Nhiều người nói rằng thời đi học là quãng thời gian hạnh phúc nhất đời họ. Có thể họ đúng, nhưng tôi luôn thấy nghi ngờ những người nói câu đó. Bản thân việc biết mình đang hạnh phúc hay bất hạnh ở hiện tại đã đủ khó, mà việc so sánh xem giai đoạn nào trong đời hạnh phúc hay bất hạnh hơn lại càng khó hơn; điều duy nhất ta có thể khẳng định là ta khá hạnh phúc chừng nào ta không nhận ra rõ ràng rằng mình đang khổ sở. Khi tôi trò chuyện với Ernest về điều này cách đây không lâu, cậu bảo rằng hiện tại cậu hạnh phúc đến mức chắc chắn chưa bao giờ cậu thấy hạnh phúc hơn thế, và cũng chẳng mong gì hơn nữa, nhưng Cambridge mới là nơi đầu tiên cậu thực sự cảm nhận được niềm hạnh phúc một cách tự giác và liên tục.
Làm sao một chàng trai có thể không thấy sung sướng tột cùng khi lần đầu tiên nhận ra mình có những căn phòng mà cậu biết trong vài năm tới sẽ là lâu đài của riêng mình? Tại đây, cậu sẽ không bị buộc phải rời khỏi chỗ ngồi thoải mái nhất ngay khi vừa mới ổn định xong chỉ vì cha hoặc mẹ tình cờ bước vào và cậu phải nhường chỗ cho họ. Chiếc ghế êm ái nhất ở đây là dành cho cậu, chẳng có ai ở chung phòng hay can thiệp vào những việc cậu thích làm — kể cả việc hút thuốc. Chao ôi, nếu căn phòng như vậy có nhìn ra phía sau hay phía trước là một bức tường trống trơn thì nó vẫn cứ là thiên đường, vậy mà ở đây, khung cảnh nhìn ra lại là những khoảng sân cỏ tĩnh lặng, những dãy hành lang hay những khu vườn, giống như phần lớn các căn phòng ở Oxford và Cambridge.
Theobald, với tư cách là một thành viên hội đồng lâu năm và là giảng viên tại trường Emmanuel — nơi ông đã cho Ernest nhập học — đã có thể nhờ người đồng nghiệp hiện tại ưu tiên cho một chút khi chọn phòng. Vì thế, căn phòng của Ernest rất dễ chịu, nhìn ra khoảng sân cỏ nằm giữa các khu vườn của các thành viên hội đồng.
Theobald tháp tùng cậu đến Cambridge, và ông đã thể hiện phong độ tốt nhất của mình trong chuyến đi đó. Ông thích chuyến dạo chơi này, và ngay cả ông cũng không khỏi cảm thấy tự hào khi có một cậu con trai đã trưởng thành đang theo học tại trường đại học. Một vài tia sáng phản chiếu từ vẻ huy hoàng này cũng được dành cho chính Ernest. Theobald nói rằng ông “sẵn lòng hy vọng” — đây là một trong những câu cửa miệng của ông — rằng con trai mình sẽ sang trang mới giờ khi đã rời ghế nhà trường, và về phần mình, ông “chỉ quá sẵn lòng” — lại một câu cửa miệng khác — để cho quá khứ ngủ yên.
Ernest, khi chưa có tên trong sổ bộ, đã có thể dùng bữa tối cùng cha tại bàn của các thành viên hội đồng ở một trường đại học khác theo lời mời của một người bạn cũ của Theobald; tại đó, cậu làm quen với đủ loại cao lương mỹ vị mà ngay cả cái tên cậu cũng chưa từng nghe qua, và khi thưởng thức chúng, cậu cảm thấy mình thực sự đang đón nhận một nền giáo dục khai phóng. Cuối cùng, khi đến lúc cậu phải tới trường Emmanuel để ngủ trong căn phòng mới, cha cậu đi cùng cậu đến cổng và nhìn cậu an toàn vào trong trường; chỉ vài phút sau, cậu thấy mình cô độc trong căn phòng mà mình đã có chìa khóa riêng.
Kể từ lúc này, cậu bắt đầu những chuỗi ngày mà dù không hoàn toàn không một gợn mây, nhưng nhìn chung đều rất hạnh phúc. Tuy nhiên, tôi không cần phải mô tả chi tiết, vì cuộc đời của một sinh viên điềm đạm, nề nếp đã được kể lại trong hàng chục cuốn tiểu thuyết hay hơn tôi có thể kể. Một vài bạn học cũ của Ernest cũng lên Cambridge cùng thời điểm với cậu, và cậu vẫn giữ mối quan hệ bạn bè thân thiết với họ trong suốt những năm đại học. Những bạn học cũ khác thì lớn hơn cậu một hoặc hai tuổi; họ ghé thăm cậu, và nhờ đó cậu có được màn ra mắt khá thuận lợi vào cuộc sống đại học. Một tính cách thẳng thắn hằn lên trên khuôn mặt, khiếu hài hước, cùng một bản tính dễ làm hòa hơn là gây hấn đã bù đắp cho vài phần lúng túng và thiếu khéo léo trong giao tiếp của cậu. Chẳng bao lâu, cậu trở thành một thành viên khá được yêu mến trong nhóm nổi bật nhất cùng khóa, và dù không có khả năng trở thành, cũng chẳng có tham vọng trở thành một thủ lĩnh, cậu vẫn được những người thủ lĩnh chấp nhận như một trong những người bạn đồng hành thân cận.
Vào thời điểm đó, cậu không có chút tham vọng nào; sự vĩ đại, hay thực ra là bất kỳ sự vượt trội nào, dường như quá xa vời và khó hiểu đến mức ý nghĩ gắn kết những điều đó với bản thân chưa bao giờ thoáng qua tâm trí cậu. Nếu có thể tránh được sự chú ý của tất cả những người mà cậu cảm thấy không "cùng tần số", cậu coi như mình đã chiến thắng vẻ vang. Cậu không quan tâm đến việc đạt được tấm bằng loại ưu, ngoại trừ việc nó phải đủ tốt để giữ cho cha mẹ mình yên lòng. Cậu chẳng bao giờ mơ đến việc giành được một học bổng nghiên cứu; nếu có, hẳn cậu đã cố gắng hết sức, vì cậu bắt đầu yêu Cambridge đến mức không thể chịu nổi ý nghĩ phải rời xa nơi này; thực ra, sự ngắn ngủi của quãng thời gian hạnh phúc hiện tại là điều duy nhất khiến cậu thực sự bận tâm lúc này.
Vì bớt phải lo nghĩ đến chuyện lớn khôn và đầu óc cũng thảnh thơi hơn, cậu bắt đầu đọc sách khá chăm chỉ — không phải vì cậu thích, mà vì người ta bảo cậu nên làm vậy, và bản năng tự nhiên của cậu, giống như tất cả những chàng trai trẻ có chí hướng, là làm theo những gì người có thẩm quyền bảo. Dự định ở Battersby (vì Tiến sĩ Skinner đã nói rằng Ernest không bao giờ có thể giành được học bổng nghiên cứu) là cậu sẽ lấy một tấm bằng đủ tốt để có thể trở thành gia sư hoặc giáo viên tại một trường học nào đó trước khi thụ phong mục sư. Khi cậu hai mươi mốt tuổi, số tiền thừa kế sẽ thuộc quyền kiểm soát của cậu, và điều tốt nhất cậu có thể làm là dùng nó để mua quyền bổ nhiệm vào một giáo khu mà vị mục sư đương nhiệm đã già, rồi sống bằng tiền lương gia sư hoặc giáo viên cho đến khi nhận nhiệm sở. Cậu có thể mua một giáo khu rất tốt bằng số tiền thừa kế từ ông nội hiện có, vì Theobald chưa bao giờ thực sự có ý định khấu trừ tiền nuôi dưỡng và học hành của con trai, và số tiền đó đã tích lũy lên đến khoảng năm ngàn bảng; ông chỉ nói về việc khấu trừ để thúc đẩy cậu con trai nỗ lực hết mức có thể, bằng cách khiến cậu nghĩ rằng đó là cơ hội duy nhất để tránh bị chết đói — hoặc có lẽ chỉ đơn thuần là vì ông thích trêu chọc.
Khi Ernest có một giáo khu với thu nhập 600 hoặc 700 bảng một năm cùng một ngôi nhà, và không quá đông giáo dân — chà, cậu có thể tăng thu nhập bằng cách nhận dạy kèm, hoặc thậm chí mở trường học, và rồi, giả sử ở tuổi ba mươi, cậu có thể lập gia đình. Với Theobald, thật không dễ để tìm ra một kế hoạch nào hợp lý hơn thế. Ông không thể đưa Ernest vào kinh doanh, vì ông chẳng có quan hệ làm ăn nào — hơn nữa ông cũng không hiểu kinh doanh nghĩa là gì; ông cũng chẳng có mối quan hệ nào trong ngành luật; y khoa là một nghề bắt sinh viên phải trải qua những thử thách và cám dỗ mà những bậc cha mẹ thương con như họ đều e ngại; cậu sẽ bị đẩy vào giữa những người bạn đồng hành và làm quen với những chi tiết có thể làm vấy bẩn cậu, và dù cậu có thể đứng vững, thì cũng “quá có khả năng” là cậu sẽ gục ngã. Hơn nữa, thụ phong mục sư là con đường mà Theobald biết và thấu hiểu, và thực tế là con đường duy nhất mà ông biết chút ít, vì vậy chẳng có gì ngạc nhiên khi đó là con đường ông chọn cho Ernest.
Những điều trên đã được tiêm nhiễm vào đầu người hùng của tôi từ thuở bé, cũng giống như cách nó đã được tiêm nhiễm vào chính Theobald, và kết quả cũng y hệt — tức là xác tín rằng cậu chắc chắn sẽ trở thành một mục sư, nhưng chuyện đó còn xa vời lắm, và cậu cho rằng mọi thứ đều ổn cả. Còn về nghĩa vụ phải đọc sách chăm chỉ và giành tấm bằng tốt nhất có thể, điều này khá rõ ràng, nên cậu bắt đầu bắt tay vào làm việc, như tôi đã nói, một cách ổn định, và trước sự ngạc nhiên của mọi người cũng như chính bản thân mình, cậu đã giành được một suất học bổng đại học, dù giá trị không lớn nhưng vẫn là học bổng, ngay trong học kỳ đầu tiên. Không cần phải nói, Theobald đã giữ sạch số tiền này, tin rằng khoản tiền tiêu vặt ông cho phép Ernest là đủ dùng cho cậu, và biết rằng thật nguy hiểm khi để người trẻ có tiền trong tay. Tôi không cho rằng ông đã từng nghĩ đến việc thử nhớ lại cảm giác của chính mình khi cha ông cũng làm điều tương tự với ông.
Vị thế của Ernest về mặt này cũng gần giống như hồi ở trường, chỉ khác là quy mô lớn hơn. Hóa đơn của gia sư và bếp ăn được trả thay cho cậu; cha gửi cho cậu rượu; ngoài ra, cậu có 50 bảng một năm để tự chi trả tiền quần áo và mọi chi phí khác; đây là mức chi tiêu thông thường ở trường Emmanuel thời của Ernest, mặc dù nhiều người có ít hơn số đó. Ernest làm đúng như hồi ở trường — cậu tiêu sạch số tiền mình có ngay sau khi nhận được; sau đó cậu mắc phải vài khoản nợ khiêm tốn, rồi sống chắt bóp cho đến học kỳ sau, khi đó cậu sẽ ngay lập tức trả nợ, rồi lại bắt đầu các khoản nợ mới với mức độ tương đương những khoản vừa thanh toán. Khi nhận được 5000 bảng và không còn phụ thuộc vào cha nữa, thì 15 đến 20 bảng là đủ để trang trải toàn bộ các khoản chi tiêu không nằm trong kế hoạch của cậu.
Cậu tham gia câu lạc bộ chèo thuyền và thường xuyên có mặt tại các buổi tập. Cậu vẫn hút thuốc, nhưng không bao giờ uống nhiều rượu hay bia quá mức, trừ những dịp tiệc tùng chèo thuyền, nhưng ngay cả khi đó, cậu cũng thấy hậu quả thật khó chịu và sớm học được cách tự kiểm soát trong giới hạn an toàn. Cậu đi lễ nhà nguyện thường xuyên như quy định; cậu dự thánh lễ hai ba lần một năm, vì gia sư bảo cậu nên làm vậy; thực tế là cậu sống một cuộc đời chừng mực và sạch sẽ, đúng như tôi tưởng tượng mọi bản năng của cậu thôi thúc cậu làm, và khi cậu sa ngã — vì ai sinh ra từ bụng mẹ mà không đôi lần mắc lỗi? — thì đó là sau một cuộc đấu tranh dữ dội với sự cám dỗ mà xác thịt con người khó lòng cưỡng lại; sau đó cậu rất ăn năn và sẽ giữ mình một thời gian khá dài mà không tái phạm; và đó là cách cậu luôn sống kể từ khi bước vào tuổi nông nổi.
Cho đến tận cuối sự nghiệp tại Cambridge, cậu vẫn không nhận thức được rằng mình có khả năng làm được bất cứ điều gì, nhưng những người khác đã bắt đầu thấy rằng cậu không phải là người thiếu năng lực và đôi khi nói với cậu như vậy. Cậu không tin; thực ra cậu thừa biết rằng nếu họ nghĩ cậu thông minh thì họ đã bị đánh lừa, nhưng việc có thể đánh lừa họ khiến cậu hài lòng, và cậu vẫn cố gắng làm điều đó thêm nữa; vì thế, cậu khá để tâm tìm kiếm những lời sáo rỗng mà cậu có thể nắm bắt và áp dụng đúng lúc, và có lẽ đã tự gây rắc rối cho mình nếu cậu không sẵn sàng vứt bỏ bất kỳ lời sáo rỗng nào ngay khi tìm được cái khác hợp ý mình hơn; bạn bè thường nói rằng khi cậu bay lên, cậu bay như loài chim dẽ giun, lượn lách vài vòng theo các hướng khác nhau trước khi định hình vào một đường bay ổn định, nhưng một khi đã vào guồng, cậu sẽ cứ thế giữ vững hướng đi đó.