Theo lẽ thường, khi Ernest mới đặt chân đến London, tôi đã ghé thăm cậu ấy nhưng không gặp. Khi cậu ấy đáp lễ thì tôi lại đi vắng, thế nên đã vài tuần trôi qua kể từ khi cậu ấy tới thị trấn mà chúng tôi vẫn chưa gặp nhau. Phải một thời gian sau, khi Ernest đã ổn định tại chỗ ở mới, tôi mới thực sự gặp mặt cậu. Tôi có thiện cảm với khuôn mặt của Ernest, nhưng ngoại trừ điểm chung duy nhất là niềm đam mê âm nhạc – thứ mà thị hiếu của cả hai vô cùng tương đồng – thì tôi chẳng biết làm sao để hòa hợp với cậu ấy. Phải công bằng mà nói, Ernest không hề phô trương bất kỳ kế hoạch nào của mình cho đến khi tôi khơi gợi cậu ấy nói về chúng. Còn tôi, xin mượn lời bà chủ nhà của Ernest, bà Jupp, thì “chẳng phải người năng đi lễ nhà thờ” – tôi đã gặng hỏi và khám phá ra rằng bà Jupp chỉ đến nhà thờ đúng một lần duy nhất vào cái ngày bà làm lễ tạ ơn sau khi sinh con trai Tom, khoảng hai mươi lăm năm về trước, tuyệt nhiên không hề bước chân tới đó trước hay sau dịp ấy; thậm chí tôi e rằng ngay cả việc kết hôn bà cũng chẳng thèm tới, bởi dù tự xưng là “bà” (Mrs), bà lại chẳng đeo nhẫn cưới và thường gọi người lẽ ra phải là ông Jupp là “cha của đứa con trai tội nghiệp của tôi” chứ không gọi là “chồng tôi”. Nhưng xin quay lại câu chuyện chính.
Tôi cảm thấy khó chịu khi Ernest thụ phong linh mục. Bản thân tôi không làm điều đó và tôi cũng chẳng muốn bạn bè mình đi theo con đường này, tôi càng không muốn phải tỏ ra nghiêm nghị, giữ kẽ, tỏ vẻ đạo mạo trước mặt một chàng trai mà tôi vẫn nhớ rõ hồi cậu ta chỉ biết đến ngày hôm qua, ngày mai và thứ Ba, chứ chẳng biết thêm ngày nào trong tuần – ngay cả ngày Chủ nhật cũng không – và từng nói rằng cậu ta không thích con mèo con vì chân nó có móng vuốt nhọn hoắt như những chiếc ghim.
Tôi nhìn cậu ấy và nghĩ đến dì Alethea, nghĩ đến việc số tiền dì để lại đang sinh sôi nhanh chóng đến nhường nào; tất cả chỗ tiền ấy rồi sẽ đổ vào tay chàng trai trẻ này, người mà rất có thể sẽ sử dụng nó vào những mục đích cuối cùng mà cô Pontifex chẳng bao giờ tán thành. Tôi thấy bực bội. “Cô ấy lúc nào cũng bảo,” tôi thầm nghĩ, “rằng cậu ta sẽ làm hỏng bét mọi chuyện, nhưng tôi không ngờ cậu ta lại làm hỏng một cách tệ hại đến thế này.” Rồi tôi lại nghĩ, có lẽ nếu dì của cậu ấy còn sống, thì cậu đã không ra nông nỗi này.
Ernest đối xử với tôi khá tử tế, và tôi thừa nhận rằng lỗi là do tôi nếu câu chuyện cứ hướng về những chủ đề nguy hiểm. Tôi là kẻ tấn công, có lẽ vì cậy mình lớn tuổi và quen biết cậu ấy đã lâu, nên cho rằng mình có quyền khiến người đối diện phải thấy khó chịu một cách lặng lẽ.
Đến khi cậu ấy lên tiếng, điều đáng bực mình là đến một mức độ nào đó, cậu ấy lại rất đúng. Nếu chấp nhận tiền đề của cậu ấy, thì kết luận đưa ra hoàn toàn hợp lý, và xét việc cậu ấy đã thụ phong, tôi không thể tranh cãi về tiền đề như cách tôi chắc chắn sẽ làm nếu có cơ hội trước khi cậu ấy nhận chức. Kết quả là tôi đành phải rút lui và rời đi với tâm trạng không mấy vui vẻ. Tôi tin rằng sự thật là tôi quý Ernest, và tôi bực vì cậu ấy lại trở thành mục sư, và bực vì một mục sư lại sắp được thừa hưởng số tiền lớn đến thế.
Trên đường ra về, tôi có trò chuyện đôi chút với bà Jupp. Ngay lần đầu gặp mặt, bà và tôi đã tự đánh giá đối phương là những người “chẳng mấy khi đi lễ nhà thờ”, vì vậy bà chẳng ngần ngại giãi bày. Bà nói rằng Ernest rồi sẽ chết. Cậu ấy quá tốt cho thế giới này và trông cậu thật buồn rầu, “giống hệt anh chàng Watkins trẻ tuổi ở quán ‘Crown’ phía bên kia đường, người vừa qua đời tháng trước, làn da tội nghiệp của cậu ta trắng như thạch cao vậy; ít nhất thì người ta bảo cậu ta đã tự sát. Họ mang cậu ta đi từ khách sạn Mortimer, tôi gặp họ đúng lúc đang cùng con Rose đi mua bia, và tay nó thì đang bó bột. Nó bảo chị nó là muốn đến chỗ Perry mua chút len, nhưng thực ra chỉ là cái cớ để đi mua bia cho tôi, tội nghiệp con bé, chẳng ai khác chịu làm vậy cho bà già Jupp khốn khổ này đâu, và nói nó lăng nhăng là lời nói dối độc địa; không phải tôi không thích phụ nữ phóng túng, tôi thích chứ: tôi thà cho một người đàn bà lăng nhăng nửa đồng crown còn hơn mời một người đàn bà đoan chính một cốc bia, nhưng dù vậy tôi cũng không muốn dính líu đến mấy cô nàng hư hỏng. Thế nên họ mang cậu ta đi từ khách sạn Mortimer; họ không để cậu ta về nhà thêm lần nào nữa; và cậu ta làm việc đó tinh vi lắm anh biết đấy. Vợ cậu ta đang ở quê sống cùng mẹ, và cô ta luôn nói năng tử tế về con Rose của tôi. Tội nghiệp, tôi hy vọng linh hồn cậu ta được lên Thiên đàng. Chà, thưa ông, ông có tin không, trên mặt ông Pontifex có nét gì đó giống hệt chàng Watkins trẻ tuổi; thỉnh thoảng cậu ấy trông cũng lo âu và tiều tụy như vậy, nhưng chẳng bao giờ vì cùng một lý do, vì cậu ấy chẳng biết gì cả, không biết gì ráo, như một đứa trẻ chưa chào đời ấy; này nhé, đến con khỉ của mấy gã người Ý quay đàn ngoài phố London còn biết nhiều hơn ông Pontifex. Cậu ấy không biết—chà, tôi cho là—”
Đúng lúc ấy, một đứa trẻ chạy tới nhờ vả việc gì đó từ người hàng xóm và ngắt lời bà, nếu không thì tôi chẳng thể tưởng tượng nổi bà sẽ thao thao bất tuyệt đến bao giờ. Tôi chớp lấy cơ hội để chuồn thẳng, nhưng không quên đưa cho bà năm shilling và bắt bà ghi lại địa chỉ của tôi, vì những lời bà nói khiến tôi hơi lo sợ. Tôi dặn bà nếu thấy người thuê nhà của mình có vẻ tệ hơn, hãy đến báo ngay cho tôi.
Nhiều tuần trôi qua và tôi không gặp lại bà nữa. Đã làm tất cả những gì có thể, tôi cảm thấy nhẹ lòng và để mặc Ernest, nghĩ rằng cậu ấy và tôi chỉ làm khổ nhau mà thôi.
Đến lúc này, cậu ấy đã thụ phong được hơn bốn tháng, nhưng quãng thời gian này không mang lại cho cậu hạnh phúc hay sự thỏa mãn. Cậu ấy đã sống trong nhà của một mục sư cả đời, lẽ ra phải hiểu khá rõ công việc mục sư là như thế nào, và đúng là cậu ấy có hiểu – về một mục sư ở nông thôn; tuy nhiên, cậu lại xây dựng một lý tưởng về những gì một mục sư thành thị có thể làm, và đang cố gắng thực hiện nó một cách yếu ớt, thăm dò, nhưng chẳng hiểu sao nó cứ luôn tuột khỏi tầm tay cậu.
Cậu ấy sống giữa những người nghèo, nhưng nhận ra mình chẳng thể thực sự hiểu họ. Ý nghĩ rằng họ sẽ tìm đến cậu đã chứng tỏ là một sai lầm. Cậu có đến thăm vài người thuộc tầng lớp nghèo khổ mà cha xứ dặn dò phải chăm sóc. Có một ông lão và vợ sống ngay cạnh nhà Ernest; rồi một thợ sửa ống nước tên là Chesterfield; một bà lão tên là Gover, mù lòa và liệt giường, mỗi khi Ernest nói chuyện hay đọc kinh cho bà nghe, bà chỉ biết nhai đi nhai lại cái miệng không còn răng, chẳng làm được gì hơn; một ông Brookes, chuyên buôn bán giẻ rách và chai lọ ở khu Birdsey’s Rents đang ở giai đoạn cuối của bệnh phù thũng, và có lẽ khoảng nửa tá người khác nữa. Khi cậu ấy tới thăm họ, thì rút cục được gì? Gã thợ sửa ống nước muốn được nịnh nọt, và thích trò đùa giỡn, khiến một quý ông phải phí thời gian chỉ để gãi ngứa cho hắn. Bà Gover, bà lão đáng thương, chỉ muốn tiền; bà rất ngoan đạo và hiền lành, mỗi khi Ernest mang đến cho bà một shilling từ quỹ từ thiện của phu nhân Anne Jones, bà lại nói nó “nhỏ nhưng đúng lúc lắm”, rồi nhai nhai miệng đầy biết ơn. Đôi khi Ernest cũng tự bỏ tiền túi ra cho bà một ít, nhưng như cậu thừa nhận bây giờ, số đó thậm chí không bằng một nửa số cậu lẽ ra nên cho.
Cậu ấy còn có thể làm gì khác hữu ích cho bà lão? Chẳng có gì cả; nhưng thỉnh thoảng cho bà Gover nửa đồng crown chẳng phải là tái thiết lại vũ trụ, và Ernest lại muốn làm đúng điều đó. Thế giới này quá đỗi hỗn loạn, và thay vì cảm thấy đó là một tai ương chết tiệt khi mình sinh ra để sửa chữa nó, cậu lại nghĩ mình chính là kiểu người cần thiết cho công việc này, và nóng lòng bắt tay vào làm, chỉ là cậu không biết chính xác bắt đầu từ đâu, vì sự khởi đầu với ông Chesterfield và bà Gover chẳng hứa hẹn sự phát triển lớn lao nào cả.
Rồi đến ông Brookes tội nghiệp – ông ấy đau đớn lắm, thật sự khủng khiếp; ông ấy không thiếu tiền; ông ấy muốn chết mà không chết được, giống như đôi khi chúng ta muốn ngủ mà không sao ngủ nổi. Ông ấy vốn là người nghiêm túc, và cái chết khiến ông sợ hãi, như bất kỳ ai tin rằng tất cả những ý nghĩ thầm kín nhất của mình rồi đây sẽ bị phơi bày trước công chúng. Khi tôi đọc cho Ernest nghe đoạn mô tả cha cậu ấy thường đến thăm bà Thompson ở Battersby, cậu đỏ mặt và nói: “Đó chính xác là những gì con thường nói với ông Brookes”. Ernest cảm thấy rằng những chuyến thăm của mình, thay vì an ủi ông Brookes, lại khiến ông càng thêm sợ cái chết, nhưng cậu biết làm sao được?
Ngay cả Pryer, người đã làm phó mục sư được hai năm, cũng không quen biết quá hai trăm người trong giáo xứ và chỉ đến thăm vài hộ trong số đó, nhưng Pryer lại có sự phản đối gay gắt về nguyên tắc đối với việc thăm hỏi từng nhà. Những người mà cậu và Pryer tiếp xúc trực tiếp thật quá nhỏ bé so với biển người mà cậu cần phải tiếp cận và lay chuyển nếu muốn tạo ra bất kỳ tác động nào, dù theo hướng này hay hướng khác. Có đến mười lăm đến hai mươi ngàn người nghèo trong giáo xứ, mà chỉ một phần rất nhỏ trong số họ từng lui tới nơi thờ phụng. Một số ít đến các nhà nguyện không chính thống, vài người theo Công giáo La Mã; tuy nhiên, phần lớn hơn cả thực tế là những kẻ vô thần, nếu không tích cực thù địch thì ít nhất cũng thờ ơ với tôn giáo, trong khi nhiều người là những kẻ vô thần công khai – những người ngưỡng mộ Tom Paine, cái tên mà giờ đây cậu mới nghe lần đầu; nhưng cậu chưa từng gặp và trò chuyện với bất kỳ ai trong số họ.
Cậu ấy có thực sự đang làm tất cả những gì người ta mong đợi ở mình không? Nói rằng mình đang làm nhiều như những mục sư trẻ khác thì hay thật đấy; nhưng đó không phải là câu trả lời mà Chúa Jesus có thể chấp nhận; chà, chính những người Pharisi khả năng cao cũng làm nhiều như những người Pharisi khác. Điều cậu nên làm là đi vào các đường lớn, ngõ nhỏ và bắt mọi người phải đến. Cậu có đang làm điều đó không? Hay chính họ đang bắt cậu phải tránh xa – ít nhất là ra khỏi cửa nhà họ? Cậu bắt đầu có cảm giác bất an, như thể chẳng bao lâu nữa, trừ khi hết sức cẩn trọng, cậu sẽ trượt dài và trở thành một kẻ giả tạo.
Đúng là mọi chuyện sẽ thay đổi ngay khi cậu có thể tài trợ cho Trường Cao đẳng Thần học Bệnh lý (College for Spiritual Pathology); tuy nhiên, mọi việc không diễn ra suôn sẻ lắm với “những thứ mà người ta mua ở nơi gọi là Sở Giao dịch Chứng khoán”. Để tiến triển nhanh hơn, họ đã sắp xếp để Ernest mua nhiều những thứ đó hơn khả năng chi trả, với ý nghĩ rằng chỉ vài tuần, hay thậm chí vài ngày nữa, giá trị của chúng sẽ tăng vọt và cậu có thể bán đi với lợi nhuận khổng lồ; nhưng không may thay, thay vì tăng giá, chúng lại giảm ngay sau khi Ernest mua vào, và cứ lì lợm không chịu tăng trở lại; vì vậy, sau vài đợt thanh toán, cậu trở nên hoảng sợ, vì đọc được một bài báo nói rằng chúng sẽ còn giảm sâu hơn nữa, và bất chấp lời khuyên của Pryer, cậu khăng khăng đòi bán – chấp nhận lỗ khoảng 500 bảng. Cậu vừa bán xong thì cổ phiếu lại tăng giá, cậu mới thấy mình dại dột đến thế nào và Pryer khôn ngoan ra sao, vì nếu làm theo lời Pryer, cậu đã kiếm được 500 bảng thay vì mất trắng. Tuy nhiên, cậu tự nhủ mình phải sống và học hỏi.
Sau đó, Pryer lại mắc sai lầm. Họ đã mua một số cổ phiếu, và trong khoảng hai tuần, giá cổ phiếu tăng lên một cách đầy phấn khích. Đó quả là thời gian hạnh phúc, vì đến cuối tuần thứ hai, khoản lỗ 500 bảng đã được bù đắp, và còn kiếm thêm được ba bốn trăm bảng nữa. Mọi sự lo âu sốt sắng của sáu tuần khốn khổ đó, khi khoản 500 bảng bị mất, giờ đây được đền đáp cùng với tiền lãi. Ernest muốn bán để đảm bảo lợi nhuận, nhưng Pryer không đời nào nghe; ông ta bảo giá còn tăng cao hơn nữa, và chỉ cho Ernest thấy một bài báo chứng minh rằng những gì ông ta nói là hợp lý, và quả thực giá có tăng một chút – nhưng chỉ một chút thôi, vì sau đó nó lao dốc, giảm, giảm mãi, và Ernest chứng kiến khoản lợi nhuận ba bốn trăm bảng của mình biến mất, rồi đến khoản lỗ 500 bảng mà cậu ngỡ đã phục hồi cũng trôi tuột theo từng đợt giảm giá, rồi cậu lại mất thêm 200 bảng nữa. Sau đó một tờ báo viết rằng những cổ phiếu này là thứ rác rưởi nhất từng bị áp đặt lên công chúng Anh, và Ernest không thể chịu đựng thêm được nữa, nên cậu bán hết, lần này lại trái với lời khuyên của Pryer, để rồi khi giá tăng trở lại như dự kiến, Pryer lại thắng Ernest thêm một lần nữa.
Ernest không quen với những biến động kiểu này, và chúng khiến cậu lo lắng đến mức ảnh hưởng đến sức khỏe. Do đó, họ sắp xếp rằng tốt nhất cậu không nên biết gì về những gì đang diễn ra. Pryer là một nhà kinh doanh giỏi hơn cậu nhiều, và sẽ tự lo liệu tất cả. Điều này giúp Ernest đỡ bận tâm hơn nhiều, và suy cho cùng lại tốt hơn cho chính các khoản đầu tư; vì như Pryer nhận xét rất đúng, một người không được nhát gan nếu muốn thành công trong việc mua bán tại Sở Giao dịch Chứng khoán, và việc thấy Ernest lo lắng cũng làm Pryer lo lắng lây – ít nhất ông ta nói vậy. Thế là tiền bạc cứ thế trôi dần vào túi Pryer. Còn bản thân Pryer, ông ta chẳng có gì ngoài chức vụ phó mục sư và một khoản trợ cấp nhỏ từ cha mình.
Một vài người bạn cũ của Ernest lờ mờ đoán ra những gì cậu đang làm qua các lá thư và cố hết sức để can ngăn, nhưng cậu đã mê muội như một gã tình nhân trẻ đôi mươi. Nhận thấy những người bạn này không tán thành, cậu dần xa lánh họ, và họ, vốn đã chán ngấy sự tự phụ và những ý tưởng cao siêu của cậu, cũng chẳng tiếc nuối khi để cậu làm vậy. Tất nhiên, cậu chẳng nói gì về các vụ đầu cơ của mình – thực ra, cậu hầu như không biết rằng bất cứ việc gì được thực hiện vì một mục đích tốt đẹp lại có thể bị gọi là đầu cơ. Tại Battersby, khi cha cậu giục cậu tìm kiếm một vị trí kế nhiệm (next presentation) và thậm chí gợi ý một hai chỗ hứa hẹn, cậu đều đưa ra những lời từ chối và lý do thoái thác, dù luôn hứa sẽ sớm làm theo ý cha.