ba người còn lại là những người bình thường, nhưng họ chèo khá ổn, và cả đội nhìn chung là khá mạnh.
Ernest đã sợ mất vía. Tuy nhiên, khi gặp nhau, cậu thấy Towneley không chỉ nổi bật ở sự thiếu vắng hoàn toàn vẻ kiêu kỳ “sang chảnh” và khả năng làm những người tiếp xúc với mình cảm thấy thoải mái, mà còn ở những tài năng bên ngoài; sự khác biệt duy nhất mà cậu thấy giữa Towneley và những người khác là anh dễ gần hơn nhiều. Tất nhiên, Ernest lại càng sùng bái anh hơn.
Cuộc đua kết thúc, mối liên hệ giữa hai người cũng chấm dứt, nhưng từ đó về sau, Towneley không bao giờ đi ngang qua mà không gật đầu chào và nói vài lời tử tế với Ernest. Trong một khoảnh khắc tồi tệ, cậu đã lỡ miệng nhắc đến cái tên Towneley ở Battersby, và giờ đây, kết cục là thế nào? Mẹ cậu đang hành hạ cậu, bắt phải mời Towneley về Battersby để cưới Charlotte. Chao ôi, nếu cậu nghĩ có dù chỉ là một tia hy vọng mong manh nhất về việc Towneley cưới Charlotte, cậu đã quỳ xuống cầu xin anh, kể cho anh nghe người phụ nữ đó đáng ghét đến thế nào, và van nài anh hãy tự cứu lấy mình ngay khi còn kịp.
Nhưng Ernest đã không cầu nguyện để trở nên “thực sự trung thực và tận tâm” trong nhiều năm như Christina. Cậu cố gắng che giấu cảm xúc và suy nghĩ của mình hết mức có thể, rồi lại lái câu chuyện quay về những khó khăn mà một mục sư có thể cảm thấy trên con đường thụ chức — không phải vì cậu có nghi ngờ gì, mà chỉ như một cách đánh lạc hướng. Tuy nhiên, mẹ cậu nghĩ rằng bà đã giải quyết xong xuôi chuyện đó rồi, và cậu chẳng gặt hái được gì thêm từ bà. Chẳng bao lâu sau, cậu tìm cách thoát thân, và không chậm trễ chớp lấy cơ hội.