Ngày xửa ngày xưa, có một người thợ làm bánh nọ, cứ mỗi buổi sáng lại chất một lượng bánh mì trị giá đúng một xu lên lưng một con ngựa vẫn thường lui tới cửa hiệu của ông ta. Một hôm, ông ta lẩm bẩm: "Ta bố thí ngần này bánh mì cho con ngựa này, vậy mà nó chẳng đem lại cho ta chút lợi lộc hay phúc đáp nào." Rồi ông ta bảo người học việc của mình: "Vincenzo, ngày mai con ngựa sẽ tới và ta sẽ giao bánh cho nó, nhưng con phải đi theo để xem nó đi về đâu." Hôm sau, con ngựa lại đến và người thợ làm bánh chất bánh lên lưng nó, đồng thời đưa cho cậu học việc một phần bánh mì cho riêng cậu. Vincenzo bám theo con ngựa, đi một lúc thì đến một con sông toàn sữa, liền dừng lại ăn bánh mì chấm sữa, và thế là mất dấu con ngựa từ lúc nào không hay. Cậu đành quay về thú nhận với chủ. Thấy cậu về tay trắng, người thợ làm bánh liền quát: "Ngày mai con ngựa sẽ tiếp tục đến; nếu con vẫn không tài nào tìm ra nơi nó đi về, ta sẽ đuổi việc con." Hôm sau, cậu học việc lại kiên nhẫn theo chân con ngựa, rồi đi đến một con sông bằng rượu vang, lại mải mê ăn bánh mì chấm rượu vang cho đến khi khuất dạng con ngựa. Cậu trở về trong nỗi tuyệt vọng vì đã để mất dấu nó. Người chủ bảo: "Nghe đây. Lần thứ nhất, người ta tha thứ; lần thứ hai, người ta châm chước; lần thứ ba, người ta dùng roi vọt. Nếu ngày mai con còn không theo dõi được con ngựa, ta sẽ cho con một trận đòn nên thân rồi tống cổ con về nhà." Tội nghiệp Vincenzo, cậu phải làm sao đây? Hôm sau, cậu đành bấm bụng bám sát con ngựa, mắt mở thật lớn. Đi một quãng, cậu đến một con sông bằng dầu. "Phen này thì sao đây, chắc con ngựa lại sổng mất thôi!" Cậu bèn lấy dây cương cột chặt vào thắt lưng mình rồi mới thong thả ăn bánh mì chấm dầu. Con ngựa lôi đi, nhưng Vincenzo bảo: "Đợi ta ăn xong ổ bánh mì đã rồi ta đi." Ăn xong, cậu mới tiếp tục bước theo con ngựa, và chẳng mấy chốc đã đến một trang trại chăn nuôi gia súc nơi cỏ mọc xanh rờn và dày đặc, nhưng đàn gia súc thì gầy guộc đến mức chẳng thể đứng vững trên bốn chân. Vincenzo vô cùng kinh ngạc khi thấy cỏ thì tươi tốt mà lũ bò lại xơ xác đến thế. Tiếp đó, cậu đi đến một trang trại khác, thấy cỏ ở đây khô khốc và ngắn ngủn, nhưng đàn gia súc thì béo múp míp không thể tả nổi. Cậu tự nhủ: "Lạ thật đấy! Chỗ kia cỏ dày miên man thì bò gầy trơ xương; còn ở đây, cỏ thưa thớt chẳng thấy đâu, vậy mà bò lại béo tốt nhường này!" Con ngựa vẫn rảo bước, và Vincenzo lủi thủi theo sau.

Đi một lúc nữa, cậu gặp một con lợn nái có chiếc đuôi thắt vô số nút to, và cậu tự hỏi tại sao nó lại có cái đuôi kỳ lạ đến thế. Đi xa hơn, cậu tới một máng nước, nơi có một con cóc đang cố với lấy một vụn bánh mì nhỏ xíu mà không sao với tới. Vincenzo tiếp tục cất bước và đi đến một cánh cổng lớn. Con ngựa dùng đầu húc vào cổng, cánh cửa tự động mở ra và một người phụ nữ vô cùng xinh đẹp hiện diện, xưng là Đức Mẹ. Khi nhìn thấy chàng thanh niên, Người hỏi: "Con đến đây có việc gì?" Vincenzo đáp: "Con ngựa này vẫn hay lui tới tiệm của chủ con để lấy một lượng bánh mì, và chủ con chưa bao giờ dò ra được nó đem đi đâu." "Được rồi, hãy vào đi," người phụ nữ nói; "Ta sẽ cho con thấy nó mang đi đâu." Bấy giờ, người phụ nữ bắt đầu gọi tất cả các linh hồn trong luyện ngục: "Hỡi các con của ta, hãy lại đây!" Lập tức, các linh hồn tụ tập kéo về; Người ban cho người thì lượng bánh mì trị giá một grano, người một baiocco, kẻ khác năm grani, và chẳng mấy chốc số bánh mì đã sạch bách.

Khi bánh mì đã phát hết, Đức Mẹ quay sang hỏi Vincenzo: "Trên đường đi, con có thấy gì không?" "Thưa Đức Mẹ, có ạ. Ngày đầu tiên chủ con sai con đi theo con ngựa, con thấy một con sông bằng sữa." Đức Mẹ bèn bảo: "Đó chính là dòng sữa Ta đã cho con Ta bú." "Ngày thứ hai, con thấy một con sông bằng rượu vang." "Đó," Đức Mẹ nói, "chính là thứ rượu vang đã được dùng để thánh hiến con Ta." "Ngày thứ ba, con thấy một con sông bằng dầu." "Đó là thứ dầu mà người ta khẩn cầu nơi Ta và nơi con Ta. Thế con còn thấy gì nữa vào ngày thứ ba?" "Thưa, con thấy một trang trại nuôi gia súc. Cỏ mọc rất nhiều nhưng đàn bò lại gầy còm. Sau đó con thấy một trang trại khác, cỏ mọc thưa thớt chẳng đáng là bao, nhưng đàn bò lại đẹp đẽ và béo tốt vô cùng." "Hỡi con của ta, đó chính là hình ảnh của những kẻ giàu có, sống trong nhung lụa sung túc; dẫu chúng có ăn bao nhiêu đi nữa cũng chẳng ích gì; còn những con bò béo tốt chẳng có cỏ mà ăn kia, chính là những người nghèo khó, vì con Ta luôn nâng đỡ và cho họ được ấm no. Thế con còn thấy gì nữa không?" "Con thấy một con lợn nái mang chiếc đuôi thắt đầy nút." "Hỡi con, đó là những kẻ hay đọc kinh mân côi nhưng lại chẳng chịu dâng lời cầu nguyện lên Ta hay con Ta; và con Ta đã thắt nút cuộc đời chúng lại như thế." "Con cũng thấy một máng nước, nơi có một con cóc đang rướn người tìm vụn bánh mì mà không sao lấy được." Đức Mẹ phán: "Ấy là vì có kẻ nghèo xin một mẩu bánh mì, nhưng người phụ nữ nọ lại tát vào tay hắn khiến hắn đánh rơi mất. Thế con còn thấy gì nữa không, con của ta?" "Thưa Đức Mẹ, không còn gì ạ." "Vậy hãy đi theo Ta, Ta sẽ cho con xem điều này." Người cầm tay dắt cậu vào địa ngục. Khi chàng thanh niên tội nghiệp nghe tiếng xiềng xích khua vang và chứng kiến cảnh tối tăm mù mịt, cậu sợ đến phát hoảng và chỉ muốn trốn chạy ra ngoài. "Con thấy đấy," Đức Mẹ nói, "những kẻ đang quằn quại than khóc trong xiềng xích và bóng tối kia chính là những kẻ phạm trọng tội. Giờ thì đi theo Ta, Ta sẽ dẫn con đến chốn luyện ngục." Ở đó, người ta chẳng nghe thấy âm thanh nào, và bóng tối dày đặc đến mức chẳng thể nhìn thấy bất kỳ vật gì. Vincenzo nài nỉ được rời đi vì cảm thấy ngộp thở trong nỗi thống khổ. "Bây giờ," Đức Mẹ bảo, "Ta sẽ đưa con đến nhà thờ của các Thánh Tổ. Con thấy chứ, hỡi con ta? Đây chính là nhà thờ của các Thánh Tổ, xưa kia từng đông đúc mà nay đã vắng tanh. Lại đây, giờ Ta sẽ đưa con đến cõi u minh (limbo). Con có thấy những sinh linh bé nhỏ này không? Đó là những đứa trẻ qua đời khi chưa kịp chịu phép rửa tội." Đức Mẹ định đưa cậu đi chiêm ngưỡng thiên đàng, nhưng ngài quá choáng váng, thế nên Người chỉ bảo cậu nhìn qua một ô cửa sổ. "Con có thấy cung điện nguy nga kia không? Ở đó có ba chiếc ghế; một dành cho con, một cho chủ của con, và một cho bà chủ của con."

Sau đó, Người dẫn cậu ra tận cổng. Con ngựa đã chẳng còn ở đó nữa. Vincenzo tự lẩm bẩm: "Giờ thì làm sao ta tìm được đường về đây? Ta cứ lần theo dấu chân ngựa chắc sẽ về tới nhà." Đức Mẹ đáp: "Hãy nhắm mắt lại!" Vincenzo nhắm nghiền mắt, và khi mở ra, cậu đã thấy mình đứng ngay sau cánh cửa nhà chủ. Vừa bước vào, cậu liền kể lại đầu đuôi mọi chuyện cho cả ông chủ lẫn bà chủ nghe. Kể xong câu chuyện, cả ba người đều qua đời và cùng nhau lên thiên đàng.[18]

Tuy nhiên, câu chuyện nổi tiếng nhất trong thể loại mà chúng ta đang bàn đến lại là tác phẩm được biết đến nhiều nhất qua nhan đề tiếng Pháp,[Pg 215] "Bonhomme Misère" (lão Gã Nghèo Khổ). Phiên bản tiếng Pháp từng rất được ưa chuộng dưới dạng sách nhỏ (chap-book) từ tận năm 1719, và đã được tái bản đến mười lăm lần kể từ thời điểm đó. Biên tập viên của ấn bản được nhắc đến trong chú thích, cũng như nhà nghiên cứu Grimm (tập II, trang 451), đều tin rằng câu chuyện này có nguồn gốc từ Ý và một ngày nào đó bản gốc sẽ được tìm ra.[19] Điều này quả nhiên đã ứng nghiệm, và trước mắt chúng ta hiện giờ là một số phiên bản khác nhau. Chúng có thể được chia thành hai loại: một loại độc lập, loại còn lại chỉ là một phần cấu thành của một câu chuyện khác. Loại thứ hai thường gắn liền với chuỗi hành trình của Chúa trên mặt đất, được minh họa qua các câu chuyện như "Kẻ trộm bậc thầy" và "Huynh đệ Lustig" ở Đức, hay "Beppo Pipetta" ở Venice. Các phiên bản xứ Sicilia mà chúng ta sẽ đề cập trước tiên, dẫu là những câu chuyện độc lập, nhưng vẫn liên quan đến chuỗi hành trình của Chúa trên thế gian. Trước hết, chúng ta xin giới thiệu hai phiên bản trích từ sưu tập của Pitrè (các số 124, 125).