Ellen và anh ăn ở với nhau cực kỳ hòa thuận. Có lẽ chính sự khác biệt quá lớn giữa hai người lại là điều hay, bởi Ellen chẳng mong được nâng cao vị thế, mà Ernest cũng chẳng hề có ý định "khai hóa" cho cô. Anh rất mực mến thương và đối xử tử tế với cô. Họ có những nỗi niềm chung có thể san sẻ, có những ký ức quá khứ mà cả hai đều tỏ tường; lại thêm tính nết ai nấy đều rất đỗi ôn hòa — chừng ấy là đã quá đủ. Ellen dường như chẳng hề ghen tuông khi thấy Ernest dành phần lớn thời gian sau giờ làm việc để ngồi trên gian phòng phía trước ở tầng một — nơi tôi thỉnh thoảng vẫn sang chơi. Cô hoàn toàn có thể lên ngồi cùng anh nếu muốn, nhưng không hiểu sao cô luôn tìm được đủ thứ việc dưới nhà để bận rộn. Cô cũng rất tinh tế khi khuyến khích anh ra ngoài chơi vào buổi tối bất cứ khi nào anh thích, mà chẳng hề bận tâm xem anh có dẫn mình theo hay không — và điều này lại vô cùng hợp ý Ernest. Theo tôi thấy, cuộc sống hôn nhân của anh hạnh phúc hơn hẳn so meo với mặt bằng chung của thiên hạ.
Thuở ban đầu, mỗi lần tình cờ giáp mặt những người bạn cũ, anh lại cảm thấy vô cùng chua chát. Nhưng cảm giác ấy cũng nhanh chóng qua đi; hoặc là họ lờ anh đi, hoặc là anh chủ động ngó lơ họ. Một hai lần đầu bị người ta ngoảnh mặt thì chẳng dễ chịu gì, nhưng về sau, điều đó lại trở nên khá thú vị. Đến khi bắt đầu thấy mình đang từng bước tiến lên, anh chẳng còn mảy meo bận tâm xem thiên hạ bàn tán ra sao về quá khứ của mình nữa. Đó quả là một thử thách đau đớn, nhưng nếu một người bản chất đã có nền tảng trí tuệ và đạo đức vững vàng, thì chẳng có gì rèn giũa bản lĩnh cho anh ta tốt bằng việc từng bị người đời ngoảnh mặt quay lưng.
Việc thắt chặt chi tiêu đối với anh chẳng có gì khó khăn, bởi thói quen sinh hoạt của anh vốn không hề xa hoa. Anh thích đi xem kịch, thích những chuyến dã ngoại cuối tuần về chốn thôn quê và thích hút thuốc lá; ngoài ra anh hầu như không bận tâm đến thứ gì khác, trừ viết lách và âm nhạc. Còn mấy buổi hòa nhạc thông thường thì anh ghét cay ghét đắng. Anh tôn sùng Handel, thích Offenbach cùng những giai điệu ngân vang trên phố xá, nhưng ngoài hai cực đoan ấy ra thì anh chẳng màng đến thứ gì ở giữa. Thành thử, âm nhạc chẳng tốn của anh bao nhiêu. Về phần kịch nghệ, tôi kiếm cho anh và Ellen bao nhiêu vé mời tùy thích, nên khoản này hoàn toàn miễn phí. Những chuyến dã ngoại Chủ nhật cũng chỉ tốn một khoản nhỏ; chỉ cần một hai shilling là anh đã có vé khứ hồi đến một nơi đủ xa ngoại ô để thỏa sức đi bộ và đổi gió cả ngày. Mấy lần đầu Ellen cũng đi cùng, nhưng rồi cô bảo đi như thế quá sức với mình; vả lại cô cũng muốn thỉnh thoảng gặp lại vài người bạn cũ, mà họ với anh có lẽ khó mà hợp nhau, nên tốt nhất là anh cứ đi một mình. Lý lẽ ấy nghe thật hợp tình hợp lý và đúng chóc nguyện vọng của Ernest khiến anh vui vẻ đồng ý ngay, chẳng chút nghi ngờ những mối nguy hiểm vốn dĩ quá rõ ràng với tôi khi nghe cô ta đặt vấn đề như vậy. Dẫu sao tôi vẫn giữ im lặng, và trong một thời gian, mọi chuyện tiếp tục êm đẹp. Như tôi đã nói, một trong những niềm vui lớn nhất của anh là viết lách. Nếu một người luôn mang theo cuốn sổ ký họa nhỏ và liên tục ghi chép, người đó có bản năng của một họa sĩ; dù có trăm ngàn điều cản trở sự phát triển, bản năng ấy vẫn luôn tồn tại. Bản năng văn chương cũng vậy, có thể nhận biết khi một người luôn thủ sẵn cuốn sổ tay nhỏ trong túi áo gi lê để ghi lại bất cứ điều gì khiến mình ấn tượng, những câu nói hay tình cờ nghe được, hoặc dẫn chiếu đến một đoạn văn mà mình nghĩ sau này sẽ dùng đến. Ernest lúc nào cũng mang theo một cuốn sổ như thế. Ngay từ thời còn ở Cambridge, anh đã tự có thói quen này mà chẳng cần ai gợi ý. Thi thoảng anh lại chép những ghi chú ấy vào một cuốn sổ lớn hơn, và khi chúng ngày một nhiều lên, anh đành phải tự lập chỉ mục sơ bộ ngay trong quá trình ghi chép. Khi phát hiện ra điều này, tôi biết anh mang trong mình bản năng của một nhà văn, và khi tận mắt đọc những dòng ghi chú của anh, tôi bắt đầu đặt hy vọng rất lớn vào người thanh niên này.
Thế nhưng trong một thời gian dài, tôi đã phải thất vọng. Anh bị kìm hãm bởi chính bản chất của những chủ đề mình lựa chọn — vốn thường mang tính siêu hình. Tôi đã vô vọng tìm cách hướng anh rời xa những thứ đó để đến với những đề tài được công chúng quan tâm hơn. Mỗi khi tôi nài nỉ anh thử sức viết một câu chuyện nhỏ nhắn, duyên dáng, tràn ngập những điều gần gũi mà đời thường ai cũng biết và thích, thì ngay lập tức anh lại cắm cúi vào một luận thuyết nhằm chứng minh nền tảng của mọi niềm tin.
Tôi bảo anh: "Cậu đang khuấy bùn lên đấy, hoặc là đang chọc vào một con chó đang ngủ. Cậu đang cố làm cho người ta phải khơi lại thức tỉnh về những điều mà với những người khôn ngoan, nó đã đi vào giai đoạn vô thức từ lâu rồi. Những người mà cậu muốn làm phiền ấy đang đi trước cậu, chứ chẳng phải ở phía sau như cậu tưởng đâu; chính cậu mới là kẻ tụt hậu chứ không phải họ."
Anh lại không nhận ra điều đó. Anh bảo mình đang bận viết một bài luận về câu nói nổi tiếng *quod semper, quod ubique, quod ab omnibus* của Thánh Vincent vùng Lérins. Điều này lại càng làm tôi bực mình hơn, bởi anh thừa khả năng làm những việc tốt hơn thế nếu anh chịu làm.
Lúc đó tôi đang viết vở kịch trào phúng "Griselda mất nhẫn nại", và đôi khi bế tắc không tìm ra một chi tiết hay một tình huống kịch; anh đã cho tôi rất nhiều gợi ý, tất cả đều thể hiện một tư duy vô cùng sắc sảo. Dẫu vậy, tôi vẫn không thể thuyết phục anh gạt triết học sang một bên, đành phải để mặc anh tự do làm theo ý mình.
Như tôi đã nói, trong một thời gian dài, những chủ đề anh chọn vẫn là những thứ tôi không sao tán thành được. Anh liên tục nghiên cứu các tác giả khoa học và siêu hình học, với hy vọng tìm ra hoặc tự tạo cho mình một "hòn đá triết gia" dưới dạng một hệ thống tư tưởng có thể đứng vững trong mọi hoàn cảnh, thay vì dễ dàng bị sụp đổ trước mỗi cú chạm hay sự thay đổi — điều mà mọi hệ thống từng được ban bố từ trước đến nay đều mắc phải.
Anh mải miết đuổi theo bóng ma trập trùng ấy lâu đến mức tôi hoàn toàn mất hy vọng, đành coi anh như một con ruồi nữa đã bị sập bẫy vào tờ giấy dính thứ keo thậm chí còn chẳng có lấy một chút ngọt ngào. Nhưng rồi trước sự ngạc nhiên của tôi, cuối cùng anh tuyên bố mình đã hài lòng và tìm thấy điều mình cần.
Tôi cứ tưởng anh lại vừa vơ lấy một khẩu hiệu "Kìa, nó ở đây!" mới mẻ nào đó, nhưng tôi thật sự thở phào khi anh nói rằng mình đã đi đến kết luận: chẳng có một hệ thống nào có thể đứng vững tuyệt đối trên cả bốn chân, bởi lẽ không ai có thể vượt qua được Giám mục Berkeley, và vì thế không bao giờ có thể đặt ra một tiền đề đầu tiên hoàn toàn không thể tranh cãi. Tìm ra được điều này, anh cũng vui sướng chẳng kém gì như vừa khám phá ra một hệ thống hoàn hảo nhất có thể hình dung. Anh bảo, tất cả những gì anh muốn chỉ là biết rõ câu trả lời sẽ ra sao — nghĩa là liệu một hệ thống như thế có khả thi hay không, và nếu có thì đó là hệ thống nào. Khi nhận ra rằng chẳng thể có một hệ thống nào dựa trên sự chắc chắn tuyệt đối, anh đã cảm thấy mỹ mãn.
Tôi vốn chỉ có một niệm khái quát rất mơ hồ về Giám mục Berkeley là ai, nhưng tôi vẫn thầm cảm ơn vị ấy vì đã bảo vệ chúng ta khỏi một tiền đề đầu tiên không thể tranh cãi. Tôi e là mình đã thốt ra vài lời ẩn ý rằng sau bao nhiêu công phu vất vả, anh cũng chỉ đi đến cái kết luận mà những người khôn ngoan vốn đã đạt được mà chẳng cần phải vắt óc suy nghĩ nhiều đến thế.
Anh nói: "Đúng thế, nhưng cháu sinh ra đâu có được khôn ngoan sẵn. Một đứa trẻ có năng lực bình thường sẽ học đi khi được một hai tuổi mà chẳng cần suy nghĩ gì nhiều; còn nếu thiếu đi năng lực bình thường đó, thà chịu khó học hành vất vả còn hơn là chẳng bao giờ học được. Cháu rất tiếc vì mình không được mạnh mẽ hơn, nhưng làm như thế là cơ hội duy nhất của cháu."
Trông anh nhẫn nại và khiêm nhường đến mức tôi thấy tự trách mình vì đã nói những lời vừa rồi, nhất là khi nhớ lại cách anh được nuôi dạy — điều chắc chắn đã làm tổn hại nghiêm trọng đến khả năng nhìn nhận mọi việc bằng góc nhìn thực tế của anh. Anh nói tiếp —
"Bây giờ thì cháu đã hiểu ra tất cả. Những người như Towneley là những người duy nhất biết được những điều đáng biết, và lẽ dĩ nhiên cháu sẽ không bao giờ có thể trở thành một người như thế. Nhưng để những người như Towneley có thể tồn tại, phải có những kẻ gánh nước đốn gỗ — tức là những người mà tri thức tự giác phải đi qua họ trước khi đến được với những ai có thể áp dụng nó một cách duyên dáng và bản năng như dòng họ Towneley. Cháu là một kẻ đốn gỗ, nhưng nếu cháu thản nhiên chấp nhận vị trí ấy và không học đòi làm một Towneley, thì điều đó cũng chẳng sao cả."
Vì thế, anh vẫn tiếp tục gắn bó với khoa học thay vì chuyển sang văn chương thuần túy như tôi hằng hy vọng, nhưng kể từ đó anh tự giới hạn mình trong những nghiên cứu về các chủ đề cụ thể mà ở đó — như anh nói — việc mở rộng tri thức của chúng ta là điều khả thi. Thực ra, sau vô vàn phiền muộn trong tâm trí, khi đã đi đến một kết luận chặt đứt tận gốc rễ của mọi tri thức, anh lại an nhiên chú tâm vào việc theo đuổi tri thức, và vẫn tiếp tục con đường ấy kể từ đó, dù thỉnh thoảng vẫn có những chuyến "dạo chơi" sang ranh giới của văn chương thuần túy.
Nhưng nói như vậy là đã đi trước thời gian, và có lẽ cũng dễ gây ra một ấn tượng sai lệch, bởi ngay từ đầu, thỉnh thoảng anh vẫn dành sự chú ý cho những công trình mang đúng nghĩa văn chương hơn là khoa học hay siêu hình học.