Ngày xửa ngày xưa, có một vị vua và hoàng hậu sinh được một cô con gái duy nhất và hết mực cưng chiều nàng. Năm nàng mười lăm tuổi, bỗng nhiên nàng trở nên u sầu và không bao giờ mỉm cười nữa. Nhà vua bèn hạ chiếu chỉ rằng bất cứ ai làm cho công chúa mỉm cười, dù là hoàng tử, nông dân hay kẻ ăn mày, đều sẽ được cưới nàng làm vợ. Rất nhiều người đã thử sức nhưng chẳng ai thành công. Thuở ấy có một người phụ nữ nghèo sinh được một đứa con trai lười biếng, chẳng chịu học lấy một nghề nghiệp gì; cuối cùng người mẹ đành gửi cậu ta cho một bác nông dân để chăn cừu. Một hôm, khi đang lùa đàn cừu qua các cánh đồng, cậu đi đến bên một cái giếng và cúi xuống uống nước. Vừa cúi xuống, cậu nhìn thấy một chiếc nhẫn đẹp tuyệt trần nằm trên guồng quay nước, và vì thích thú nên cậu đã đeo nó vào ngón áp út bàn tay phải. Cậu vừa đeo vào thì lập tức bắt đầu hắt hơi dữ dội, không sao dừng lại được cho đến khi vô tình tháo chiếc nhẫn ra. Lúc ấy, những cơn hắt hơi liền dứt bặt nhanh như lúc bắt đầu. "Ồ!" cậu thầm nghĩ, "nếu chiếc nhẫn này có phép màu này, ta nên thử vận may với nó xem có làm cho con gái nhà vua bật cười được không." Thế là cậu đeo chiếc nhẫn vào tay trái, và từ đó không còn bị hắt hơi nữa. Cậu bèn lùa đàn cừu về nhà, từ biệt người chủ, rồi lên đường hướng về kinh thành nơi nhà vua trị vì. Tuy nhiên, cậu buộc phải đi xuyên qua một khu rừng rậm vô cùng rộng lớn đến nỗi trời tối mịt lúc nào không hay trước khi kịp ra khỏi đó. Cậu tự nhủ: "Nếu lũ cướp bắt gặp ta ở đây, chúng sẽ cướp mất chiếc nhẫn, và khi ấy đời ta coi như tiêu tùng. Thà ta trèo lên cây qua đêm còn hơn." Cậu bèn trèo lên một cây cao, lấy thắt lưng tự buộc chặt mình vào thân cây và chẳng mấy chốc chìm vào giấc ngủ. Chẳng bao lâu sau, mười ba tên cướp kéo đến ngồi dưới gốc cây, nói chuyện lớn tiếng đánh thức chàng chăn cừu tỉnh giấc. Tên tướng cướp cất giọng bảo: "Mỗi đứa hãy kể lại hôm nay mình đã thu được chiến tích gì nào;" rồi từng tên bày ra những món đồ chúng đã vơ vét được. Riêng tên thứ mười ba lôi ra một chiếc khăn ăn, một cái túi tiền và một chiếc còi, đoạn nói: "Hôm nay tao vớ được những bảo vật lớn nhất, vì ba món này tao lấy từ một tu sĩ, và món nào cũng có một phép diệu kỳ riêng. Nếu ai trải chiếc khăn ăn ra và nói: 'Khăn nhỏ của ta ơi, hãy cho ta mì ống, hoặc thịt quay,' hay bất cứ thứ gì người ta muốn, kẻ đó sẽ lập tức có đủ mọi thứ ngay trước mắt. Tương tự như vậy, chiếc túi sẽ cung cấp bao nhiêu tiền tuỳ ý; và ai nghe tiếng còi thổi thì dù muốn hay không cũng phải nhảy múa." Lũ cướp liền thử nghiệm quyền năng của chiếc khăn ăn, rồi đi ngủ, tên tướng cướp đặt những món đồ quý giá ở ngay cạnh mình. Khi tất cả đang ngáy khò khò, chàng chăn cừu bèn tuột xuống đất, cuỗm lấy ba món đồ rồi rón rén tẩu thoát.
Hôm sau, cậu đến kinh thành nơi nhà vua đóng đô, đi thẳng đến hoàng cung. "Hãy bẩm báo với nhà vua rằng có tôi xin yết kiến," cậu nói với mấy tên lính canh; "tôi sẽ thử làm cho con gái nhà vua bật cười." Bọn gia nhân tìm cách can ngăn, nhưng cậu nhất quyết đòi được dẫn diện kiến nhà vua. Nhà vua đưa cậu vào một căn phòng lớn, nơi công chúa đang ngự trên chiếc ngai vàng lộng lẫy và được chầu chực bởi toàn thể triều đình. "Nếu tôi làm cho công chúa bật cười," chàng chăn cừu thưa với nhà vua, "trước tiên bệ hạ phải làm ơn đeo chiếc nhẫn này vào ngón áp út tay phải của mình." Nhà vua vừa làm theo thì lập tức bắt đầu hắt hơi dữ dội, không tài nào dừng lại được, cứ cắm cổ chạy ngược chạy xuôi quanh phòng và hắt hơi liên hồi. Toàn thể triều đình bật cười rộ lên, còn con gái nhà vua thì không sao giữ được vẻ nghiêm trang, đành vừa cười vừa cắm cổ chạy trốn ra ngoài. Lúc đó, chàng chăn cừu tiến lại gần nhà vua, tháo chiếc nhẫn ra và thưa: "Tâu bệ hạ, tôi đã làm cho công chúa bật cười; phần thưởng thuộc về tôi." "Gã chăn cừu vô tích sự kia! Ngươi dám làm thế ư!" nhà vua thét lên. "Ngươi không những biến ta thành trò cười cho cả triều đình, mà giờ đây còn muốn cưới con gái ta làm vợ nữa ư! Mau lên! Giật lấy chiếc nhẫn trên tay nó và tống cổ nó vào ngục tối!"
Trong ngục tối, chiếc khăn ăn kỳ diệu đã cung cấp cho cậu và bạn tù vô số đồ ăn thức uống ê chề; và khi bị phát hiện rồi bị tịch thu theo lệnh nhà vua, chiếc túi tiền lại giúp tất cả bọn họ sống một cuộc đời sung túc. Chuyện đó cũng bị phát hiện nốt, chẳng còn lại gì ngoài chiếc còi. "Chà!" chàng chăn cừu nghĩ bụng, "nếu chúng ta không được ăn nữa, thì ít ra ta cũng nhảy múa cho thỏa thích;" cậu bèn lôi ống sáo của mình ra thổi, thế là tất cả các tù nhân đều nhảy múa, lính canh cũng nhún nhảy theo, tạo nên một thứ âm thanh náo động cả góc phòng. Khi nhà vua nghe tiếng động bèn hốt hoảng chạy đến cùng đám cận thần, ngài cũng buộc phải nhảy múa như tất cả những người khác, nhưng vẫn cố vớt vát chút hơi tàn để ra lệnh tước đoạt ống sáo của chàng chăn cừu, và mọi thứ lại yên lặng trở lại.
Thế là giờ đây chàng chăn cừu chẳng còn lại gì trong tay, bị giam cầm suốt một thời gian cho đến khi tìm được một chiếc giũa cũ, rồi vào một đêm nọ cậu cưa đứt các chấn song sắt để trốn thoát. Cậu lang thang suốt cả ngày và cuối cùng cũng đến được khu rừng quen thuộc ngày trước. Bỗng nhiên, cậu nhìn thấy một cây vả lớn sai trĩu những quả ngon tuyệt mỹ — một bên là những quả vả đen, bên kia là những quả vả trắng. "Đây là thứ mà ta chưa từng thấy bao giờ," chàng chăn cừu nghĩ thầm, "một cây vả vừa cho quả đen vừa cho quả trắng cùng một lúc. Ta phải nếm thử mới được." Cậu vừa cắn một miếng thì cảm thấy có vật gì đó đang động đậy trên đỉnh đầu, đưa tay lên sờ, cậu hoảng hốt nhận ra mình mọc liền hai chiếc sừng dài. "Thật là một kẻ bất hạnh!" cậu kêu lên; "mình phải làm sao đây?" Tuy nhiên, vì quá đói, cậu bèn hái vài quả vả trắng ăn thử, và ngay lập tức một chiếc sừng biến mất, rồi chiếc kia cũng biến mất nốt sau khi cậu ăn thêm vài quả vả trắng nữa. "Vận may của ta đây rồi!" cậu nghĩ. "Nhà vua sẽ phải trả lại cho ta tất cả mọi thứ, và gả luôn con gái cho ta nữa là cái chắc."
Chàng chăn cừu cải trang rồi mang theo hai giỏ quả vả tiến vào thành — một giỏ vả đen và một giỏ vả trắng, giỏ vả đen thì cậu bán cho người đầu bếp hoàng gia gặp được ngoài chợ. Khi nhà vua đang ngự thiện, người hầu bèn dọn đĩa quả vả lên, ngài vô cùng thích thú, bèn chia cho hoàng hậu và công chúa ăn cùng, số còn lại ngài tự mình ăn sạch. Vừa ăn xong, họ liền kinh hoàng khi thấy những chiếc sừng dài mọc vọt lên từ đầu mình. Hoàng hậu và công chúa bắt đầu khóc lóc thảm thiết, còn nhà vua thì tức giận lôi cổ người đầu bếp đến và gặng hỏi ai đã bán cho hắn những quả vả này. "Thưa ngài, là một tên nhà quê ngoài chợ," người đầu bếp đáp. "Mau đi bắt nó đến đây ngay lập tức!" nhà vua thét lên.
Chàng chăn cừu vẫn quẩn quanh đâu đó gần hoàng cung, và khi người đầu bếp bước ra, cậu liền cầm giỏ vả trắng tiến lại gần. "Mày bán cho tao thứ quả vả quái quỷ gì thế này hả sáng nay!" tên đầu bếp quát lên với cậu. "Ngay khi nhà vua, hoàng hậu và công chúa vừa ăn xong, trên đầu họ liền mọc ra những chiếc sừng dài ngoẵng." "Bình tĩnh nào," chàng chăn cừu điềm nhiên bảo; "ta có thuốc giải ở đây, và sẽ sớm làm cho sừng biến mất thôi. Dẫn ta vào yết kiến nhà vua đi." Cậu được dẫn diện kiến nhà vua, người đang hớt hải hỏi xem cậu đã bán loại quả vả gì. "Xin bệ hạ cứ bình tĩnh," chàng chăn cừu nói, "và hãy ăn những quả vả này xem sao," vừa nói cậu vừa đưa cho nhà vua một quả vả trắng; nhà vua vừa ăn xong thì một chiếc sừng liền biến mất. "Bây giờ," chàng chăn cừu cất lời, "trước khi tôi cho bệ hạ ăn thêm quả nào nữa, ngài phải trả lại chiếc còi cho tôi; nếu không, ngài cứ giữ lấy cái sừng của mình đấy." Nhà vua trong cơn hoảng sợ đành trao trả chiếc còi, và chàng chăn cừu liền đưa cho hoàng hậu một quả vả. Khi chiếc sừng của hoàng hậu đã biến mất, cậu lại nói: "Giờ thì trả lại túi tiền cho ta mau, bằng không ta đem giỏ quả vả đi đấy." Thế là nhà vua đành giao nấp túi tiền, và chàng chăn cừu liền chữa khỏi chiếc sừng cho công chúa. Tiếp đó cậu đòi lại chiếc khăn ăn; và khi đã cầm nó trong tay, cậu lại đưa cho nhà vua thêm một quả vả nữa để chiếc sừng thứ hai biến mất nốt. "Bây giờ thì trả nhẫn cho ta đi," cậu nói; và nhà vua buộc phải trả lại chiếc nhẫn trước khi cậu chịu chữa chiếc sừng còn lại cho hoàng hậu. Người duy nhất lúc này chưa được chữa là công chúa, và chàng chăn cừu liền tuyên bố: "Giờ thì bệ hạ hãy giữ đúng lời hứa gả công chúa cho tôi; bằng không nàng cứ việc mang sừng suốt đời." Chẳng còn cách nào khác, công chúa đành phải kết hôn với cậu, và ngay sau lễ cưới, cậu đưa cho nàng ăn nốt quả vả cuối cùng để chiếc sừng của nàng biến mất. Họ tổ chức một đám cưới linh đình vui vẻ, và khi vị vua già qua đời, chàng chăn cừu lên ngôi vua; cứ thế họ sống hạnh phúc mãn nguyện bên nhau trọn đời, gắn bó khăng khít như một chùm rễ cây.[8]
Phiên bản thứ hai của câu chuyện này chỉ có ba dị bản, chẳng có dị bản nào đáng kể lại đầy đủ cả. Trong một dị bản (Pomiglianesi, tr. 110), công chúa chơi cờ và thắng được các bảo vật thần kỳ (túi tiền, áo tàng hình và chiếc tù và thổi ra binh lính). Kẻ thua cuộc cải trang thành một vị linh mục đến nghe xưng tội khi công chúa lâm bệnh, rồi ép nàng phải trả lại những món đồ đã thắng hoặc đã lấy cắp được. Trong một dị bản ở Florence (Nov. fior. tr. 349), chủ nhân của các bảo vật, con trai của một gã chăn cừu nghèo, mạo nhận là hoàng tử Bồ Đào Nha. Cậu chơi đánh cờ với công chúa và thắng cược, nhưng rồi thân phận thực sự bị bại lộ và cậu bị tống giam vào ngục. Ở đó, cậu dùng chiếc khăn ăn thần kỳ đem bán cho nhà vua để đổi lấy đặc quyền được ngủ lại một đêm trong phòng công chúa. Tương tự như vậy, cái hộp tự sinh ra tiền và chiếc đàn organ nhỏ khiến ai nấy đều phải nhún nhảy cũng được đem đổi với cái giá đó. Tất nhiên là chàng chăn cừu cuối cùng đã trở thành phò mã của công chúa và thừa kế vương quốc khi nhà vua băng hà. Trong câu chuyện xứ Sicilia (Pitrè, Số 26), các nàng tiên ban cho Peter chiếc túi tiền, khăn ăn và vĩ cầm, rồi cậu đến chơi cờ vua với con gái vua Tây Ban Nha — người tuyên bố sẽ kết hôn với ai đánh bại nàng trong ván cờ. Nàng chơi gian lận để giành phần thắng, kết quả là Peter bị tống giam. Trong ngục, cậu mang chiếc khăn ăn ra dùng, và khi công chúa hay tin liền đánh tiếng muốn chơi cờ để thắng cho bằng được chiếc khăn. Một lần nữa nàng lại giở trò gian lận khi đánh tráo quân cờ lúc Peter đang quay mặt đi, thế là kẻ thua cuộc lại bị giam vào ngục lần nữa. Họ tiếp tục chơi ván cờ tranh chiếc đàn vĩ cầm thần kỳ, nhưng lần này Peter — người đã được những kẻ thua cuộc trước cảnh báo trong ngục về những ngón nghề lừa đảo của công chúa — đã canh chừng vô cùng cẩn mật, phát hiện và đánh bại nàng. Họ nên duyên vợ chồng, và Peter phóng thích toàn bộ những người chơi cờ từng thua cuộc ra khỏi ngục tối, rồi sau đó dùng chiếc vĩ cầm tống khứ hết bọn họ đi.[9]
Phiên bản thứ ba là phiên bản phổ biến nhất; dị bản tiêu biểu cho phiên bản này được trích từ tuyển tập truyện Montalese của Nerucci (Số 43).
