Tôi có lẽ nên để độc giả bỏ qua những chi tiết vụn vặt về những năm tháng học đường của nhân vật chính. Cậu thăng tiến lên lớp của thầy Hiệu trưởng, dù điều đó hoàn toàn nằm ngoài mong muốn của bản thân, và trong khoảng hai năm cuối, cậu nằm trong số các học sinh lớp trên (præpostors), dù chưa bao giờ lọt vào được nửa trên của nhóm này. Cậu chẳng làm nên trò trống gì, và tôi nghĩ thầy Hiệu trưởng cũng đã từ bỏ việc kỳ vọng vào cậu, coi cậu như một đứa trẻ tốt nhất nên để mặc cho tự xoay xở; bởi thầy hiếm khi gọi cậu lên dịch bài, và cậu muốn nộp bài tập hay không cũng chẳng ai quản. Sự bướng bỉnh âm thầm, vô thức của cậu theo thời gian lại đem đến kết quả tốt hơn nhiều so với những cú vùng vẫy táo bạo ban đầu. Cho đến tận cuối chặng đường, vị thế của cậu giữa đám bạn đồng trang lứa vẫn y nguyên như thuở ban đầu: thuộc nhóm trên của lớp học kém danh tiếng—dù là lớp trên hay lớp dưới—thay vì thuộc nhóm dưới của lớp học danh giá.
Trong suốt quãng đời học sinh, chỉ một lần duy nhất cậu nhận được lời khen từ thầy Skinner cho một bài tập, và cậu đã trân trọng nó như ví dụ tuyệt vời nhất về sự tán dương dè dặt mà cậu từng thấy. Cậu được giao viết một bài thơ Alcaics về chủ đề “Lũ chó của các tu sĩ dòng St Bernard”, và khi nhận lại bài làm, cậu thấy thầy Hiệu trưởng phê rằng: “Trong bài Alcaics này—vẫn còn tệ hại thái quá—tôi tưởng rằng mình có thể nhận thấy vài dấu hiệu le lói của sự tiến bộ.” Ernest bảo rằng nếu bài đó có khá hơn bình thường chút ít thì chắc hẳn chỉ là do may mắn, vì cậu biết chắc mình vốn quá yêu quý loài chó, đặc biệt là giống chó St Bernard, nên chẳng thể nào thấy thích thú khi viết thơ Alcaics về chúng.
“Khi nhìn lại,” cậu kể với tôi cách đây vài hôm, với một tràng cười sảng khoái, “tôi tự hào về bản thân vì đã chưa bao giờ đạt điểm tối đa cho một bài tập nào, điều đó khiến tôi thấy hài lòng hơn là nếu lần nào tôi cũng đạt điểm tuyệt đối. Tôi mừng vì không gì có thể ép tôi phải viết thơ Latin và Hy Lạp; tôi mừng vì thầy Skinner chưa bao giờ tác động được đến đạo đức của tôi; tôi mừng vì mình đã lười biếng ở trường, và mừng vì cha tôi đã bắt tôi làm quá sức khi còn nhỏ—nếu không, có lẽ tôi đã chấp nhận trò bịp bợm này và biết đâu cũng đã viết được một bài Alcaics về lũ chó St Bernard hay chẳng kém gì đám bạn. Nhưng cũng khó nói lắm, vì tôi nhớ có một cậu bạn khác, khi nộp bài Latin, ngoài phần bắt buộc, cậu ta còn tự viết thêm mấy dòng này cho vui:
Lũ chó tu viện St Bernard đi tìm
Những đứa trẻ nhỏ vùi trong tuyết trắng xinh,
Còn quanh cổ chúng, bình rượu hồi sinh
Buộc bằng sợi dây thừng nho nhỏ xinh.
Tôi ước mình đã viết được mấy câu đó, tôi đã thử, nhưng không sao làm được. Tôi không ưng ý lắm dòng cuối, đã thử sửa mà chẳng xong.”
Tôi thoáng nhận thấy nét cay đắng trong giọng điệu của Ernest khi nhắc đến những người thầy thời trẻ của mình, và tôi có nói đôi lời về cảm giác đó.
“Ồ, không đâu,” cậu đáp, vẫn cười, “chẳng khác nào cảm giác của Thánh Anthony đối với lũ quỷ đã cám dỗ mình, khi ông tình cờ gặp lại chúng một hai trăm năm sau đó. Tất nhiên ông biết chúng là quỷ, nhưng chuyện đó cũng chẳng sao cả; quỷ thì vẫn phải tồn tại. Thánh Anthony có lẽ còn thích lũ quỷ này hơn những loại khác, và vì nghĩa cũ, ông đã đối xử với chúng khoan dung hết mức có thể trong chừng mực cho phép.”
“Hơn nữa,” cậu nói thêm, “Thánh Anthony cũng cám dỗ lũ quỷ nhiều chẳng kém gì chúng cám dỗ ông; vì sự thánh thiện khác người của ông chính là cám dỗ lớn hơn cả sức chịu đựng của chúng. Nói đúng ra, chính lũ quỷ mới đáng thương hơn, vì chúng bị Thánh Anthony dẫn dụ vào con đường cám dỗ rồi sa ngã, trong khi Thánh Anthony thì không. Tôi tin rằng mình từng là một đứa trẻ khó ưa và khó hiểu, và nếu có gặp lại thầy Skinner, tôi sẽ là người đầu tiên sẵn lòng bắt tay hay giúp đỡ thầy ấy.”
Ở nhà, mọi chuyện tiến triển có phần suôn sẻ hơn; những vụ tranh cãi với Ellen và Mẹ Cross dần lắng xuống, và ngay cả ở nhà, cậu cũng có những khoảng lặng yên bình hơn từ khi trở thành lớp trưởng (præpostor). Tuy nhiên, cặp mắt dò xét và bàn tay che chở vẫn luôn bao phủ lấy cậu, canh chừng mọi bước đi về, soi mói mọi cử chỉ của cậu. Có gì lạ đâu khi cậu thiếu niên ấy, dù luôn cố tỏ ra vui vẻ, hài lòng—và đôi khi thực sự cảm thấy như vậy—lại thường mang vẻ lo âu, mệt mỏi khi nghĩ rằng không ai để ý, một vẻ mặt kể lại câu chuyện về cuộc xung đột gần như không dứt bên trong tâm hồn?
Chắc hẳn Theobald cũng nhìn thấy những vẻ mặt đó và hiểu chúng có nghĩa là gì, nhưng nghề nghiệp của ông là phải biết cách nhắm mắt làm ngơ trước những điều bất tiện—không mục sư nào giữ nổi chức vị quá một tháng nếu không làm được điều đó. Hơn nữa, ông đã tự cho phép mình nói những điều lẽ ra không nên nói, và không nói những điều lẽ ra phải nói suốt bao nhiêu năm nay, nên khó mà ông có thể nhìn thấy bất cứ điều gì mà ông thấy thuận tiện hơn nếu không nhìn thấy, trừ khi bị bắt buộc.
Chẳng cần gì nhiều nhặn cả. Đừng tạo ra những bí ẩn nơi Thiên nhiên không hề có, hãy kiểm soát lương tâm mình một cách hợp lý hơn một chút, hãy để cho Ernest được tự do hơn một chút, đừng hỏi han quá nhiều, và hãy cho cậu chút tiền tiêu vặt với mong muốn cậu dùng nó cho những thú vui nhỏ nhặt (menus plaisirs) . . .
“Gọi thế là không cần nhiều nhặn gì sao?” Ernest cười lớn khi tôi đọc cho cậu nghe những gì mình vừa viết. “Tại sao chứ, đó mới là bổn phận trọn vẹn của một người cha, nhưng chính thói hay bí hiểm hóa mọi chuyện mới là điều tệ hại nhất. Nếu người ta dám trò chuyện với nhau một cách cởi mở, thì một trăm năm nữa, thế gian này hẳn sẽ bớt đi biết bao nỗi muộn phiền.”
Tuy nhiên, xin quay lại với Roughborough. Vào ngày chia tay, khi được gọi vào thư viện để chào từ biệt, cậu ngạc nhiên khi thấy rằng dù chắc chắn rất vui khi được rời đi, cậu không hề mang trong lòng bất kỳ mối thâm thù nào đối với thầy Hiệu trưởng. Cậu đã đi đến cuối chặng đường, vẫn còn sống, và xét cho cùng thì cũng chẳng tệ hại hơn những người khác. Thầy Skinner tiếp cậu một cách niềm nở, thậm chí còn tỏ ra đùa cợt theo kiểu nặng nề đặc trưng của thầy. Người trẻ hầu như luôn dễ tha thứ, và khi bước đi, Ernest cảm thấy rằng chỉ cần thêm một buổi gặp mặt như thế nữa, không những mọi nợ nần cũ sẽ được xóa sạch, mà cậu còn có thể trở thành một trong những người ngưỡng mộ và ủng hộ thầy Hiệu trưởng—nhóm người mà phải công bằng mà nói, bao gồm phần lớn những học sinh triển vọng nhất.
Ngay trước khi nói lời tạm biệt, thầy Hiệu trưởng thực sự đã lấy xuống một cuốn sách từ những giá sách vốn từng khiến cậu thấy sợ hãi sáu năm trước, và tặng lại cho cậu sau khi đã viết tên cậu vào đó, cùng dòng chữ φιλιας και ευνοιας χαριν, mà tôi tin rằng có nghĩa là “với tất cả những lời chúc tốt đẹp từ người tặng.” Cuốn sách được viết bằng tiếng Latin bởi một tác giả người Đức—Schömann: “De comitiis Atheniensibus”—tuy chẳng phải là tài liệu đọc nhẹ nhàng, vui vẻ gì cho cam, nhưng Ernest cảm thấy đã đến lúc mình phải hiểu về hiến pháp và thể thức bỏ phiếu của người Athens. Cậu đã từng học thuộc lòng nhiều lần nhưng rồi quên sạch nhanh như khi vừa nạp vào đầu; nhưng giờ đây, khi thầy Hiệu trưởng đã tặng cuốn sách này, cậu nhất quyết sẽ nắm vững vấn đề một lần cho tất cả. Thật kỳ lạ! Cậu rất muốn nhớ những thứ đó; cậu biết mình muốn, nhưng không bao giờ giữ lại được; mặc cho bản thân nỗ lực, chúng vừa vào tâm trí cậu đã lại rơi ra ngoài, trí nhớ của cậu tệ đến mức khủng khiếp. Trong khi đó, nếu ai đó chơi cho cậu nghe một bản nhạc và cho biết xuất xứ của nó, cậu chẳng bao giờ quên, dù không hề cố gắng ghi nhớ và thậm chí chẳng hề nhận thức được là mình đang cố nhớ. Tâm trí cậu chắc hẳn đã được định hình không tốt và cậu chẳng được tích sự gì.
Vẫn còn chút thời gian, cậu mượn chìa khóa nhà thờ St Michael và ghé qua để thực hành lần cuối với cây đàn organ, thứ mà giờ đây cậu đã chơi khá ổn. Cậu đi lại dọc lối đi một lúc trong tâm trạng trầm tư, rồi ngồi xuống bên cây đàn, chơi bản “They loathed to drink of the river” khoảng sáu lần, sau đó cảm thấy bình tâm và hạnh phúc hơn. Rồi, dứt khoát rời xa nhạc cụ mà cậu yêu quý vô ngần ấy, cậu vội vã ra ga tàu.
Khi con tàu lăn bánh, cậu nhìn xuống từ một bờ kè cao về phía ngôi nhà nhỏ mà người dì đã thuê, nơi có thể nói là bà đã qua đời vì mong muốn làm điều tử tế cho cậu. Vẫn đó hai cửa sổ lồi quen thuộc, nơi cậu thường bước ra để chạy băng qua bãi cỏ vào xưởng làm việc. Cậu tự trách mình vì đã thể hiện quá ít lòng biết ơn đối với người phụ nữ nhân hậu này—người duy nhất trong số những người thân mà cậu cảm thấy mình có thể tin tưởng giãi bày. Dù yêu quý và tưởng nhớ bà biết bao, cậu lại thấy mừng vì bà đã không biết những rắc rối mà cậu gặp phải kể từ khi bà qua đời; có lẽ bà đã không tha thứ cho chúng—và điều đó thật kinh khủng biết bao! Nhưng rồi, nếu bà còn sống, biết đâu nhiều nỗi đau của cậu đã có thể tránh được. Khi suy tư như vậy, cậu lại trở nên buồn bã. Cậu tự hỏi, rồi mọi chuyện sẽ đi về đâu? Liệu tương lai sẽ mãi là tội lỗi, hổ thẹn và khổ đau như quá khứ, với cặp mắt luôn dõi theo và bàn tay che chở của người cha đang đặt lên vai cậu những gánh nặng quá sức chịu đựng—hay cậu cũng sẽ có ngày cảm thấy mình khá ổn và hạnh phúc?
Có một làn sương xám phủ ngang mặt trời, khiến mắt người có thể nhìn thẳng vào ánh sáng của nó, và Ernest, trong lúc trầm tư như trên, đang nhìn thẳng vào trung tâm mặt trời, như nhìn vào gương mặt của một người mà cậu quen biết và yêu mến. Ban đầu nét mặt cậu nghiêm nghị, nhưng hiền từ, như của một người mệt mỏi cảm thấy một nhiệm vụ dài hơi đã kết thúc; nhưng chỉ vài giây sau, khía cạnh hài hước hơn trong những bất hạnh của mình hiện lên, và cậu mỉm cười nửa tự trách, nửa vui vẻ, nghĩ rằng tất cả những gì đã xảy ra với mình thực ra chẳng đáng là bao, và những gian truân của cậu thật nhỏ bé so với của hầu hết mọi người. Vẫn nhìn vào ánh mắt của mặt trời và mỉm cười mơ màng, cậu nghĩ về việc mình đã từng góp công đốt hình nộm cha mình, và vẻ mặt cậu trở nên tươi vui hơn, cho đến khi cuối cùng cậu bật cười. Đúng lúc đó, tấm màn mây mỏng rời khỏi mặt trời, và cậu bị kéo trở về mặt đất bởi ánh nắng bừng sáng. Chính lúc này, cậu nhận ra mình đang bị một hành khách ngồi đối diện nhìn chằm chằm, một ông già với cái đầu to và mái tóc hoa râm.
“Chàng trai trẻ ạ,” ông nói đầy thiện chí, “cậu thực sự không nên trò chuyện với những người trên mặt trời khi đang ngồi trong toa tàu công cộng như thế.”
Ông cụ không nói thêm lời nào nữa, mà giở tờ Times ra và bắt đầu đọc. Về phần Ernest, cậu đỏ bừng mặt. Cả hai không nói thêm câu nào trong suốt khoảng thời gian còn lại trên tàu, nhưng họ thi thoảng lại liếc nhìn nhau, để rồi gương mặt của mỗi người đều hằn sâu trong ký ức của người kia.