Khi tôi nghiền ngẫm lại tất cả những gì Ernest đã kể về những suy ngẫm của cậu ấy trong tù, và những kết luận cậu rút ra, tôi chợt thấy rằng thực tế là cậu ấy đang làm chính cái điều mà cậu ấy không bao giờ ngờ tới. Ý tôi là cậu ấy đang cố gắng từ bỏ cha mẹ vì Chúa. Cậu ấy hẳn sẽ nói mình từ bỏ họ vì nghĩ họ cản trở cậu trong việc theo đuổi hạnh phúc chân chính và bền lâu nhất của mình. Đồng ý, nhưng nếu đây không phải là Chúa thì là gì? Và Chúa là gì nếu không phải là điều này? Một người theo đuổi quan điểm cao cả và tự trọng nhất về hạnh phúc của chính mình, và kiên trì với nó bất chấp những quy ước xã hội, thì đó là một Cơ Đốc nhân, dù anh ta có nhận thức được và tự gọi mình như vậy hay không. Một bông hồng vẫn là bông hồng dù nó không biết tên mình.
Nếu hoàn cảnh khiến cho nghĩa vụ trở nên dễ dàng hơn đối với cậu ấy so với đa số mọi người thì sao? Đó là vận may của cậu, cũng giống như người khác có vận may được sinh ra trong hoàn cảnh khiến nghĩa vụ của họ trở nên dễ dàng hơn vậy. Chắc chắn rằng nếu người ta sinh ra đã giàu có hoặc xinh đẹp, họ có quyền hưởng vận may của mình. Tôi biết một số người sẽ nói rằng chẳng ai có quyền được sinh ra với một cơ thể khỏe mạnh hơn người khác; những người khác lại nói rằng may mắn là thứ duy nhất xứng đáng được con người tôn sùng. Tôi dám chắc cả hai bên đều có lý lẽ rất thuyết phục, nhưng dù bên nào đúng đi nữa, chắc chắn Ernest có quyền hưởng vận may khi thấy nghĩa vụ của mình trở nên dễ dàng hơn, cũng giống như cậu đã phải chịu vận rủi khi rơi vào tình cảnh khiến mình phải ngồi tù. Đừng nên chế nhạo một người vì họ nắm trong tay quân bài chủ; chỉ nên chế nhạo nếu họ đánh quân bài đó tồi tệ mà thôi.
Thật ra, tôi tự hỏi liệu có bao giờ việc từ bỏ cha mẹ vì Chúa lại khó khăn hơn đối với bất kỳ ai so với trường hợp của Ernest hay không. Mối quan hệ giữa các bên hầu như luôn trở nên căng thẳng dữ dội trước khi đi đến bước này. Tôi ngờ rằng chưa ai từng phải từ bỏ những người mà mình yêu thương sâu sắc chỉ vì vấn đề lương tâm đơn thuần: người ta sẽ thôi không còn yêu thương họ nữa rất lâu trước khi bị đòi hỏi phải cắt đứt với họ; bởi lẽ những khác biệt về quan điểm liên quan đến bất kỳ vấn đề quan trọng nào đều nảy sinh từ sự khác biệt về bản chất, và những khác biệt này đã dẫn đến rất nhiều bất đồng khác đến nỗi khi việc “từ bỏ” thực sự diễn ra, nó cũng giống như việc nhổ bỏ một chiếc răng đau nhưng đã lung lay và rỗng tuếch vậy. Nỗi đau thực sự là khi phải mất đi những người mà chúng ta không hề bị đòi hỏi phải từ bỏ vì Chúa. Khi đó mới thực sự là một sự dằn vặt. Thật may mắn, dù nhiệm vụ được yêu cầu khó khăn đến mức nào, chỉ cần chúng ta thực hiện nó là đủ; chúng ta sẽ gặt hái phần thưởng, giống như thể đó là một công việc vĩ đại của Hercules vậy.
Trở lại chuyện chính, kết luận mà Ernest đi đến là cậu sẽ trở thành một thợ may. Cậu đã thảo luận vấn đề này với tuyên úy, người nói rằng không có lý do gì cậu không thể kiếm được sáu hoặc bảy shilling một ngày vào thời điểm ra tù, nếu cậu chịu khó học nghề trong thời gian còn lại của bản án—chưa đầy ba tháng; bác sĩ nói cậu đủ khỏe để làm việc này, và đó gần như là thứ duy nhất cậu đủ khả năng đảm đương vào lúc này; thế là cậu rời bệnh xá sớm hơn dự định và vào xưởng may, vui mừng khôn xiết vì nghĩ rằng mình đã tìm thấy lối đi một lần nữa, và tự tin rằng một ngày nào đó sẽ vươn lên nếu chỉ cần có một điểm tựa vững chắc để bắt đầu.
Bất cứ ai tiếp xúc với cậu đều thấy rằng cậu không thuộc về cái gọi là tầng lớp tội phạm, và thấy cậu hăng hái học hỏi cũng như không gây rắc rối nên họ luôn đối xử với cậu tử tế và gần như tôn trọng. Cậu không thấy công việc này phiền toái: nó còn dễ chịu hơn nhiều so với việc làm các bài thơ Latin và Hy Lạp ở Roughborough; cậu cảm thấy mình thà ở đây, trong tù, còn hơn là quay lại Roughborough—vâng, hay thậm chí là quay lại Cambridge. Rắc rối duy nhất mà cậu có nguy cơ gặp phải là do trao đổi lời nói hoặc ánh mắt với những bạn tù có vẻ tử tế hơn. Điều này bị cấm, nhưng cậu không bao giờ bỏ lỡ cơ hội phá luật trong việc này.
Bất kỳ người nào có năng lực như cậu, đồng thời lại khao khát học hỏi, tất nhiên sẽ tiến bộ nhanh chóng, và trước khi ra tù, người quản giáo nói rằng chỉ với ba tháng học việc, cậu đã là một thợ may giỏi bằng nhiều người học mười hai tháng. Ernest chưa bao giờ được các giáo viên của mình khen ngợi nhiều đến thế trước đây. Mỗi ngày, khi sức khỏe dần hồi phục và quen dần với môi trường xung quanh, cậu lại nhìn thấy những lợi thế mới trong vị trí của mình, những lợi thế mà cậu chưa từng nhắm tới, nhưng lại đến gần như bất chấp mong muốn của chính cậu, và cậu kinh ngạc trước vận may của mình, thứ đã sắp đặt mọi việc tốt hơn nhiều so với những gì cậu có thể tự sắp đặt cho chính mình.
Việc cậu đã sống sáu tháng ở Ashpit Place là một ví dụ điển hình. Những điều mà đối với những người như cậu là không thể thì giờ lại trở nên khả thi. Nếu một người như Towneley bị bảo rằng từ nay phải sống trong một ngôi nhà như ở Ashpit Place, thì đó sẽ là điều quá sức chịu đựng đối với anh ta. Bản thân Ernest cũng không thể chịu nổi nếu cậu buộc phải đến đó sống vì túng thiếu tiền bạc. Chỉ vì cảm thấy mình có thể bỏ đi bất cứ lúc nào nên cậu mới không muốn làm vậy; tuy nhiên, giờ đây khi đã quen với cuộc sống ở Ashpit Place, cậu không còn bận tâm đến nó nữa, và có thể sống vui vẻ ở những khu vực thấp kém hơn của London miễn là cậu có thể tự trang trải cuộc sống. Không phải nhờ sự thận trọng hay lo xa mà cậu đã trải qua quá trình học việc cuộc đời này giữa những người nghèo. Cậu đã cố gắng một cách yếu ớt để trở nên kỹ lưỡng trong công việc của mình: cậu đã không kỹ lưỡng, toàn bộ sự việc là một thất bại thảm hại; nhưng cậu đã thực hiện một nỗ lực nhỏ nhoi, yếu ớt theo hướng trở nên chân thực, và kìa, trong giờ phút khó khăn nhất, điều đó đã quay trở lại với cậu cùng một phần thưởng hậu hĩnh hơn nhiều so với những gì cậu xứng đáng nhận được. Cậu hẳn đã không thể đối mặt với việc trở thành một trong những người rất nghèo nếu không có chiếc cầu nối mà cậu đã vô tình tìm thấy ở Ashpit Place. Đúng là ngôi nhà cậu chọn có những nhược điểm, nhưng cậu không cần phải sống trong một ngôi nhà có ông Holt, và cậu sẽ không còn bị ràng buộc với cái nghề mà cậu vô cùng căm ghét; nếu không có những tiếng thét hay những buổi đọc kinh, cậu có thể hạnh phúc trong một căn gác mái với giá ba shilling một tuần, như nơi cô Maitland từng sống.
Khi suy nghĩ sâu hơn, cậu nhớ rằng mọi sự đều hiệp lại làm nên điều tốt cho những ai yêu mến Chúa; cậu tự hỏi liệu có phải mình cũng đang cố gắng yêu mến Ngài, dù còn rất khiếm khuyết hay không? Cậu không dám trả lời Có, nhưng cậu sẽ cố gắng hết sức để điều đó trở thành sự thật. Rồi trong tâm trí cậu vang lên khúc nhạc cao quý của Handel: “Lạy Chúa cao cả, Đấng chưa từng được biết đến nhưng vẫn đầy huyền bí,” và cậu cảm nhận nó theo cách chưa từng có trước đây. Cậu đã mất đức tin vào Cơ Đốc giáo, nhưng đức tin của cậu vào một cái gì đó—cậu không biết là gì, nhưng biết rằng có một cái gì đó, dù vẫn còn mơ hồ, làm cho cái đúng trở thành đúng và cái sai trở thành sai—đức tin của cậu vào điều này lớn dần lên mỗi ngày.
Một lần nữa, trong tâm trí cậu lại hiện lên những suy nghĩ về sức mạnh mà cậu cảm nhận được trong mình, và liệu nó sẽ tìm lối thoát như thế nào và ở đâu. Bản năng vốn đã dẫn dắt cậu sống giữa những người nghèo vì đó là điều gần gũi nhất mà cậu có thể nắm bắt một cách rõ ràng cũng đến hỗ trợ cậu ở đây. Cậu nghĩ về vàng ở Úc và cách những người sống giữa mỏ vàng đó chưa bao giờ nhìn thấy nó dù nó tràn ngập xung quanh họ: “Vàng có ở khắp nơi,” cậu thầm nghĩ, “đối với những ai tìm kiếm nó.” Liệu cơ hội của cậu có đang ở ngay trước mắt nếu cậu quan sát kỹ môi trường xung quanh mình không? Vị trí của cậu là gì? Cậu đã mất tất cả. Chẳng lẽ cậu không thể biến việc mất tất cả thành một cơ hội sao? Liệu cậu có thể, nếu cũng tìm kiếm sức mạnh của Chúa, thấy được như Thánh Paul rằng sức mạnh đó được hoàn thiện trong sự yếu đuối không?
Cậu không còn gì để mất nữa; tiền bạc, bạn bè, danh dự, tất cả đã mất từ lâu nếu không muốn nói là mãi mãi; nhưng còn có một thứ khác cũng đã bay đi cùng với những thứ đó. Ý tôi là nỗi sợ về những gì con người có thể làm với cậu. Cantabil vacuus. Ai có thể làm tổn thương cậu nhiều hơn những gì cậu đã phải chịu đựng? Chỉ cần có khả năng tự kiếm bánh mì nuôi thân, và cậu không biết điều gì mà mình không dám mạo hiểm nếu nó khiến thế giới trở thành một nơi hạnh phúc hơn cho những người trẻ tuổi và đáng yêu. Trong điều này, cậu tìm thấy sự an ủi đến mức gần như ước rằng mình đã mất danh tiếng một cách trọn vẹn hơn—vì cậu thấy rằng điều đó giống như mạng sống của một con người, thứ có thể được tìm thấy bởi những ai đánh mất nó và bị đánh mất bởi những ai cố gắng tìm kiếm nó. Cậu đã không đủ dũng cảm để từ bỏ tất cả vì Chúa, nhưng giờ đây Chúa đã nhân từ lấy đi tất cả, và kìa! dường như tất cả đều đã được tìm thấy.
Khi những ngày tháng chậm rãi trôi qua, cậu nhận ra rằng Cơ Đốc giáo và sự chối bỏ Cơ Đốc giáo xét cho cùng cũng gặp nhau như bất kỳ thái cực nào khác; đó là cuộc chiến về tên gọi—chứ không phải về bản chất sự việc; trên thực tế, Giáo hội Công giáo, Giáo hội Anh giáo và những người tự do tư tưởng đều có cùng tiêu chuẩn lý tưởng và gặp nhau ở hình mẫu người quân tử; vì vị thánh hoàn hảo nhất chính là người quân tử hoàn hảo nhất. Sau đó cậu cũng thấy rằng việc một người tuyên xưng tôn giáo hay vô thần chẳng quan trọng mấy, miễn là anh ta thực hiện điều đó với sự bao dung, thiếu nhất quán và không cố chấp đến cùng cực. Chính sự không khoan nhượng trong giáo điều, chứ không phải bản thân giáo điều hay việc thiếu giáo điều mới là điều nguy hiểm. Đây là điểm chốt của toàn bộ hệ tư tưởng; khi đạt đến đây, cậu không còn muốn quấy nhiễu cả Giáo hoàng nữa. Đức Tổng Giám mục Canterbury có thể đã nhảy nhót xung quanh cậu và thậm chí nhặt những mẩu vụn trên tay cậu mà không hề có nguy cơ bị rắc một chút muối tinh quái nào. Bản thân vị giáo chủ thận trọng đó có lẽ đã có một ý kiến khác, nhưng những chú chim ức đỏ và chim hét nhảy nhót trên bãi cỏ của chúng ta cũng không cần phải nghi ngại một cách vô ích đối với bàn tay ném cho chúng những mẩu vụn bánh mì vào mùa đông như vị Tổng Giám mục đó đã từng nghi ngại người anh hùng của tôi.
Có lẽ cậu đã đạt đến kết luận trên nhờ một sự kiện gần như ép buộc cậu phải thiếu nhất quán. Vài ngày sau khi rời bệnh xá, vị tuyên úy đến phòng giam và nói với cậu rằng người tù chơi đàn organ trong nhà nguyện vừa mãn hạn tù và đang rời nhà tù; vì vậy ông đề nghị vị trí này cho Ernest, người mà ông đã biết là chơi được đàn organ. Ban đầu, Ernest nghi ngờ liệu có nên giúp đỡ các nghi lễ tôn giáo nhiều hơn mức mình bị bắt buộc phải làm hay không, nhưng niềm vui được chơi đàn organ và những đặc quyền mà vị trí này mang lại khiến cậu thấy những lý do tuyệt vời để không ép sự nhất quán đến chết. Vậy là, sau khi đã giới thiệu một yếu tố thiếu nhất quán vào hệ tư tưởng của mình, cậu đã quá nhất quán để không phải là một người thiếu nhất quán một cách nhất quán, và chẳng bao lâu sau, cậu trượt dài vào một thái độ thờ ơ dễ mến, mà vẻ ngoài chẳng khác mấy so với thái độ thờ ơ mà ông Hawke đã đánh thức cậu khỏi đó.
Nhờ trở thành người chơi đàn, cậu thoát khỏi cối xay guồng, công việc mà bác sĩ đã nói cậu chưa đủ sức đảm đương, nhưng lẽ ra cậu có thể đã phải làm khi khỏe hơn. Nếu muốn, cậu đã có thể tránh hoàn toàn việc làm ở xưởng may và chỉ làm công việc tương đối nhẹ nhàng là lo liệu các phòng của tuyên úy, nhưng cậu muốn học nghề may nhiều nhất có thể, vì vậy cậu đã không tận dụng cơ hội này; tuy nhiên, cậu được phép dành hai giờ mỗi ngày vào buổi chiều để luyện tập. Kể từ khoảnh khắc đó, cuộc sống tù tội của cậu không còn đơn điệu nữa, và hai tháng còn lại của bản án trôi qua gần như nhanh chóng như thể cậu đang được tự do. Với âm nhạc, sách vở, học nghề và những cuộc trò chuyện với tuyên úy, người chính xác là kiểu người tốt bụng, thấu đáo mà Ernest cần để giúp cậu vững vàng hơn một chút, những ngày tháng trôi qua thật dễ chịu đến mức khi đến lúc phải rời nhà tù, cậu đã làm vậy, hoặc nghĩ rằng mình đã làm vậy, không phải mà không có chút nuối tiếc.