Ông Pontifex không phải là hạng người hay tự làm khổ mình vì những động cơ hành động. Thời đó, người ta không hay tự vấn bản thân như chúng ta bây giờ; họ sống theo kiểu kinh nghiệm thực tế là chính. Tiến sĩ Arnold lúc đó vẫn chưa gieo rắc cái hạt giống của những tư tưởng nghiêm túc mà chúng ta đang gặt hái hiện nay, và người ta không hiểu tại sao mình lại không được làm điều mình muốn nếu việc đó chẳng dẫn tới hậu quả tai hại nào cho bản thân. Tuy nhiên, thời đó cũng như thời nay, đôi khi người ta vẫn tự chuốc lấy nhiều hậu quả tai hại hơn mức họ đã lường trước.
Cũng như bao người giàu có khác vào đầu thế kỷ này, ông ăn uống nhiều hơn mức cần thiết để giữ gìn sức khỏe. Ngay cả cái thể trạng tuyệt vời của ông cũng không thể chống chọi mãi với một chế độ ăn uống quá độ và những gì mà ngày nay chúng ta coi là uống quá nhiều. Gan ông không ít lần bị trục trặc, và mỗi sáng khi xuống ăn sáng, mắt ông lại vàng vọt. Lúc ấy, bọn trẻ trong nhà biết rằng chúng nên cẩn thận. Theo quy luật chung, không phải cứ ăn nho chua là răng con cái sẽ bị ê buốt. Những bậc cha mẹ khá giả hiếm khi ăn nhiều nho chua; mối nguy cho con cái nằm ở chỗ cha mẹ chúng ăn quá nhiều nho ngọt.
Tôi thừa nhận rằng thoạt nhìn, thật bất công khi cha mẹ cứ vui vẻ hưởng thụ còn con cái lại là kẻ chịu phạt. Nhưng giới trẻ nên nhớ rằng trong nhiều năm trời, chúng là một phần máu thịt của cha mẹ, nên chính chúng cũng đã được hưởng phần nhiều niềm vui đó thông qua cha mẹ mình. Nếu bây giờ chúng quên mất niềm vui ấy, thì cũng giống như bất kỳ ai bị đau đầu sau một đêm say sưa vậy. Người bị đau đầu không thể giả vờ mình là một người khác với kẻ đã say mèm tối hôm qua, rồi đòi hỏi rằng chính cái "tôi" của đêm hôm trước phải chịu phạt chứ không phải cái "tôi" của sáng hôm nay. Con cái cũng không nên phàn nàn về cơn đau đầu mà chính mình đã góp phần gây ra khi còn trong hình hài của cha mẹ; bởi sự tiếp nối của bản sắc, tuy không hiển hiện ngay tức thì, nhưng vẫn thực hữu trong trường hợp này cũng như trường hợp kia. Điều thực sự cay nghiệt là khi cha mẹ cứ mãi hưởng lạc sau khi con cái đã chào đời, để rồi con cái phải gánh chịu hậu quả cho việc đó.
Vào những ngày đen tối này, ông thường nhìn mọi thứ một cách u ám và tự nhủ rằng dù đã hết mực tử tế, bọn trẻ vẫn chẳng yêu thương gì ông. Nhưng thử hỏi ai có thể yêu thương một người đang mắc chứng đau gan? Ông tự than thở rằng, sự vô ơn ấy thật thấp kém biết bao! Đặc biệt là đối với chính bản thân ông, một người con mẫu mực, luôn kính trọng và vâng lời cha mẹ, dù họ chẳng chi ra lấy một phần trăm số tiền mà ông đã vung phí cho con cái mình. "Chuyện vẫn cứ lặp lại như thế thôi," ông tự nhủ, "càng cho giới trẻ nhiều, chúng càng đòi hỏi lắm, và chẳng hề nhận được lấy một lời cảm ơn; ta đã phạm phải một sai lầm lớn; ta đã quá nuông chiều bọn trẻ; thôi chẳng sao, ta đã làm tròn bổn phận với chúng, thậm chí còn hơn thế nữa; nếu chúng không làm tròn bổn phận với ta, thì đó là chuyện giữa chúng với Chúa. Ít ra, ta cũng chẳng có tội tình gì. Chà, mình lẽ ra đã có thể tái giá và làm cha của một gia đình thứ hai, có lẽ là hiếu thảo hơn, v.v., v.v." Ông tự thương hại mình vì đã tốn kém cho việc học hành của con cái; ông không nhìn ra rằng cái giá của sự học ấy đắt hơn với những đứa trẻ nhiều so với cái giá ông phải trả, vì nó lấy đi của chúng khả năng tự kiếm sống dễ dàng thay vì giúp chúng làm điều đó, và bắt chúng phải phụ thuộc vào cha mình trong nhiều năm sau khi đã đủ tuổi để tự lập. Một nền giáo dục trường công lập cắt đứt đường lui của một đứa trẻ; nó không còn có thể trở thành người lao động hay thợ thủ công nữa, mà đó lại là những người duy nhất không có cuộc sống bấp bênh—tất nhiên là trừ những kẻ được thừa kế tiền bạc hoặc được sắp đặt từ sớm vào một công việc ổn định, bằng phẳng. Ông Pontifex chẳng thấy được điều này; tất cả những gì ông thấy là mình đang chi nhiều tiền cho con cái hơn mức luật pháp bắt buộc, và anh còn đòi hỏi gì hơn nữa? Lẽ nào ông không thể gửi cả hai đứa con trai đi học việc ở mấy cửa hàng rau quả sao? Lẽ nào sáng mai ông không thể làm thế nếu ông muốn? Khả năng áp dụng phương án này là một chủ đề ưa thích của ông mỗi khi nổi cáu; sự thật là, ông chưa bao giờ bắt con mình đi làm nghề bán rau quả, nhưng bọn trẻ khi bàn tán với nhau đã đôi lần đi đến kết luận rằng, ước gì ông làm thật.
Những lúc khác, khi không khỏe, ông lại gọi chúng vào chỉ để cho vui cái trò vung vẩy tờ di chúc ra dọa nạt. Trong tưởng tượng, ông lần lượt gạch tên đứa này đến đứa khác và để lại tiền để lập nhà tế bần, cho đến khi cuối cùng ông buộc phải đổi ý, để rồi lần tới khi nổi giận lại có cái thú được tiếp tục gạch tên chúng đi.
Tất nhiên, nếu người trẻ để cho hành vi của mình bị chi phối bởi ý muốn của những người còn sống, thì chúng đang làm một điều rất sai lầm và chắc chắn sẽ phải chịu khổ về sau. Tuy nhiên, quyền năng lủng lẳng và đe dọa bằng di chúc dễ bị lạm dụng và thường xuyên trở thành một công cụ tra tấn đến mức, nếu có thể, tôi sẽ thông qua một đạo luật tước quyền lập di chúc của bất cứ ai trong vòng ba tháng kể từ ngày vi phạm một trong các hành vi trên, và để tòa án sơ thẩm hoặc vị thẩm phán đã kết án người đó định đoạt tài sản của họ sao cho hợp lý và phải lẽ nếu họ qua đời trong thời gian bị đình chỉ quyền lập di chúc.
Ông Pontifex sẽ gọi bọn trẻ vào phòng ăn. "John thân mến, Theobald thân mến," ông sẽ nói, "nhìn ta đây này. Ta bắt đầu cuộc đời với hai bàn tay trắng, chỉ với bộ quần áo cha mẹ đưa cho khi lên London. Cha ta cho ta mười si-ling và mẹ ta năm si-ling tiền tiêu vặt, và ta đã nghĩ họ thật hào phóng. Cả đời ta chưa bao giờ xin cha ta lấy một si-ling, cũng chẳng nhận gì từ ông ngoài khoản tiền nhỏ ông thường chu cấp hàng tháng cho đến khi ta nhận được lương. Ta tự mở đường cho mình và ta mong các con cũng làm như vậy. Đừng bao giờ nghĩ rằng ta sẽ vắt kiệt sức lực để kiếm tiền rồi cho các con tiêu xài hộ. Nếu muốn có tiền, các con phải tự kiếm lấy như ta đã từng, vì ta xin thề là ta sẽ không để lại một xu nào cho đứa nào trong hai đứa trừ khi các con chứng minh được mình xứng đáng. Giới trẻ ngày nay dường như mong đợi đủ loại xa xỉ và nuông chiều mà thời ta còn nhỏ chưa bao giờ nghe tới. Cha ta chỉ là một thợ mộc bình thường, thế mà cả hai đứa bây giờ đều đang học ở các trường công lập, tốn của ta bao nhiêu trăm bảng một năm, trong khi bằng tuổi các con, ta đang cắm cúi làm việc sau bàn giấy ở văn phòng kế toán của chú Fairlie. Nếu có được một nửa lợi thế như các con, ta đã làm được những gì chứ? Các con lẽ ra phải trở thành công tước hoặc lập ra những đế chế mới ở những vùng đất chưa ai khám phá, thế mà ngay cả khi đó, ta vẫn nghi ngờ liệu các con có làm được nhiều như ta đã làm hay không. Không, không, ta sẽ chu cấp cho các con học hết trường phổ thông và đại học, rồi sau đó, nếu các con muốn, các con hãy tự tìm đường sống trên thế giới này."
Cứ như thế, ông tự đẩy mình vào trạng thái phẫn nộ đầy đạo đức, đến nỗi đôi khi ông đánh bọn trẻ ngay tại chỗ với bất kỳ cái cớ nào nghĩ ra lúc đó.
Ấy vậy mà, so với những đứa trẻ khác, anh em nhà Pontifex vẫn còn may mắn; cứ mười gia đình thì có chín gia đình có hoàn cảnh tệ hơn; chúng được ăn uống thực phẩm lành mạnh, ngủ trong những chiếc giường êm ái, có những bác sĩ giỏi nhất chăm sóc khi đau ốm và nền giáo dục tốt nhất mà tiền bạc có thể mua được. Việc thiếu không khí trong lành dường như không ảnh hưởng nhiều đến hạnh phúc của lũ trẻ trong một con hẻm ở London: phần lớn chúng vẫn hát ca, vui đùa như thể đang ở trên một vùng đồng hoang ở Scotland. Tương tự như vậy, sự thiếu vắng một bầu không khí tinh thần ấm áp thường không được nhận ra bởi những đứa trẻ chưa từng biết đến nó. Người trẻ có một khả năng kỳ diệu là hoặc chết đi, hoặc tự thích nghi với hoàn cảnh. Ngay cả khi chúng bất hạnh—vô cùng bất hạnh—thật đáng kinh ngạc là người ta dễ dàng ngăn chúng nhận ra điều đó, hoặc ít nhất là ngăn chúng quy kết nó cho bất kỳ nguyên nhân nào khác ngoài sự hư đốn của chính bản thân chúng như thế nào.
Với những bậc cha mẹ muốn có một cuộc sống yên ổn, tôi khuyên rằng: Hãy bảo con cái mình rằng chúng rất hư—hư hơn hầu hết những đứa trẻ khác. Hãy lấy những đứa trẻ nhà người quen làm hình mẫu hoàn hảo và khắc sâu vào tâm trí con mình cảm giác thua kém về bản thân. Các vị nắm giữ nhiều "vũ khí" hơn chúng nên chúng không thể chống trả lại các vị. Đây gọi là ảnh hưởng đạo đức, và nó sẽ cho phép các vị muốn nạt nộ chúng thế nào tùy thích. Chúng tin các vị biết rõ mọi chuyện và chúng chưa đủ lớn để bắt quả tang các vị nói dối nhiều lần đến mức nghi ngờ rằng các vị không phải là người không màng danh lợi và trung thực một cách nghiêm cẩn như các vị tự thể hiện; chúng cũng sẽ không biết các vị hèn nhát đến nhường nào, hay các vị sẽ sớm bỏ chạy ra sao nếu chúng phản kháng một cách kiên trì và sáng suốt. Các vị giữ quyền gieo xúc xắc và tung nó cho cả các vị lẫn con cái mình. Vậy hãy cứ làm cho xúc xắc bị cựa, vì các vị có thể dễ dàng ngăn con mình kiểm tra chúng. Hãy nói với chúng rằng các vị đã nuông chiều chúng đến mức nào; hãy nhấn mạnh vào lợi ích không thể đong đếm mà các vị đã ban cho chúng, trước hết là việc đưa chúng đến với thế giới này, nhưng cụ thể hơn là đưa chúng đến với thế giới này với tư cách là con cái của các vị chứ không phải của bất kỳ ai khác. Hãy nói rằng các vị luôn đặt lợi ích cao nhất của chúng lên hàng đầu mỗi khi các vị nổi cáu và muốn trút giận để làm dịu tâm hồn mình. Hãy xoáy sâu vào những "lợi ích cao nhất" này. Hãy nuôi dưỡng chúng về mặt tinh thần bằng những câu chuyện Chủ Nhật kiểu "diêm sinh và mật đường" của vị Giám mục quá cố vùng Winchester. Các vị nắm giữ mọi quân bài tẩy, hoặc nếu không thì các vị cũng có thể tráo bài; nếu các vị chơi bài một cách khôn ngoan, các vị sẽ thấy mình đứng đầu những gia đình hạnh phúc, đoàn kết, kính sợ Chúa, y như bạn cũ của tôi, ông Pontifex vậy. Đúng là con cái các vị có lẽ sẽ khám phá ra tất cả sự thật vào một ngày nào đó, nhưng không phải cho đến khi đã quá muộn để chúng có thể làm gì được hay gây bất tiện gì cho chính các vị.
Một vài nhà châm biếm đã phàn nàn về cuộc đời ở chỗ mọi niềm vui đều thuộc về giai đoạn đầu đời và chúng ta phải nhìn chúng dần tàn lụi cho đến khi chỉ còn lại, có lẽ, là nỗi khốn cùng của tuổi già ốm yếu.
Với tôi, tuổi trẻ giống như mùa xuân, một mùa bị tâng bốc quá mức—thú vị nếu đó là một mùa xuân thuận lợi, nhưng trên thực tế, rất hiếm khi được ưu ái và theo quy luật chung, thường đáng nhớ vì những cơn gió đông buốt giá hơn là những làn gió xuân ấm áp. Mùa thu là mùa chín muồi hơn, và những gì chúng ta mất đi ở hoa lá thì chúng ta nhận lại được nhiều hơn ở trái ngọt. Fontenelle ở tuổi chín mươi, khi được hỏi khoảng thời gian hạnh phúc nhất trong đời là lúc nào, đã nói rằng ông không biết liệu mình có bao giờ hạnh phúc hơn lúc bấy giờ hay không, nhưng có lẽ những năm tháng đẹp nhất của ông là khoảng thời gian từ năm mươi lăm đến bảy mươi lăm tuổi, và Tiến sĩ Johnson xếp những niềm vui của tuổi già cao hơn hẳn những niềm vui của tuổi trẻ. Đúng là khi về già, chúng ta sống dưới bóng của Cái Chết, thứ mà giống như thanh kiếm Damocles, có thể rơi xuống bất cứ lúc nào, nhưng chúng ta đã quá quen với việc cuộc sống là một chuỗi những nỗi sợ hãi hơn là tổn thương, đến mức chúng ta trở nên giống như những người sống dưới chân núi Vesuvius, cứ phó mặc cho số phận mà chẳng mấy băn khoăn.