Đường Đời Chông Gai

Lượt đọc: 871 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 1

❊ ❊ ❊

Hồi đầu thế kỷ, khi tôi còn là một cậu bé, tôi vẫn nhớ một ông lão mặc quần ống túm, đi tất len, thường chống gậy đi khập khiễng quanh đường làng. Vào năm 1807, ông hẳn đã gần tám mươi tuổi; tôi cho rằng mình khó có thể nhớ về ông trước thời điểm đó, vì tôi sinh năm 1802. Mấy lọn tóc trắng lòa xòa quanh tai, đôi vai còng xuống và đầu gối run rẩy, nhưng ông vẫn tráng kiện và rất được kính trọng trong cái thế giới nhỏ bé Paleham của chúng tôi. Ông tên là Pontifex.

Người ta bảo vợ ông mới là chủ gia đình; tôi nghe nói bà có mang về cho ông chút tiền của, nhưng chắc cũng chẳng đáng là bao. Bà là một người phụ nữ cao lớn, vai ngang (tôi từng nghe cha tôi gọi bà là một người đàn bà kiểu Gothic), người đã khăng khăng đòi kết hôn với ông Pontifex khi ông còn trẻ và quá đỗi hiền lành để từ chối bất kỳ người phụ nữ nào ngỏ lời với mình. Hai vợ chồng họ chung sống với nhau cũng không đến nỗi bất hạnh, bởi tính ông Pontifex vốn dễ chịu và ông sớm học được cách nhún nhường trước những cơn thịnh nộ dữ dội hơn của vợ.

Ông Pontifex làm nghề thợ mộc; cũng có thời gian ông làm thư ký giáo xứ; tuy nhiên, khi tôi bắt đầu nhớ về ông, ông đã khá giả đến mức không còn phải tự tay làm việc nữa. Thời trẻ, ông tự học vẽ. Tôi không nói là ông vẽ đẹp, nhưng thật ngạc nhiên là ông lại có thể vẽ khá đến thế. Cha tôi, người đảm nhận chức mục sư tại Paleham vào khoảng năm 1797, đã có trong tay khá nhiều bức vẽ của ông già Pontifex. Những bức vẽ ấy luôn là về các chủ đề địa phương, tỉ mỉ một cách tự nhiên đến mức có thể bị nhầm với tác phẩm của một bậc thầy cổ xưa nào đó. Tôi nhớ chúng được treo trong khung kính tại phòng làm việc của nhà mục sư, và nhuốm màu xanh, cũng như mọi thứ khác trong phòng, từ ánh sáng phản chiếu qua những tán lá thường xuân mọc quanh cửa sổ. Tôi tự hỏi làm sao chúng có thể thực sự biến mất và chấm dứt vai trò là những bức vẽ, và rồi chúng sẽ bước vào những giai đoạn tồn tại mới nào.

Chưa thỏa mãn với việc làm một họa sĩ, ông Pontifex còn muốn làm nhạc sĩ. Ông tự tay đóng chiếc đàn organ trong nhà thờ, và làm thêm một chiếc nhỏ hơn để giữ trong nhà mình. Ông chơi đàn cũng như cách ông vẽ, không quá xuất sắc theo tiêu chuẩn chuyên nghiệp, nhưng tốt hơn nhiều so với kỳ vọng. Bản thân tôi sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc, và khi ông già Pontifex phát hiện ra điều đó, như ông sớm làm, ông đâm ra quý mến tôi.

Có lẽ người ta sẽ nghĩ với bao nhiêu việc cùng lúc như vậy, ông khó có thể là một người thành đạt, nhưng thực tế lại không phải thế. Cha ông từng là một người làm thuê theo ngày, bản thân ông cũng bắt đầu cuộc đời chẳng có vốn liếng gì ngoài sự khôn ngoan và thể chất tốt; vậy mà giờ đây, xưởng của ông chất đầy gỗ, và toàn bộ cơ ngơi của ông toát lên vẻ sung túc vững chãi. Vào cuối thế kỷ mười tám, không lâu trước khi cha tôi đến Paleham, ông đã thuê một trang trại rộng khoảng chín mươi mẫu Anh, nhờ đó mà cuộc sống trở nên khấm khá hơn nhiều. Đi kèm với trang trại là một ngôi nhà kiểu cũ nhưng thoải mái, với một khu vườn và vườn cây ăn trái đầy quyến rũ. Công việc thợ mộc giờ đây được tiến hành trong một tòa nhà phụ, vốn từng là một phần của một tu viện, dấu tích của nó vẫn còn nhìn thấy ở nơi gọi là Abbey Close. Bản thân ngôi nhà, nằm nép mình giữa những khóm hoa kim ngân và hoa hồng leo, là một điểm nhấn cho cả ngôi làng, và cách bài trí bên trong cũng mẫu mực không kém gì vẻ ngoài trang trí của nó. Người ta đồn rằng bà Pontifex hồ tinh bột cả những tấm ga trải giường tốt nhất của bà, và tôi hoàn toàn tin là như vậy.

Tôi nhớ làm sao căn phòng khách của bà, một nửa không gian bị choán bởi chiếc đàn organ do chồng bà đóng, và thoang thoảng mùi một hai quả táo héo từ cây mộc qua (pyrus japonica) mọc ngoài nhà; bức tranh con bò đoạt giải treo trên lò sưởi, chính ông Pontifex đã vẽ; bức tranh trong suốt vẽ người đàn ông đi soi đèn cho một cỗ xe ngựa trong đêm tuyết rơi, cũng do ông Pontifex vẽ; ông lão và bà lão nhỏ bé dùng để dự báo thời tiết; tượng sứ người chăn cừu và cô gái chăn cừu; những lọ cắm cỏ lau, cỏ đuôi mèo cùng một hai chiếc lông công điểm xuyết; và những chiếc bát sứ đầy cánh hoa hồng khô ướp muối lá nguyệt quế. Tất cả đã biến mất từ lâu và trở thành kỷ niệm, nhạt nhòa nhưng đối với tôi vẫn còn vương vấn hương thơm.

Còn căn bếp của bà thì sao—cả những thoáng nhìn vào căn hầm thăm thẳm phía sau, nơi những tia sáng lấp lánh hắt ra từ mặt vỏ thùng sữa nhợt nhạt, hoặc có thể là từ cánh tay và gương mặt cô gái vắt sữa đang hớt lớp váng kem; hay căn kho của bà, nơi bà cất giữ vô vàn báu vật, trong đó có loại sáp dưỡng môi nổi tiếng mà bà rất đỗi tự hào, và mỗi năm bà thường tặng một thỏi cho những người bà đặc biệt kính mến. Bà đã chép lại công thức làm loại sáp này và đưa cho mẹ tôi một hai năm trước khi bà qua đời, nhưng chúng tôi chẳng bao giờ làm được giống như bà. Hồi chúng tôi còn bé, thi thoảng bà vẫn gửi lời thăm hỏi tới mẹ tôi và xin phép cho chúng tôi đến uống trà cùng bà. Bà tiếp đãi chúng tôi thật chu đáo. Về tính tình của bà, chúng tôi chưa từng gặp một bà cụ nào dễ mến như vậy trong đời; bất kể ông Pontifex có phải chịu đựng điều gì, thì chúng tôi không có lý do gì để phàn nàn cả, và rồi ông Pontifex sẽ chơi đàn organ cho chúng tôi nghe, còn chúng tôi thì đứng quanh ông, há hốc miệng và nghĩ ông là người đàn ông tài giỏi tuyệt vời nhất từng được sinh ra, tất nhiên là trừ cha chúng tôi ra.

Bà Pontifex không có khiếu hài hước, ít nhất là tôi không nhớ có dấu hiệu nào, nhưng chồng bà thì lại rất vui tính, dù ít ai đoán được điều đó từ vẻ ngoài của ông. Tôi nhớ có lần cha tôi sai tôi xuống xưởng của ông để lấy chút keo dán, và tôi tình cờ đến đúng lúc ông già Pontifex đang mắng cậu bé giúp việc. Ông túm lấy tai cậu chàng—một gã đầu óc bã đậu—và nói: "Sao hả? Lại lạc lối rồi à—ngu ngơ hết chỗ nói." (Tôi tin rằng chính cậu bé được cho là một linh hồn lang thang, và vì thế mới bị gọi là lạc lối.) "Này, nghe đây, nhóc con," ông tiếp lời, "một số đứa trẻ sinh ra đã ngu ngốc, và mày là một trong số đó; một số đứa thì đạt đến độ ngu ngốc—lại là mày nữa đấy, Jim—mày vừa sinh ra đã ngu ngốc lại còn làm tăng thêm cái gia sản bẩm sinh ấy—và một số đứa" (đến đây là cao trào khi đầu và tai cậu bé bị lắc qua lắc lại) "thì bị nhồi nhét sự ngu ngốc, mà nếu Chúa cho phép thì trường hợp của mày sẽ không như thế, nhóc ạ, vì ta sẽ tống khứ sự ngu ngốc ra khỏi người mày, dù ta có phải cho mày ăn vài cái bạt tai," nhưng tôi không thấy ông lão thực sự tát Jim, hay làm gì hơn là giả vờ dọa dẫm, vì hai người họ hiểu nhau quá rõ.

Một lần khác, tôi nhớ mình nghe ông gọi người bắt chuột trong làng bằng cách nói: "Lại đây, tên ba ngày ba đêm kia," ám chỉ, như tôi biết sau này, những đợt say xỉn của tay bắt chuột; nhưng tôi sẽ không kể thêm về những chuyện vặt vãnh đó nữa. Gương mặt cha tôi luôn rạng rỡ khi nhắc đến tên ông già Pontifex. "Cha nói cho con hay, Edward," ông thường bảo tôi, "ông già Pontifex không chỉ là một người có năng lực, mà ông còn là một trong những người tài giỏi nhất mà cha từng biết."

Điều này thật quá mức chịu đựng đối với một thanh niên như tôi. "Thưa cha," tôi đáp, "ông ấy đã làm được gì chứ? Ông ấy vẽ được đôi chút, nhưng liệu ông ấy có thể nhét được một bức tranh vào triển lãm của Viện Hàn lâm Hoàng gia để cứu lấy mạng mình không? Ông ấy đóng hai chiếc đàn organ và có thể chơi bản Minuet trong vở Samson trên chiếc này và bản March trong vở Scipio trên chiếc kia; ông ấy là một thợ mộc giỏi và hơi tếu táo; ông ấy là một ông lão tốt bụng, nhưng sao cha lại tôn ông ấy lên cao hơn năng lực thật của ông ấy nhiều đến vậy?"

"Con trai ạ," cha tôi đáp lại, "con không được đánh giá dựa trên tác phẩm, mà phải đánh giá tác phẩm trong mối liên hệ với hoàn cảnh xung quanh. Con nghĩ Giotto hay Filippo Lippi có thể đưa được tranh vào Triển lãm không? Liệu có dù chỉ một trong số những bức bích họa mà chúng ta đi xem khi ở Padua có nổi một cơ hội nhỏ nhoi nào được treo lên, nếu bây giờ nó được gửi đi triển lãm không? Chà, những người ở Viện Hàn lâm sẽ phẫn nộ đến mức họ thậm chí còn chẳng buồn viết thư cho tội nghiệp Giotto bảo ông ấy đến mang bức bích họa của mình về. Phew!" ông tiếp tục, bắt đầu hào hứng hẳn lên, "nếu ông già Pontifex có được những cơ hội như Cromwell, ông ấy đã làm được tất cả những gì Cromwell làm, và còn làm tốt hơn nữa; nếu ông ấy có được những cơ hội như Giotto, ông ấy đã làm được tất cả những gì Giotto làm, và chẳng kém cạnh gì đâu; thực tế thì ông ấy chỉ là một thợ mộc làng, và cha dám chắc rằng cả đời ông ấy chưa bao giờ làm ẩu một việc gì."

"Nhưng," tôi nói, "chúng ta không thể đánh giá con người với quá nhiều chữ 'nếu' như vậy. Nếu ông già Pontifex sống vào thời Giotto, có lẽ ông ấy đã là một Giotto khác, nhưng ông ấy đâu có sống vào thời Giotto."

"Cha nói cho con hay, Edward," cha tôi nói với vẻ nghiêm nghị, "chúng ta phải đánh giá con người không quá dựa vào những gì họ làm, mà dựa vào việc họ khiến ta cảm nhận được rằng họ có khả năng làm được những gì. Nếu một người đã làm đủ, dù là trong hội họa, âm nhạc hay những công việc của đời thường, để khiến cha cảm thấy rằng cha có thể tin tưởng ông ấy trong những tình huống khẩn cấp, thì thế là đủ rồi. Cha không đánh giá một người qua những gì họ thực sự đặt lên toan vẽ, hay qua những hành động mà họ đã thực hiện, nói theo cách khác, trên tấm toan của cuộc đời họ, mà là qua những gì họ khiến cha cảm thấy rằng họ đã cảm nhận và hướng tới. Nếu ông ấy khiến cha cảm thấy rằng ông ấy coi những điều đó là đáng yêu, cũng chính là những điều cha thấy đáng yêu, thì cha không đòi hỏi gì thêm nữa; ngữ pháp của ông ấy có thể không hoàn hảo, nhưng cha vẫn hiểu được ông ấy; ông ấy và cha có sự đồng điệu; và cha nhắc lại, Edward, rằng ông già Pontifex không chỉ là một người có năng lực, mà là một trong những người tài giỏi nhất mà cha từng biết."

Trước lập luận này thì chẳng còn gì để nói nữa, và các chị em tôi nhìn tôi ra hiệu im lặng. Không hiểu sao, các chị em tôi luôn nhìn tôi ra hiệu im lặng mỗi khi tôi bất đồng quan điểm với cha.

"Nhắc đến người con trai thành đạt của ông ấy xem," cha tôi hừ mũi, người mà tôi đã chọc giận thực sự. "Nó chẳng đáng xách dép cho cha nó. Nó có hàng ngàn bảng một năm, trong khi cha nó vào cuối đời có lẽ chỉ có ba ngàn shilling một năm. Nó là một người thành đạt; nhưng cha nó, với dáng vẻ khập khiễng trên con phố Paleham trong đôi tất len xám, chiếc mũ vành rộng và chiếc áo khoác đuôi tôm màu nâu, vẫn giá trị gấp trăm lần George Pontifex, bất kể những xe cộ, ngựa xe và cái vẻ tự phụ mà nó phô trương."

"Nhưng dù sao," ông nói thêm, "George Pontifex cũng chẳng phải kẻ ngốc." Và điều này dẫn chúng ta đến thế hệ thứ hai của gia đình Pontifex mà chúng ta cần quan tâm.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.