Vào tháng Chín năm 1860, một bé gái cất tiếng khóc chào đời, khiến Ernest tràn ngập niềm tự hào và hạnh phúc. Sự ra đời của đứa trẻ, cùng một cuộc trò chuyện khá nghiêm trọng mà bác sĩ dành cho Ellen, đã khiến cô tỉnh ngộ trong vài tuần. Chừng như những hy vọng của anh sắp sửa trở thành hiện thực. Chi phí sinh nở của vợ khá tốn kém, buộc anh phải trích vào khoản tiền tiết kiệm; thế nhưng anh không chút nghi ngờ rằng mình sẽ sớm gỡ lại được khi Ellen đã trở lại bình thường. Quả thực trong một thời gian, công việc buôn bán của anh có khởi sắc đôi chút. Dù vậy, sự gián đoạn trong chuỗi ngày làm ăn phát đạt dường như đã phá vỡ vận may từng mỉm cười với anh lúc ban đầu. Dẫu thế, anh vẫn đầy lạc quan, làm việc đêm ngày với tất cả quyết tâm; chỉ có điều giờ đây không còn âm nhạc, đọc sách hay viết lách gì nữa. Những chuyến đi chơi Chủ nhật đành phải dừng lại, và nếu căn phòng tầng một không cho tôi thuê, có lẽ anh cũng mất luôn cả "pháo đài" ấy. Tuy nhiên anh cũng hiếm khi dùng đến nó, vì Ellen ngày càng phải chăm sóc con nhiều hơn, và hệ quả là Ernest cũng phải phục dịch Ellen nhiều hơn.
Khoảng hai tháng sau khi đứa bé ra đời, một buổi chiều nọ, đúng lúc chàng anh hùng tội nghiệp của tôi bắt đầu thấy nhen nhóm hy vọng và nhờ đó có thêm sức chịu đựng gánh nặng, anh trở về nhà sau một buổi bán đấu giá và thấy Ellen lại lâm vào tình trạng hoảng loạn thần kinh hệt như hồi mùa xuân. Cô nói mình lại mang thai, và Ernest vẫn tin lời cô.
Tất cả những rắc rối của sáu tháng trước lại bắt đầu tái diễn ngay lập tức và ngày càng tồi tệ hơn. Tiền bạc không còn thu về nhanh chóng, bởi Ellen đã bớt xé tiền và đem bán bất hợp pháp những hàng hóa anh mua về. Khi có tiền thu vào, cô lại vòi vĩnh anh như trước với những lý do mà nếu vặn hỏi thì thật nhẫn tâm. Đâu lại vào đấy. Rồi dần dưa, một biểu hiện mới lại xuất hiện. Ernest vốn thừa hưởng tính chính xác và đúng giờ của cha mình trong chuyện tiền bạc; anh luôn muốn biết ngay mức tệ nhất của số tiền mình phải trả, anh ghét cay ghét đắng việc phát sinh những khoản chi phí bất ngờ mà đáng lý ra phải lường trước được. Thế nhưng giờ đây, các hóa đơn bắt đầu đổ về tay anh cho những thứ Ellen tự ý đặt mua mà anh không hề hay biết, hoặc những thứ anh đã đưa tiền cho cô thanh toán rồi. Thật kinh hoàng, và ngay cả Ernest cũng không thể chịu đựng thêm được nữa. Khi anh trách mắng—không phải vì cô đã mua đồ, mà vì không nói với anh về khoản nợ—Ellen liền giở trò hoảng loạn thần kinh và tạo ra một cảnh tượng ầm ĩ. Giờ đây cô gần như đã quên sạch những ngày tháng cơ cực khi phải tự thân vận động, và thẳng thừng trách móc anh vì đã kết hôn với cô. Chính vào khoảnh khắc ấy, vảy mù trên mắt Ernest rơi xuống, hệt như lúc Towneley thốt lên: "Không, không, không." Anh không nói gì, nhưng đã hoàn toàn bừng tỉnh trước một thực tế rằng mình đã phạm sai lầm khi kết hôn. Một cái chạm nữa lại đến, bóc tách và hé lộ chính con người anh trước mắt anh.
Anh bước lên tầng trên, đi vào căn pháo đài đã bỏ trống từ lâu, gieo mình xuống chiếc ghế bành và úp mặt vào hai bàn tay.
Anh vẫn chưa biết vợ mình nghiện rượu, nhưng anh không còn thể tin cô được nữa, và giấc mơ hạnh phúc của anh đã tan thành mây khói. Anh đã được cứu khỏi Giáo hội—dù là trải qua thử thách như trong lửa đỏ, nhưng rốt cuộc vẫn được cứu—thế nhưng giờ đây cái gì có thể cứu anh khỏi cuộc hôn nhân này? Anh đã mắc lại chính sai lầm như khi tự trói buộc mình với Giáo hội, nhưng hậu quả lần này còn tồi tệ gấp trăm lần. Anh chẳng học được điều gì từ kinh nghiệm: anh là một Esau—một trong những kẻ khốn nạn bị Chúa làm cho cứng lòng, có tai mà không nghe, có mắt mà không thấy, và sẽ chẳng tìm được chỗ cho sự ăn ăn dù có khóc lóc cầu xin.
Tuy nhiên, chẳng phải về tổng thể anh đã cố gắng tìm hiểu đường lối của Chúa và thành tâm bước đi theo đó sao? Ở một mức độ nào đó thì đúng là vậy; nhưng anh chưa làm đến nơi đến chốn, anh chưa từ bỏ tất cả vì Chúa. Anh biết rất rõ mình chẳng làm được bao nhiêu so với những gì mình có thể và đáng ra phải làm; thế nhưng nếu anh đang bị trừng phạt vì điều này, thì Chúa quả là một chủ nhân hà khắc, một kẻ luôn rình rấp trong bụi rậm để vồ lấy những sinh linh tội nghiệp của mình. Khi kết hôn với Ellen, anh đã có ý muốn tránh một cuộc sống tội lỗi và đi theo con đường mà anh tin là đạo đức và đúng đắn. Với xuất thân và hoàn cảnh của anh, đó là điều tự nhiên nhất trên đời mà anh có thể làm, thế nhưng cái đạo đức ấy lại đưa anh vào một thế cờ kinh hoàng đến nhường nào! Liệu có thứ sự đồi trụy nào có thể đẩy anh vào một cảnh huống tồi tệ hơn thế này không? Đạo đức còn có giá trị gì nếu nó không mang lại sự bình yên cho con người ta lúc cuối đời, và liệu có ai có thể chắc chắn một cách hợp lý rằng hôn nhân sẽ đem lại điều đó? Anh cảm thấy dường như trong nỗ lực sống đạo đức, anh đã đi theo một tên ác quỷ ngụy trang thành thiên thần ánh sáng. Nhưng nếu vậy thì còn có nền tảng nào để con người ta có thể đặt bàn chân lên và bước đi trong sự an toàn hợp lý?
Anh vẫn còn quá trẻ để chạm tới câu trả lời: "Dựa vào lẽ thường"—một câu trả lời mà anh sẽ cảm thấy không xứng đáng với bất kỳ ai có một tiêu chuẩn lý tưởng.
Dù thế nào đi nữa, rõ ràng là giờ đây anh đã tự hại đời mình. Cả đời anh lúc nào cũng vậy. Mỗi khi có một tia sáng mặt trời và hy vọng lóe lên, nó lại lập tức bị che khuất—ôi, ở trong tù còn hạnh phúc hơn thế này! Dù sao ở đó anh cũng không phải lo nghĩ về tiền bạc, còn những mối lo ấy giờ đây đang đè nặng lên anh với tất cả sự kinh hoàng của chúng. Ngay lúc này anh vẫn còn hạnh phúc hơn hồi ở Battersby hay Roughborough, và anh cũng sẽ không quay lại cuộc sống ở Cambridge dù có thể; nhưng dù vậy, tương lai phía trước vẫn vô cùng mờ mịt, thực sự bế tắc đến mức anh cảm thấy mình thà nhắm mắt xuôi tay và chết luôn trên chiếc ghế bành này cho xong.
Trong lúc anh đang trầm ngâm suy tưởng và nhìn vào sự đổ vỡ của những hy vọng—vì anh thấy quá rõ rằng hễ còn gắn chặt với Ellen thì anh sẽ chẳng bao giờ vươn lên như mình từng mơ ước—anh nghe thấy tiếng động bên dưới, rồi ngay sau đó một người hàng xóm chạy vội lên cầu thang, lao vào phòng anh—
“Trời Phật ơi, cậu Pontifex,” bà ta kêu lên, “làm ơn xuống nhanh lên mà giúp với! Ôi, cô Pontifex lại lên cơn điên rồi—cô ấy dữ tợn lắm!”
Người đàn ông bất hạnh bước xuống nhà theo lời giục và thấy vợ mình đang phát phát điên vì chứng sảng rượu.
Giờ đây anh đã tỏ tường mọi chuyện. Người hàng xóm cứ nghĩ bấy lâu nay anh phải biết chuyện vợ mình nghiện rượu chứ, nhưng Ellen quá ma ranh, còn anh thì quá ngây thơ, nên như tôi đã nói, anh chẳng hề nghi ngờ gì. “Thì ra,” người phụ nữ đã gọi anh nói, “cô ta uống bất cứ thứ gì cô ta có thể đứng vững để trả tiền mua.” Ernest khó mà tin nổi vào tai mình, nhưng khi bác sĩ đã khám cho vợ anh và cô ấy đã êm lại đôi chút, anh sang quán rượu ngay gần đó để hỏi cho ra lẽ, và kết quả khiến anh không còn thể nghi ngờ gì thêm nữa. Nhân cơ hội này, chủ quán rượu trình ra cho chàng anh hùng của tôi một hóa đơn trị giá vài bảng Anh tiền các chai rượu mạnh đã cung cấp cho vợ anh. Cộng với chi phí sinh nở của vợ và tình hình buôn bán sa sút, anh không có đủ tiền để trả, vì số tiền đó vượt quá khoản tiết kiệm còn lại của anh.
Anh tìm đến tôi—không phải để vay tiền, mà là để kể cho tôi nghe câu chuyện cay đắng của mình. Từ lâu tôi đã thấy có điều gì đó không ổn và đoán khá chuẩn xác chuyện gì đang xảy ra, nhưng dĩ nhiên là tôi không nói gì. Ernest và tôi đã dần xa cách nhau một thời gian. Tôi bực mình vì chuyện anh kết hôn, và anh biết tôi bực, mặc dù tôi đã cố hết sức để giấu đi.
Tình bạn của một người đàn ông, cũng như bản di chúc của anh ta, sẽ bị vô hiệu hóa bởi hôn nhân—nhưng chúng cũng bị vô hiệu hóa không kém bởi hôn nhân của bạn bè mình. Rạn nứt trong tình bạn vốn luôn xuất hiện khi một trong hai bên kết hôn đang nhanh chóng mở rộng, như một lẽ tất yếu, thành vực thẳm ngăn cách giữa người đã lập gia đình và người chưa lập gia đình. Tôi cũng bắt đầu để mặc chàng trai được tôi bảo trợ cho số phận mà tôi không có quyền hạn lẫn khả năng can thiệp. Thực ra, tôi đã bắt đầu cảm thấy anh là một gánh nặng; tôi không bận tâm lắm đến điều này khi mình còn có thể giúp ích, nhưng tôi lại tiếc công sức khi mình chẳng thể làm được gì. Anh tự làm tự chịu thôi. Ernest cảm nhận được tất cả những điều này nên hiếm khi đến gần tôi, mãi cho đến một buổi tối muộn cuối năm 1860, anh ghé thăm tôi với khuôn mặt vô cùng ủ dột và kể cho tôi nghe những nỗi niềm của mình.
Ngay khi biết anh không còn yêu vợ nữa, tôi lập tức tha thứ cho anh và lại quan tâm đến anh như trước. Chẳng có gì khiến một ông lão độc thân thích thú hơn việc gặp một anh chàng trẻ tuổi đã lập gia đình nhưng lại ước gì mình chưa từng lấy vợ—nhất là khi trường hợp đó nghiêm trọng đến mức ông không cần phải giả vờ hy vọng mọi chuyện sẽ ổn thỏa trở lại, hay khuyến khích người bạn trẻ của mình cố gắng chịu đựng.
Bản thân tôi ủng hộ việc ly thân, và nói rằng tôi sẽ tự tay cấp dưỡng cho Ellen—dĩ nhiên là tôi định bụng khoản tiền đó sẽ trích từ tiền của Ernest; thế nhưng anh nhất quyết không nghe. Anh nói mình đã kết hôn với Ellen thì phải cố gắng cảm hóa cô. Anh ghét chuyện đó, nhưng anh phải thử; và thấy anh vẫn bướng bỉnh như thường lệ, tôi đành phải chấp thuận, dù chẳng mấy tin tưởng vào kết quả. Tôi bực mình khi thấy anh lãng phí bản thân vào một công việc vô vọng như vậy, và lại bắt đầu cảm thấy anh là một gánh nặng. Tôi e là mình đã thể hiện điều đó ra ngoài, vì anh lại tránh mặt tôi một thời gian, và quả thực trong nhiều tháng sau đó tôi hầu như không gặp anh.
Ellen nằm bệnh rất nặng trong vài ngày, rồi dần dần phục hồi. Ernest hầu như không rời mắt khỏi cô cho đến khi cô qua khỏi cơn nguy hiểm. Khi cô hồi phục, anh nhờ bác sĩ nói với cô rằng nếu tái phát một cơn như vậy nữa thì chắc chắn cô sẽ chết; điều này làm cô sợ đến mức đã ký cam kết cai rượu.
Thế rồi anh lại nhen nhóm hy vọng. Khi tỉnh táo, Ellen lại giống hệt như những ngày đầu mới cưới, và vì anh là người rất nhanh quên đi đau khổ, nên chỉ sau vài ngày anh lại yêu thương cô như xưa. Thế nhưng Ellen lại không thể tha thứ cho anh vì anh đã biết bí mật của cô. Cô biết anh luôn cảnh giác để bảo vệ cô khỏi sự cám dỗ, và dù anh đã cố hết sức để cô tin rằng anh không còn lo lắng gì về cô nữa, cô vẫn cảm thấy gánh nặng của cuộc hôn nhân với một người đàng hoàng ngày càng trở nên đè nặng, và cô lại càng khắc mỏi mong chờ sự tự do vô luật pháp của cuộc sống trước khi gặp chồng.
Tôi sẽ không kéo dài phần này trong câu chuyện của mình nữa. Trong suốt những tháng mùa xuân năm 1861, cô sống rất chừng mực—cô đã có một trận ăn chơi trác táng, và điều này cùng với ấn tượng từ việc ký bản cam kết cai rượu đã thuần hóa cô trong một thời gian. Cửa hàng buôn bán khá ổn, giúp Ernest đủ ăn đủ mặc. Vào mùa xuân và mùa hè năm 1861, anh thậm chí còn tiết kiệm lại được một ít tiền. Đến mùa thu, vợ anh sinh một con trai—một đứa bé rất kháu khỉnh, ai cũng nói vậy. Cô sớm hồi phục, và Ernest bắt đầu thở phào nhẹ nhõm, gần như đã lấy lại sự lạc quan thì đột nhiên, không một lời cảnh báo, cơn bão lại ập đến. Anh trở về nhà vào một buổi chiều khoảng hai năm sau khi kết hôn, và thấy vợ mình đang nằm bất tỉnh trên sàn nhà.
Kể từ thời điểm này, anh hoàn toàn tuyệt vọng và bắt đầu tuột dốc thấy rõ. Anh đã chịu quá nhiều va đập, và vận may đã quay lưng với anh quá lâu. Sự bào mòn của ba năm qua đã để lại dấu vết lên con người anh; tuy không thực sự phát bệnh nhưng anh đã làm việc quá sức, sức khỏe giảm sút và không thể gánh thêm bất kỳ gánh nặng nào nữa.
Anh đã cố đấu tranh một thời gian để không phải nhận ra điều này, nhưng thực tế phũ phàng lại quá mạnh mẽ đối với anh. Anh lại đến tìm tôi và kể cho tôi nghe những gì đã xảy ra. Tôi mừng vì cuộc khủng hoảng đã đến hồi kết; tôi thấy tiếc cho Ellen, nhưng việc ly thân hoàn toàn với cô là cơ hội duy nhất cho chồng cô. Ngay cả sau lần bùng phát cuối cùng này, anh vẫn không chịu đồng ý ly thân, và cứ nói những chuyện nhảm nhí về việc sẽ chết tại chức trách của mình, cho đến khi tôi cảm thấy phát chán với anh. Mỗi lần gặp anh, nét u ám cũ kỹ lại càng hằn sâu hơn trên khuôn mặt anh, và tôi gần như đã quyết định sẽ chấm dứt tình trạng này bằng một đòn quyết định, chẳng hạn như hối lộ Ellen để cô ta bỏ trốn theo một kẻ khác, hoặc một điều gì tương tự như thế, thì mọi chuyện lại tự giải quyết theo cách mà tôi không hề lường trước như thường lệ.