Joey và Charlotte đang ở trong phòng. Joey nay đã thụ phong linh mục và làm phụ tá cho ông Theobald. Anh ta và Ernest chưa từng hợp tính nết, nên vừa nhìn qua, Ernest đã biết ngay rằng giữa hai người sẽ chẳng bao giờ có thể làm hòa. Anh hơi giật mình khi thấy Joey khoác trên mình bộ trang phục giáo sĩ, trông giống hệt hình ảnh của chính mình vài năm trước, bởi hai anh em có rất nhiều nét giống nhau; nhưng nét mặt của Joey lại lạnh lùng, chẳng chút ánh lên nét phóng khoáng tự do; anh ta là một giáo sĩ và định bụng sẽ làm đúng như những gì các giáo sĩ khác vẫn làm, không tốt hơn mà cũng chẳng xấu hơn. Anh ta chào Ernest với vẻ khá bề trên — hay nói đúng hơn là anh ta đã cố giỏ cái giọng bề trên ấy ra, nhưng cuộc trò chuyện nhanh chóng xẹp lép một cách chẳng đi đến đâu.
Cô em gái đưa má ra cho Ernest hôn. Anh ghét việc đó biết bao; ba tiếng đồng hồ qua anh đã nơm nớp lo sợ phút giây này. Charlotte cũng tỏ ra xa cách và trách móc, đúng với thái độ thường thấy ở một kẻ luôn cho mình là cao thượng. Cô ta mang sẵn niềm uất ức với Ernest chỉ vì đến giờ mình vẫn chưa lấy được chồng. Cô đổ hết mọi tội lỗi lên đầu Ernest; cô âm thầm cho rằng chính hành vi đồi bại của anh đã khiến các chàng trai trẻ không thèm cầu hôn mình, và cô bắt anh phải gánh một khoản nợ đền bù tổn thất khổng lồ. Ngay từ đầu, Charlotte và Joey đã tỏ ra vô cùng nhạy bén trong việc tùa theo đám đông, và giờ đây hai người họ đã hoàn toàn đứng về phía thế hệ đi trước — nghĩa là để chống lại Ernest. Về điểm này, giữa họ có một liên minh công thủ toàn diện, nhưng ngay trong nội bộ hai người lại ngầm diễn ra một cuộc chiến sinh tử bất hòa.
Ít nhất đó là những gì Ernest thu nhận được, một phần từ ký ức về các bên liên quan, một phần từ việc quan sát những cử chỉ nhỏ nhặt của họ trong nửa giờ đầu tiên sau khi anh tới, khi tất cả cùng ở trong phòng ngủ của mẹ — vì dĩ nhiên lúc này họ vẫn chưa biết anh đã trở nên giàu có. Anh có thể thấy thỉnh thoảng họ lại lườm mình bằng ánh mắt ngạc nhiên pha lẫn bất bình, và anh biết quá rõ họ đang nghĩ gì trong đầu.
Bà Christina nhìn ra sự thay đổi ở con trai — cả về tinh thần lẫn thể xác, Ernest trông vững vàng và tràn đầy sức sống hơn hẳn lần cuối bà nhìn thấy anh. Bà cũng nhận ra anh ăn mặc tươm tất ra sao, và giống như những người khác, dù tình mẫu tử dành cho đứa con đầu lòng đã trỗi dậy, bà vẫn không khỏi lo lắng cho túi tiền của Theobald, vì bà tưởng ông sẽ phải trả giá đắt cho sự sang trọng này của con. Nhận ra điều đó, Ernest liền giải tỏa mối lo cho mẹ bằng cách kể hết về khoản tiền thừa kế của người cô và cách tôi đã quản lý nó ra sao trước mặt em trai và em gái anh — những người tuy vậy lại vờ như không thèm để ý, hoặc ít nhất coi đó là chuyện mình chẳng có lý do gì để bận tâm.
Lúc đầu, mẹ anh hơi bất bình vì tiền lại về tay anh mà cô qua mặt cha anh. Bà dùng giọng điệu phản đối: “Trời ơi, con yêu, số tiền này còn nhiều hơn tất cả những gì cha con từng có đấy.” Nhưng Ernest đã làm bà dịu lại khi gợi ý rằng nếu cô Pontifex biết số tiền ấy sẽ lớn đến mức nào, có lẽ cô đã để lại phần lớn cho cha. Sự thỏa hiệp này được Christina chấp nhận. Dù đang bệnh nặng, bà lập tức đem lòng nhiệt thành bước vào vị thế mới, và lấy đó làm điểm xuất phát, bà bắt đầu lên kế hoạch tiêu tiền giùm cho Ernest.
Nhân đây tôi cũng xin nói thêm rằng Christina đã đúng khi bảo ông Theobald chưa bao giờ có nhiều tiền như đứa con trai của ông hiện sở hữu. Thứ nhất, ông không có khoảng thời gian 14 năm vị thành niên mà không phải chi tiêu gì để tích lũy tiền bạc; thứ hai, ông cũng như tôi và hầu hết những người khác, từng chịu chút tổn thất vào những năm 1846 — không đến mức tán gia bại sản hay thương tổn nghiêm trọng, nhưng cũng đủ khiến ông khiếp vía và chỉ dám trung thành với trái phiếu trong suốt phần đời còn lại. Việc đứa con trai giàu có hơn mình, lại còn giàu khi tuổi đời còn quá trẻ, mới chính là điều khiến ông Theobald cay đắng hơn cả việc anh sở hữu tiền bạc. Giá như anh phải chờ đến năm sáu mươi hay sáu mươi lăm tuổi, trong thời gian đó bị suy sụp vì thất bại liên miên, thì có lẽ anh mới được phép sở hữu một số tiền vừa đủ để không phải vào trại tế bần và lo chi phí lúc lâm chung; đằng này mới hai mươi tám tuổi anh đã đút túi 70.000 bảng, lại chẳng có vợ và chỉ có hai đứa con — thật không thể nào chịu nổi. Christina thì đang bệnh nặng và quá vội vã muốn tiêu tiền nên chẳng màng đến những chi tiết tỉ mỉ kể trên, vả lại bản tính bà vốn tốt nết hơn Theobald nhiều.
Vận may này — bà nhận ra ngay lập tức — đã xóa sạch mối tủi hổ về việc nó từng phải ngồi tù. Sẽ không còn những chuyện nhảm nhí về việc đó nữa. Toàn bộ sự việc chỉ là một sự nhầm lẫn, một sự nhầm lẫn đáng tiếc, đúng vậy, nhưng giờ đây càng ít nhắc đến càng tốt. Dĩ nhiên Ernest sẽ quay về sống ở Battersby cho đến khi kết hôn, và nó sẽ trả cho cha nó một khoản tiền ăn ở hậu phóng. Thực ra, Theobald có kiếm chút lời cũng là lẽ tự nhiên, và chính Ernest cũng chẳng muốn khoản tiền đó bớt hậu phóng đi chút nào; đây là phương án tốt nhất và đơn giản nhất; anh có thể đưa em gái ra ngoài chơi nhiều hơn những gì Theobald hay Joey muốn làm, và chắc chắn cũng sẽ đãi đằng thật linh đình tại Battersby.
Dĩ nhiên anh sẽ mua cho Joey một giáo xứ, và hàng năm tặng những món quà lớn cho em gái — còn gì nữa không nhỉ? Ồ đúng rồi — giờ đây anh sẽ trở thành một nhân vật quyền quý trong vùng; một người sở hữu gần 4.000 bảng một năm nhất định phải trở thành nhân vật quyền quý trong vùng. Anh thậm chí có thể bước chân vào Quốc hội. Anh có tài năng khá tốt, dẫu chẳng thể sánh bằng thiên tài như Tiến sĩ Skinner hay Theobald, nhưng anh không hề kém cỏi; và nếu vào được Quốc hội — lại còn trẻ như thế — thì chẳng có gì ngăn cản anh trở thành Thủ tướng trước khi nhắm mắt xuôi tay, và nếu vậy, dĩ nhiên anh sẽ được phong tước đẳng. Ồ! Tại sao anh không bắt tay vào làm ngay đi, để bà có thể sống đến ngày nghe người ta gọi con trai mình là “nhỏ ngài” — bà nghĩ “Lãnh chúa Battersby” nghe thật tuyệt, và nếu bà đủ khỏe để ngồi làm mẫu, anh nhất định phải thuê người vẽ một bức chân dung toàn thân của bà để treo ở đầu đại sảnh ăn uống. Bức tranh phải được trưng bày tại Viện Hàn lâm Hoàng gia: “Chân dung thân mẫu Lãnh chúa Battersby,” bà tự ngẫm và trái tim bà đập liên hồi với tất cả sự sống động vốn có. Nếu bà không thể ngồi làm mẫu, thật may mắn là cách đây không lâu bà đã chụp ảnh, và bức ảnh đó thành công đến mức tối đa đối với một gương mặt hoàn toàn phụ thuộc vào biểu cảm như của bà. Có lẽ họa sĩ có thể dựa vào đó mà vẽ nên bức tranh. Dẫu sao thì việc Ernest từ bỏ Giáo hội lại là điều tốt — Chúa đã an bài mọi sự cho chúng ta khôn khéo hơn hẳn những gì chúng ta tự tính toán! Giờ đây bà đã hiểu ra tất cả — chính Joey mới là người sẽ trở thành Tổng giám mục Canterbury, còn Ernest sẽ ở lại làm thường dân và trở thành Thủ tướng... và cứ thế cho đến khi cô con gái nhắc bà rằng đã đến giờ uống thuốc.
Tôi đồ rằng dòng suy tưởng này — vốn chỉ là một mảnh nhỏ trong số những gì thực sự lướt qua trí óc Christina — kéo dài khoảng một phút rưỡi, nhưng nó, hoặc sự hiện diện của đứa con trai, dường như đã làm sống lại tinh thần bà một cách diệu kỳ. Dù đang bệnh nặng, thậm chí sắp chết và phải chịu nhiều đau đớn, bà vẫn vui vẻ lên đến mức cười thành tiếng dăm ba lần một cách hết sức hồn nhiên trong suốt buổi chiều. Hôm sau, Tiến sĩ Martin nói rằng bà đã khỏe hơn nhiều đến mức ông gần như bắt đầu có hy vọng bà sẽ hồi phục. Mỗi khi khả năng này được nhắc tới, Theobald lại lắc đầu bảo: “Chúng ta không thể mong nó kéo dài thêm nữa,” rồi Charlotte chộp lấy lúc Ernest không để ý liền nói: “Anh biết đấy, Ernest yêu quý, những lời bàn ra nói vào thất thường này làm cha vô cùng lo lắng; chuyện gì đến cha cũng chịu được, nhưng việc phải suy nghĩ sáu bảy đường ngược xuôi, lên xuống trong cùng một ngày đêm thế này thật quá sức chịu đựng đối với cha, và anh sẽ tử tế hơn nếu không làm thế nữa — ý em là đừng nói gì với cha ngay cả khi Tiến sĩ Martin nhen nhóm hy vọng.”
Charlotte muốn ám chỉ rằng chính Ernest là cội nguồn của mọi sự phiền thoái mà Theobald, chính cô, Joey và mọi người khác đang phải chịu đựng, và cô ta đã thực sự thốt ra những lời mang hàm ý đó; đúng là cô ta không dám kiên trì giữ lấy quan điểm ấy mà đã vội chuyển đề tài, nhưng ít nhất trong một khoảnh khắc ngắn ngủi cô ta đã biến chúng thành lời của mình, và điều đó vẫn tốt hơn là không có gì. Trong suốt thời gian mẹ ốm, Ernest nhận thấy Charlotte luôn tìm cớ gây sự với anh ngay khi bác sĩ hay y tá thông báo mẹ đã đỡ hơn một chút. Khi viết thư gửi đến Crampsford để xin hội đồng giáo xứ cầu nguyện (cô ta chắc chắn mẹ mình sẽ muốn thế và người dân Crampsford sẽ vui lòng vì bà vẫn nhớ đến họ), cô ta đồng thời gửi một bức thư khác về một chủ đề hoàn toàn khác, và đã nhét hai bức thư nhầm phong bì. Ernest được nhờ mang những bức thư này ra bưu điện làng và anh đã vô tình làm vậy; đến khi phát hiện ra lỗi sai thì vừa hay Christina lại có phần hồi phục. Charlotte lập tức lao vào Ernest và trút toàn bộ trách nhiệm về sự nhầm lẫn đó lên đầu anh.
Ngoại trừ việc Joey và Charlotte đã trưởng thành hơn, ngôi nhà cùng những người sống trong đó, từ con người cho đến vật dụng, chẳng thay đổi là bao kể từ lần cuối Ernest nhìn thấy. Đồ đạc và các vật trang trí trên gờ lò sưởi vẫn y nguyên như những gì anh nhớ được từ thời thơ ấu. Trong phòng khách, hai bên lò sưởi vẫn treo bức Carlo Dolci và Sassoferrato như ngày xưa; vẫn còn đó bức tranh thủy mặc vẽ cảnh Hồ Maggiore do Charlotte chép lại từ bản gốc của thầy dạy vẽ cho mượn và hoàn thiện dưới sự hướng dẫn của ông. Đây chính là bức tranh mà một người gia nhân từng bảo chắc phải tốt lắm, vì ông Pontifex đã bỏ ra tới mười shilling để mua cái khung. Giấy dán tường vẫn giữ nguyên; những bông hồng vẫn đang đợi lũ ong; và cả gia đình vẫn cầu nguyện mỗi sáng và tối để xin được trở nên “thật sự trung thực và tận tụy.”
Chỉ có duy nhất một bức tranh bị gỡ xuống — bức ảnh chụp chính anh từng treo dưới ảnh của cha và nằm giữa ảnh của em trai và em gái. Ernest nhận ra điều này vào giờ cầu nguyện, khi cha anh đang đọc đoạn về con tàu Noah và cách người ta trét nhựa đường lên đó, vốn dĩ lại là đoạn kinh ưa thích của Ernest thời thơ ấu. Thế nhưng sáng hôm sau, bức ảnh đã tìm được đường quay trở lại chỗ cũ, hơi bám bụi và bị mẻ một miếng mạ vàng ở góc khung, nhưng chắc chắn là nó đã ở đó. Tôi đồ rằng họ đã treo lại khi biết anh đã trở nên giàu có đến mức nào.
Trong phòng ăn, bức tranh đàn quạ tìm cách mớm ăn cho Elijah phía trên lò sưởi vẫn còn đó; bức tranh ấy gợi lại biết bao ký ức! Nhìn ra ngoài cửa sổ, những luống hoa ở vườn trước vẫn y nguyên như xưa, và Ernest thấy mình đang nhìn chằm chằm vào cánh cửa màu xanh lục ở cuối vườn để xem có mưa rơi hay không, giống như anh vẫn thường làm khi còn là một đứa trẻ ngồi học bài với cha.
Sau bữa ăn trưa sớm, khi Joey, Ernest và cha họ ở lại một mình, Theobald đứng dậy, đứng vào giữa tấm thảm trước lò sưởi ngay dưới bức tranh Elijah, và bắt đầu huýt sáo theo thói quen lơ đãng ngày trước. Ông chỉ biết có hai giai điệu, một là “Trong căn nhà nhỏ gần rừng” và bài kia là “Thánh ca Phục sinh”; ông đã cố huýt sáo hai bài đó suốt đời nhưng chưa bao giờ thành công; ông huýt sáo như một chú chim yến khéo léo có thể huýt — ông nắm được giai điệu nhưng lại không đúng; cứ mỗi nốt thứ ba ông lại lệch đi nửa tông như thể quay về với một tổ tiên âm nhạc xa xưa nào đó, người chỉ biết đến điệu Lydian hay Phrygian, hay bất cứ thứ gì giúp ông đi sai nhất có thể mà vẫn giữ giai điệu đủ gần để nhận ra. Theobald đứng trước giữa lò sưởi và nhẹ nhàng huýt sáo hai giai điệu của mình theo cách cũ kỹ cho đến khi Ernest rời khỏi phòng; anh cảm nhận sự không thay đổi của bên ngoài và sự thay đổi của bên trong rất có thể sẽ làm mình hoàn toàn mất cân bằng.
Anh thong dong bước ra ngoài vào bụi cây ướt sũng sau nhà và tự an ủi mình bằng một tẩu thuốc. Chẳng mấy chốc anh đã đứng trước cửa căn nhà nhỏ của người tài xế cho cha mình, người đã kết hôn với một người hầu gái cũ của mẹ anh. Ernest luôn rất gắn bó với bà và bà cũng vậy, vì bà đã biết anh từ khi anh mới năm hay sáu tuổi. Bà tên là Susan. Anh ngồi xuống chiếc ghế bập bồng trước lò sưởi của bà, còn Susan tiếp tục ủi đồ tại chiếc bàn trước cửa sổ, mùi dạ ấm bốc lên nồng nặc khắp gian bếp.
Susan đã được Christina giữ chân quá chắc chắn nên khó có khả năng quay sang ủng hộ Ernest ngay lập tức. Anh biết rất rõ điều này và không tìm đến bà để xin sự hỗ trợ về mặt tinh thần hay bất kỳ phương diện nào khác. Anh ghé thăm vì yêu mến bà, và cũng vì biết rằng qua cuộc trò chuyện với bà, anh sẽ thu lượm được nhiều điều mà không thể biết được bằng bất kỳ cách nào khác.
“Ôi, cậu Ernest,” Susan nói, “sao cậu không quay về khi cậu và mợ tội nghiệp đang cần cậu? Tôi cá là mợ cậu đã nói với tôi cả trăm lần nếu có nói một lần rằng mọi chuyện sẽ lại y như trước.”
Ernest mỉm cười một mình. Có giải thích cho Susan hiểu lý do anh mỉm cười cũng chẳng để làm gì, nên anh không nói gì cả.
“Trong một hai ngày đầu, tôi tưởng mợ sẽ không bao giờ qua khỏi; mợ bảo đó là sự trừng phạt dành cho mợ, rồi cứ nhắc lại những chuyện mợ đã nói và làm từ nhiều năm trước, trước cả khi cậu nhà biết mợ, và tôi chẳng biết mợ đã nói hay định nói những gì nếu tôi không ngăn mợ lại; mợ như thể mất trí vậy, bảo rằng chẳng còn người hàng xóm nào buồn nói chuyện với mợ nữa. Nhưng hôm sau bà Bushby (cô Cowey ngày trước đấy, cậu biết mà) đến chơi, mà mợ cậu thì lúc nào cũng quý bà ấy, nên chuyện đó dường như làm mợ đỡ hơn nhiều. Sang ngày hôm sau mợ xem lại toàn bộ quần áo và chúng tôi đã bàn xem nên sửa lại thế nào; rồi tất cả hàng xóm từ khắp nơi tìm đến thăm, mợ bước vào đây và bảo mợ vừa đi qua những vùng nước khổ đau và Chúa đã biến chúng thành giếng nước lành.
“‘Ôi đúng vậy, Susan,’ mợ nói, ‘chắc chắn là thế. Kẻ nào Chúa yêu thương thì Ngài mới răn dạy, Susan ạ,’ rồi mợ lại bắt đầu khóc. ‘Còn nó,’ mợ nói tiếp, ‘nó làm thì nó chịu; khi nào ra tù cha nó sẽ biết việc gì là tốt nhất nên làm, và cậu Ernest nên cảm tạ vì có một người cha tốt lành và nhẫn nại đến thế.’
“Rồi đến khi cậu không chịu gặp họ, đó là một đòn đau đớn đối với mợ cậu. Cậu nhà thì chẳng nói gì; cậu biết tính cậu nhà rồi đấy, chẳng mấy khi nói nhiều trừ khi lúc đó đang nổi giận đùng đùng; nhưng mợ cậu thì đau đớn dữ dội suốt mấy ngày, và tôi chưa bao giờ thấy ông chủ trông sầm nét mặt đến thế; nhưng ơn Trời, mọi chuyện cũng qua đi trong vài ngày, và tôi thấy giữa hai người họ cũng chẳng có gì khác biệt mấy từ dạo đó, cho đến tận khi mợ cậu đổ bệnh.”
Vào đêm đầu tiên mới tới, anh đã cư xử rất ngoan ngoãn trong giờ cầu nguyện của gia đình, cũng như vào sáng hôm sau; cha anh đọc đoạn kinh về những lời trăn trối của David dành cho Solomon liên quan đến Shimei, nhưng anh không bận tâm. Tuy nhiên, trong suốt ngày hôm đó, chân anh đã bị dẫm phải quá nhiều lần khiến anh rơi vào trạng thái muốn bướng bỉnh trong đêm thứ hai sau khi đến nơi. Anh quỳ cạnh Charlotte và đáp lời một cách chiếu lệ, không đến mức quá chiếu lệ để cô ta biết chắc là anh đang cố tình làm vậy, nhưng đủ chiếu lệ để khiến cô ta băn khoăn không biết anh có ý xấu hay không; và khi phải cầu nguyện để được trở nên thật sự trung thực và tận tụy, anh đã nhấn mạnh vào từ “thật sự.” Tôi không biết Charlotte có nhận ra điều gì không, nhưng cô ta đã quỳ cách xa anh một khoảng trong suốt thời gian anh ở lại. Anh quả quyết với tôi rằng đó là hành vi thù lằn duy nhất mà anh đã làm trong suốt thời gian ở Battersby.
Khi lên phòng ngủ của mình — nơi mà để công bằng thì họ đã đốt sẵn lò sưởi cho anh — anh nhận ra điều mà anh vốn đã thấy ngay khi được đưa vào phòng lúc mới tới: trên đầu giường có một tấm thẻ mạ vàng lồng khung kính vẽ chữ: “Dù ngày dài hay mệt mỏi đến đâu, cuối cùng chuông chiều vẫn điểm.” Anh tự hỏi làm sao những người như vậy lại có thể để một tấm thẻ như thế trong gian phòng mà khách khứa phải trải qua những giờ phút cuối cùng của buổi tối, nhưng anh kệ nó. “Chẳng có đủ sự khác biệt giữa ‘mệt mỏi’ và ‘ngày dài’ để phải dùng từ ‘hay’,” anh nói, “nhưng tôi đoán thế cũng ổn.” Tôi tin rằng Christina đã mua tấm thẻ đó tại một buổi chợ phiên quyên góp phục dựng một nhà thờ gần đó, và vì đã mua rồi nên phải đem ra dùng — hơn nữa, ý thơ thật cảm động và chữ mạ vàng thực sự rất đẹp. Dù sao đi nữa, chẳng có sự mỉa mai nào trọn vẹn hơn việc để nó trong phòng ngủ của nhân vật chính của tôi, mặc dù chắc chắn chẳng có ý mỉa mai nào được cố tình nhắm tới.
Vào ngày thứ ba sau khi Ernest tới, Christina lại tái phát bệnh. Trong hai ngày qua bà không hề đau đớn và đã ngủ rất nhiều; sự hiện diện của con trai dường như vẫn làm tinh thần bà phấn chấn, và bà thường nói bà biết ơn biết bao khi được bao quanh trên giường bệnh bởi một gia đình hạnh phúc, kính Chúa và đoàn kết đến thế; nhưng giờ đây bà bắt đầu nói năng mê sảng, và khi cảm nhận rõ hơn sự đến gần của cái chết, bà lại có vẻ hoảng sợ hơn trước tư tưởng về Ngày Phán xét.
Bà đánh liều quay lại chủ đề về những tội lỗi của mình hơn một hai lần, và van xin Theobald hãy chắc chắn rằng chúng đã được tha thứ. Bà ẩn ý rằng bà coi uy tín nghề nghiệp của ông đang gặp nguy hại; vợ của chính ông mà lại thất bại trong việc giành lấy ít nhất là một tấm vé qua cửa thì thật không thể chấp nhận được. Điều này chạm đúng vào điểm yếu của Theobald; ông nhăn mặt và đáp lại bằng một cái hất đầu thiếu kiên nhẫn: “Nhưng Christina này, chúng đã được tha thứ cho bà rồi mà;” rồi ông cố thủ một cách vững vàng nhưng trang trọng đằng sau Lời cầu nguyện của Chúa. Khi đứng dậy ông rời khỏi phòng, nhưng gọi Ernest ra để nói rằng ông không thể mong điều này kéo dài thêm nữa.
Joey cũng chẳng giúp ích được gì hơn Theobald trong việc làm dịu đi sự lo âu của mẹ — thực ra anh ta chỉ là bản sao nhạt nhòa của Theobald; cuối cùng Ernest, người vốn không thích can thiệp, đã tự mình đứng ra gánh vác công việc, và ngồi bên cạnh bà, để bà trút hết nỗi lòng đau xót với mình mà không hề ngăn cản hay quấy rầy.
Bà nói bà biết mình đã không từ bỏ tất cả vì Chúa; chính điều này đã đè nặng lên tâm trí bà. Bà đã từ bỏ nhiều thứ, và luôn cố gắng từ bỏ nhiều hơn qua từng năm, nhưng bà biết rất rõ rằng mình đã không mang một tâm hồn hướng về tâm linh như đáng lẽ phải có. Nếu có, có lẽ bà đã được ban cho một điềm báo hay sự giao tiếp trực tiếp nào đó; trong khi đó, mặc dù Chúa đã ban cho một trong những đứa con yêu quý của bà những chuyến viếng thăm trực tiếp và hữu hình của thiên thần, bà lại chẳng có chuyến viếng thăm nào như thế — mà ngay cả Theobald cũng không có.
Bà đang nói với chính mình nhiều hơn là nói với Ernest khi thốt ra những lời này, nhưng chúng khiến anh phải vểnh tai lên nghe. Anh muốn biết liệu thiên thần đã hiện ra với Joey hay với Charlotte. Anh hỏi mẹ, nhưng bà có vẻ ngạc nhiên như thể tưởng anh đã biết hết mọi chuyện, rồi như sực nhớ ra, bà khựng lại và nói: “À đúng rồi — con chẳng biết gì về những chuyện này cả, và có lẽ thế lại hay.” Ernest dĩ nhiên không thể gặng hỏi thêm, nên anh chưa bao giờ tìm ra ai trong số những người thân thiết của mình đã từng giao tiếp trực tiếp với một đấng bất tử. Những người khác chưa từng nói gì với anh về chuyện đó, dẫu vậy anh không thể xác định được đó là vì họ thấy xấu hổ, hay vì họ sợ anh sẽ không tin câu chuyện mà từ đó càng làm tăng thêm sự trừng phạt cho chính mình.
Ernest đã nhiều lần suy nghĩ về điều này kể từ dạo đó. Anh đã cố dò hỏi sự thật từ Susan, người mà anh chắc chắn sẽ biết, nhưng Charlotte đã nhanh chân hơn anh. “Không đâu, cậu Ernest,” Susan nói khi anh bắt đầu gặng hỏi, “mợ cậu đã gửi lời qua cô Charlotte dặn tôi không được nói bất cứ điều gì về chuyện đó cả, và tôi sẽ không bao giờ nói đâu.” Dĩ nhiên không thể hỏi thêm được nữa. Đã hơn một lần Ernest nghĩ rằng Charlotte thực chất cũng chẳng tin nhiều hơn anh là mấy, và sự cố này càng làm củng cố thêm những nghi ngờ của anh; nhưng anh lại dao động khi nhớ đến việc cô ta đã gửi nhầm bức thư xin hội đồng giáo xứ cầu nguyện ra sao. “Mình đoán,” anh tự nói với mình một cách ủ dột, “dù sao thì cô ta cũng tin vào chuyện đó.”
Sau đó Christina quay lại chủ đề về sự thiếu thiếu tinh thần tâm linh của mình, bà thậm chí còn nhai đi nhai lại nỗi dằn vặt cũ kỹ về việc từng ăn dồi huyết — đúng là bà đã từ bỏ nó từ nhiều năm trước, nhưng bà đã kiên trì ăn nó suốt bao nhiêu năm sau khi đã có những nghi ngờ về việc nó bị cấm đoán! Rồi lại có một điều gì đó đè nặng lên tâm trí bà đã xảy ra trước khi kết hôn, và bà muốn —
Ernest ngắt lời: “Mẹ yêu quý của con,” anh nói, “mẹ đang bệnh và tâm trí mẹ đang căng thẳng; những người khác giờ đây có thể đánh giá về mẹ tốt hơn chính mẹ; con cam đoan với mẹ rằng đối với con, mẹ là người vợ và người mẹ tận tụy, vị tha nhất từng sống trên đời. Ngay cả khi mẹ không từ bỏ tất cả theo đúng nghĩa đen vì Chúa, mẹ cũng đã làm điều đó trên thực tế trong khả năng của mình, và không ai có thể đòi hỏi nhiều hơn thế từ bất kỳ ai. Con tin rằng mẹ không chỉ là một vị thánh, mà còn là một vị thánh rất kiệt xuất.”
Trước những lời này, Christina bừng sáng. “Con cho mẹ hy vọng, con cho mẹ hy vọng,” bà kêu lên và lau nước mắt. Bà bắt anh phải khẳng định hết lần này đến lần khác rằng đó là niềm tin trang trọng của anh; giờ đây bà không bận tâm đến việc trở thành một vị thánh kiệt xuất nữa; bà sẽ hoàn toàn hài lòng khi nằm trong số những người hèn mỏng nhất thực sự bước chân vào thiên đàng, miễn là bà có thể chắc chắn thoát khỏi Hỏa ngục kinh hoàng đó. Nỗi sợ hãi này rõ ràng luôn hiện hữu trong bà, và mặc cho tất cả những lời an ủi của Ernest, anh vẫn không thể xua tan nó hoàn toàn. Tôi phải thú nhận rằng bà hơi vô ơn, bởi sau hơn một giờ nhận được sự an ủi từ Ernest, bà lại cầu nguyện cho anh được mọi phước lành trên đời này, bởi bà luôn sợ rằng anh là đứa con duy nhất mà bà sẽ không bao giờ được gặp lại trên thiên đàng; nhưng lúc đó bà đang mê sảng và khó lòng nhận biết sự hiện diện của anh; tâm trí bà thực chất đang quay về những trạng thái trước khi bà đổ bệnh.
Vào chủ nhật, Ernest đi lễ nhà thờ như một lẽ tự nhiên, và nhận ra rằng dòng triều Evangelicalism đang ngày càng rút xa đã bớt đi nhiều nấc, ngay cả trong vài năm anh vắng mặt. Cha anh từng có thói quen đi bộ đến nhà thờ qua khu vườn Rectory và băng qua một đồng cỏ nhỏ ở giữa. Ông từng đi bộ với một chiếc mũ cao, chiếc áo choàng Thạc sĩ, và đeo một đôi băng Geneva. Ernest nhận ra đôi băng đó không còn được đeo nữa, và kìa, điều kỳ diệu lớn hơn là Theobald không giảng đạo trong chiếc áo choàng Thạc sĩ nữa mà trong một chiếc áo dư tế. Toàn bộ tính chất của buổi lễ đã thay đổi; người ta không thể bảo nó là cao theo đường hướng High Church ngay cả lúc này, vì một Theobald thuộc trường phái High Church sẽ chẳng bao giờ có thể trở thành như thế trong bất kỳ hoàn cảnh nào, nhưng sự lộn xộn, buông thả dễ dãi ngày trước, nếu tôi có thể nói như vậy, đã vĩnh viễn biến mất. Dàn nhạc kèm theo các bài thánh ca đã biến mất từ khi nhân vật chính của tôi còn là một cậu bé, nhưng đã không có tiếng xướng ca nào trong suốt vài năm sau khi chiếc đàn harmonium được đưa vào sử dụng. Trong thời gian Ernest ở Cambridge, Charlotte và Christina đã thuyết phục được Theobald cho phép hát các bài xướng ca; và chúng đã được hát theo các bản xướng ca kép kiểu cũ của Lãnh chúa Mornington, Tiến sĩ Dupuis và những người khác. Theobald không thích điều đó, nhưng ông vẫn làm, hoặc cho phép làm.
Sau đó Christina nói: “Anh yêu, anh có biết không, em thực sự nghĩ” (Christina lúc nào cũng “thực sự” nghĩ) “rằng người ta rất thích việc xướng ca, và đó sẽ là cách thu hút nhiều người đến nhà thờ, những người vốn dĩ đã bỏ đi bấy lâu nay. Em vừa mới nói chuyện này với bà Goodhew và cô Wright già hôm qua thôi, và họ hoàn toàn đồng ý với em, nhưng tất cả họ đều bảo chúng ta nên xướng ca bài ‘Sáng danh Đức Chúa Cha’ ở cuối mỗi bài thánh psalm thay vì chỉ đọc.”
Theobald sầm nét mặt — ông cảm thấy những làn sóng xướng ca đang dâng cao dần lên người mình từng inch một; nhưng ông cũng cảm thấy, mà chẳng hiểu tại sao, rằng tốt hơn hết là nên nhượng bộ thay vì đấu tranh. Vì vậy, ông ra lệnh từ nay về sau bài “Sáng danh Đức Chúa Cha” sẽ được xướng ca, nhưng ông không thích điều đó.
“Thực ra, mẹ yêu quý,” Charlotte nói khi cuộc chiến đã giành chiến thắng, “mẹ không nên gọi nó là ‘Sáng danh Đức Chúa Cha’ mà nên nói là ‘Gloria.’”
“Dĩ nhiên rồi, con yêu,” Christina nói, và bà nói “Gloria” mãi mãi về sau. Rồi bà nghĩ Charlotte mới là một cô gái thông minh làm sao, và nó không nên lấy ai thấp hơn một giám mục. Về sau, khi Theobald đi vắng trong một kỳ nghỉ dài bất thường vào một mùa hè, ông không thể tìm được ai ngoài một linh mục theo trường phái khá High Church để đảm nhận công việc của mình. Vị linh mục này là một người có trọng trách trong vùng, có tài sản riêng đáng kể nhưng không có giáo xứ chính thức. Vào mùa hè, ông thường giúp đỡ các đồng nghiệp linh mục của mình, và chính nhờ sự sẵn lòng đảm nhận công việc tại Battersby trong vài tuần chủ nhật của ông mà Theobald mới có thể đi xa lâu đến thế. Tuy nhiên, khi trở về, ông phát hiện ra rằng toàn bộ các bài thánh psalm đều đang được xướng ca chứ không riêng gì các bài Gloria. Vị linh mục có ảnh hưởng, Christina và Charlotte đã nắm lấy cơ hội ngay khi Theobald trở về và cười trừ cho qua chuyện; vị linh mục thì cười lớn và xởi lởi, Christina thì cười và nịnh hót, Charlotte thì thốt ra những tình cảm không thể chê vào đâu được, và mọi chuyện giờ đã xong rồi, không thể đảo ngược được nữa, có tiếc hở than cũng chẳng ích gì; vậy là từ đó về sau các bài thánh psalm được xướng ca, nhưng Theobald trong lòng vẫn cay đắng và ông không thích điều đó chút nào.
Cũng trong thời gian vắng mặt đó, bà Goodhew và cô Wright già đã bắt đầu làm gì nếu không phải là quay về hướng đông trong khi nhắc lại Bài Tin? Theobald còn ghét điều này hơn cả việc xướng ca. Khi ông rụt rè nói điều gì đó vào bữa ăn trưa sau buổi lễ, Charlotte nói: “Thực ra, cha yêu quý, cha phải chuyển sang gọi đó là ‘Kinh Tin Kính’ chứ không phải ‘Bài Tin’”; và Theobald nhăn mặt thiếu kiên nhẫn, hừ một tiếng phản đối yếu ớt, nhưng tinh thần của các cô Jane và Eliza của cô ta lại rất mạnh mẽ trong Charlotte, và chuyện đó quá nhỏ nhặt để mà chiến đấu, nên ông cười trừ cho qua chuyện. “Còn Charlotte,” Christina nghĩ, “mình tin là nó biết tất cả mọi thứ.” Vì vậy bà Goodhew và cô Wright già tiếp tục quay về hướng đông trong thời gian đọc Kinh Tin Kính, và chẳng mấy chốc những người khác cũng làm theo gương họ, và không lâu sau vài người từng chống đối cũng nhượng bộ và quay về hướng đông; rồi Theobald tỏ ra như thể mình đã coi đó là điều rất đúng đắn và thích hợp ngay từ đầu, nhưng thích nó thì ông không thích.
Về sau Charlotte cố làm cho ông nói “Alleluia” thay vì “Hallelujah,” nhưng điều này đã đi quá xa, Theobald quay lại phản công, và cô ta sợ hãi bỏ chạy. Và họ thay đổi các bài xướng ca kép thành bài xướng ca đơn, và sửa đổi chúng từng psalm một, và ở giữa các psalm, ngay chỗ mà một người đọc lướt qua sẽ chẳng thấy lý do gì họ phải làm thế, họ chuyển từ trưởng sang thứ và từ thứ quay lại trưởng; rồi họ lấy cuốn “Thánh ca Cổ điển và Hiện đại,” và như tôi đã nói, họ tước mất đôi băng yêu quý của ông, họ bắt ông giảng đạo trong một chiếc áo dư tế, và ông phải tổ chức lễ Ban Thánh Thể mỗi tháng một lần thay vì chỉ năm lần một năm như trước đây, và ông đã đấu tranh vô vọng chống lại ảnh hưởng vô hình mà ông cảm thấy đang hoạt động đúng lúc và không đúng lúc chống lại tất cả những gì ông từng quen coi là đặc trưng nhất của phe mình. Nó ở đâu, hay nó là cái gì, ông không biết, cũng như không biết chính xác nó sẽ làm gì tiếp theo, nhưng ông biết quá rõ rằng dù ông có đi đâu nó cũng đang gặm nhấm ông; rằng nó quá kiên trì đối với ông; rằng Christina và Charlotte thích nó hơn ông rất nhiều, và rằng nó chẳng thể kết thúc ở đâu khác ngoài Rome. Trang trí lễ Phục sinh ư! Trang trí lễ Giáng sinh — trong chừng mực — thì đủ thích hợp rồi, nhưng trang trí lễ Phục sinh! Chà, nó có thể kéo dài hết thời của ông.
Đó là con đường mà mọi thứ đã diễn ra trong Giáo hội Anh trong bốn mươi năm qua. Hướng đi đã ổn định theo một chiều. Một vài người biết rõ mình muốn gì đã dùng những Christina và những Charlotte làm quân cờ, rồi những Christina và những Charlotte lại dùng những bà Goodhew và những cô Wright già làm quân cờ, và những bà Goodhew và những cô Wright già lại bảo những ông Goodhew và những cô Wright trẻ những gì họ nên làm, và khi những ông Goodhew và những cô Wright trẻ làm điều đó thì những đứa trẻ nhà Goodhew và phần còn lại của đàn cừu tâm linh cũng làm như họ, còn những Theobald thì chẳng là gì cả; từng bước một, từng ngày một, từng năm một, từng giáo xứ một, từng giáo phận một, đó là cách nó đã được thực hiện. Ấy thế mà Giáo hội Anh lại nhìn lý thuyết Tiến hóa hay Nguồn gốc sự thay đổi bằng ánh mắt chẳng mấy thiện cảm.
Nhân vật chính của tôi suy ngẫm về những điều này, và nhớ lại nhiều mưu mẹo từ phía Christina và Charlotte, cùng nhiều chi tiết của cuộc đấu tranh mà tôi không thể ngắt lời câu chuyện của mình thêm nữa để đề cập đến, và anh nhớ lại câu đáp trả ưa thích của cha mình rằng nó chỉ có thể kết thúc ở Rome. Khi còn là một cậu bé, anh từng tin chắc vào điều này, nhưng giờ đây anh mỉm cười khi nghĩ đến một phương án thay thế khác đủ rõ ràng đối với chính mình, nhưng lại kinh hoàng đến mức nó thậm chí còn chưa từng xuất hiện trong trí óc Theobald — ý tôi là sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống. Vào thời điểm đó, anh hoan nghênh hy vọng rằng những sự vô lý và phi thực tế của Giáo hội sẽ kết thúc trong sự sụp đổ của nó. Kể từ đó, anh đã suy nghĩ rất khác, không phải vì tin vào chuyện con bò nhảy qua mặt trăng nhiều hơn trước, hay nhiều hơn chín phần mười các giáo sĩ — những người biết rõ như anh rằng các biểu tượng bên ngoài và hữu hình của họ đã quá hạn — mà vì anh biết sự phức tạp đánh đố của vấn đề khi phải quyết định xem thực sự nên làm gì. Ngoài ra, giờ đây khi đã nhìn thấy họ gần hơn, anh biết rõ hơn bản chất của những con sói đội lốt cừu đó, những kẻ đang khát máu nạn nhân của mình, và đang hân hoan một cách ồn ào trước sự sụp đổ sớm được dự đoán của nó vào nanh guốc của họ. Tinh thần đằng sau Giáo hội là đúng đắn, mặc dù lời văn của nó — từng đúng đắn — giờ đây không còn đúng nữa. Tinh thần đằng sau các Đại Tư tế Khoa học cũng dối trá như lời văn của nó. Những Theobald, những người làm những gì họ làm vì điều đó có vẻ là việc đúng đắn nên làm, nhưng trong thâm tâm họ lại chẳng thích cũng chẳng tin vào nó, trên thực tế lại là tầng lớp ít nguy hiểm nhất đối với hòa bình và tự do của nhân loại. Kẻ đáng sợ chính là kẻ lao vào mọi việc với sự tự tin thái quá của sự thô tục và tự cao tự đại. Đây không phải là những thói xấu có thể quy chụp một cách công bằng cho các giáo sĩ Anh.
Nhiều nông dân đã đến gặp Ernest khi buổi lễ kết thúc và bắt tay anh. Anh nhận ra mọi người đều biết về việc anh vừa có được một gia tài. Thực ra Theobald đã lập tức kể cho hai hoặc ba kẻ nhiều chuyện nhất trong làng, và câu chuyện không mất nhiều thời gian để lan truyền. “Nó làm đơn giản hóa mọi chuyện,” ông đã tự nói với mình, “rất nhiều.” Ernest lịch sự với bà Goodhew vì chồng bà, nhưng anh phớt lờ cô Wright một cách thẳng thừng, vì anh biết cô ta chỉ là Charlotte ngụy trang.
Một tuần chậm trễ trôi qua. Hai hoặc ba lần gia đình cùng nhau nhận thánh lễ quanh giường bệnh của Christina. Sự thiếu kiên nhẫn của Theobald ngày càng trở nên rõ ràng hơn qua từng ngày, nhưng may mắn thay Christina (người ngay cả khi khỏe mạnh cũng sẽ sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước điều đó) cũng trở nên yếu hơn và tâm trí bớt minh mẫn hơn, nên bà hầu như chẳng nhận ra, nếu có. Sau khi Ernest ở trong nhà khoảng một tuần, mẹ anh rơi vào trạng thái hôn mê kéo dài vài ngày, và cuối cùng ra đi một cách êm đềm đến mức giống như sự hòa quyện giữa biển và bầu trời ngoài đại dương bao la vào một ngày sương mù mềm mại khi không ai có thể nói đâu là nơi trái đất kết thúc và bầu trời bắt đầu. Thực vậy, bà đã chết đi trước những thực tại của cuộc sống với ít đau đớn hơn là khi bà tỉnh dậy từ nhiều ảo tưởng của nó.
“Bà ấy đã là niềm an ủi và chỗ dựa của cuộc đời tôi trong hơn ba mươi năm,” Theobald nói ngay khi mọi chuyện đã xong xuôi, “nhưng người ta không thể mong nó kéo dài thêm nữa,” và ông úp mặt vào khăn tay để che giấu sự thiếu hụt cảm xúc của mình.
Ernest quay trở lại thành phố vào ngày sau khi mẹ anh qua đời, và quay lại dự đám tang cùng với tôi. Anh muốn tôi gặp cha mình để ngăn chặn bất kỳ sự hiểu nhầm nào có thể xảy ra về ý định của cô Pontifex, và tôi là một người bạn cũ của gia đình nên sự hiện diện của tôi tại đám tang của Christina sẽ chẳng khiến ai ngạc nhiên. Với tất cả những khuyết điểm của bà, tôi vẫn luôn khá quý Christina. Bà sẽ sẵn sàng băm Ernest hay bất kỳ ai khác thành những mảnh thịt vụn để làm hài lòng lòng muốn nhỏ nhất của chồng mình, nhưng bà sẽ không băm anh ta ra cho bất kỳ ai khác, và miễn là anh không cản đường bà thì bà rất thương anh. Về bản chất, bà có tính nết ôn hòa, dễ hài lòng hơn là bực bội, rất sẵn lòng làm một hành động tốt nết miễn là nó không tốn của bà nhiều sức lực, cũng như không gây tốn kém cho Theobald. Chiếc túi tiền nhỏ của riêng bà thì không sao; ai cũng có thể có nhiều như họ có thể lấy sau khi bà đã giữ lại những gì tuyệt đối cần thiết cho trang phục của mình. Tôi không thể nghe về cái kết của bà như Ernest đã mô tả cho tôi mà không cảm thấy vô cùng thương hại bà, thực vậy, ngay cả con trai bà cũng khó có thể cảm thấy nhiều hơn thế; tôi lập tức đồng ý xuống dự đám tang; có lẽ tôi cũng bị ảnh hưởng bởi ham muốn được nhìn thấy Charlotte và Joey, những người mà tôi cảm thấy hứng thú khi nghe những gì đứa con nuôi của tôi đã kể.
Tôi thấy Theobald trông vô cùng khỏe mạnh. Mọi người đều nói ông đang chịu đựng điều đó một cách thật đẹp đẽ. Thỉnh thoảng ông quả thực có lắc đầu và bảo rằng vợ ông đã là niềm an ủi và chỗ dựa của cuộc đời ông trong hơn ba mươi năm, nhưng chuyện chỉ dừng lại ở đó. Tôi ở lại qua ngày hôm sau là chủ nhật, và ra đi vào sáng hôm sau sau khi đã kể cho Theobald tất cả những gì con trai ông muốn tôi kể cho ông nghe. Theobald nhờ tôi giúp ông làm văn bia cho Christina.
“Tôi sẽ nói,” ông bảo, “càng ít càng tốt; những lời ca ngợi người đã khuất trong hầu hết các trường hợp đều không cần thiết và không đúng sự thật. Văn bia của Christina sẽ không chứa đựng bất kỳ điều gì thuộc về cả hai loại đó. Tôi nên ghi tên bà ấy, ngày sinh và ngày mất, và dĩ nhiên nói bà ấy là vợ tôi, rồi tôi nghĩ tôi sẽ kết thúc bằng một câu kinh đơn giản — câu kinh ưa thích của bà ấy chẳng hạn, thực ra chẳng có câu nào thích hợp hơn: ‘Phước cho những kẻ có lòng trong sạch, vì sẽ thấy Đức Chúa Trời.’”
Tôi nói tôi nghĩ thế sẽ rất tuyệt, và mọi chuyện đã được quyết định. Vì vậy Ernest được cử đi đặt hàng ông Prosser, người thợ đá ở thị trấn gần nhất, người đã bảo rằng nó đến từ “những lời Chúc phước.”