Buổi chiều hôm đó, khi đã ngủ một giấc cho tiêu tan mệt mỏi; đã cạo râu, rửa mặt, thay quần áo và tươi tắn lại từ đầu đến chân; khi đã dùng bữa tối, tự thưởng cho mình một tẩu thuốc, thêm một cốc bia Toby, một giấc chợp mắt trên chiếc ghế bành lớn, và một buổi trò chuyện êm đềm với bà Varden về mọi chuyện đã, đang và chuẩn bị xảy ra trong phạm vi quan tâm gia đình của họ; người thợ khóa ngồi xuống bên bàn trà ở căn phòng nhỏ phía sau: một lão ông hồng hào, ấm cúng, vui vẻ, hào sảng và mãn nguyện nhất trong hay ngoài nước Anh.

Lão ngồi đó, với ánh mắt rạng ngời hướng về phía bà V., gương mặt ngời sáng chan chứa niềm vui, chiếc áo ghi-lê rộng rãi dường như đang mỉm cười trong từng nếp nhăn, và tính khí trào lãng của lão thấp thoáng ngay dưới gầm bàn qua dáng vẻ đầy đặn của đôi chân; một cảnh tượng đủ sức biến giấm chua của lòng yếm thế thành dòng sữa nhân ái tinh khiết nhất. Lão ngồi đó, ngắm nhìn người vợ đang trang hoàng căn phòng bằng những đóa hoa để long trọng đón chào Dolly và Joseph Willet, những người vừa đi dạo về, và vì họ mà chiếc ấm trà đã reo vui lanh lảnh trên lò suốt tròn hai mươi phút, ríu rít như chưa từng có chiếc ấm nào ríu rít như thế; vì họ mà bộ đồ trà đẹp nhất bằng sứ thật chính hãng, vẽ hình mấy vị quan lại mặt tròn tay cầm ô rộng, nay đã được trưng bày ra trong toàn bộ vẻ rạng rỡ của nó; để cám dỗ khẩu vị của họ, một chiếc đĩa giăm-bông trong trẻo, mọng nước, được trang trí bằng những lá xà củ xanh mát và dưa chuột thơm lừng, đang nằm nghỉ trên chiếc bàn râm mát trải khăn trắng như tuyết; vì niềm vui của họ, mứt các loại, bánh giòn và các loại bánh ngọt khác, bánh xốp giòn với những đường xoắn khéo léo, bánh mì ổ nông thôn và cả bánh mì trắng lẫn bánh mì nâu, đều được bày biện dồi dào phong phú; trong tuổi trẻ của họ, chính bà V. cũng đã trở nên trẻ lại, và đang đứng đó trong bộ váy đỏ và trắng: thân hình cân đối, ngực đầy đặn, má và môi hồng hào, mắt cá chân hoàn hảo, khuôn mặt và tâm trạng ngập tràn tiếng cười, xét về mọi mặt đều vô cùng rạng rỡ đẹp đẽ — lão thợ khóa ngồi đó giữa tất cả những niềm vui ấy, tựa như vầng thái dương chiếu rọi lên tất cả: trung tâm của vũ trụ, nguồn cội của ánh sáng, hơi ấm, sự sống và niềm vui sướng chân thành trong thế giới gia đình tươi sáng.

Và đã bao giờ Dolly là một Dolly như chiều hôm đó chưa? Nhìn cách cô bước vào, tay trong tay với Joe; và cách cô cố gắng không đỏ mặt hay tỏ ra bối rối chút nào; và cách cô ra điều làm bộ không thèm ngồi về phía anh ở bàn trà; và cách cô thì thầm nài nỉ thợ khóa đừng trêu chọc; và cách sắc mặt cô lúc ẩn lúc hiện trong một nỗi hân hoan rạo rực nhỏ bé khiến cô làm gì cũng sai, thế nhưng lại sai một cách đáng yêu đến mức còn tuyệt vời hơn cả đúng! — chà, thợ khóa có thể ngồi ngắm cảnh này (như ông đã nói với bà Varden khi họ lui về phòng nghỉ ban đêm) suốt bốn mươi tư tiếng đồng hồ liền mà không bao giờ muốn nó kết thúc.

Cả những ký ức mà họ cùng nhau ôn lại thật vui vẻ trong bữa trà kéo dài ấy nữa! Sự hân hoan khi thợ khóa hỏi Joe rằng cậu có nhớ đêm giông bão ở quán Maypole khi cậu lần đầu hỏi thăm về Dolly không — trận cười sảng khoái của tất cả bọn họ về đêm cô chuẩn bị đi dự tiệc bằng kiệu — cách trêu chọc không thương tiếc dành cho bà Varden vì tội mang những bông hoa ra đặt ngay ngoài khung cửa sổ đó — sự khó khăn mà bà Varden gặp phải khi nhập cuộc cười chính mình lúc ban đầu, và sự thấu hiểu phi thường của bà đối với trò đùa khi bà vượt qua được cảm giác ấy — những lời tâm sự của Joe về ngày giờ chính xác khi anh lần đầu nhận thức được tình cảm dành cho Dolly, cùng những lời thừa nhận đầy thẹn thùng của Dolly, nửa tự nguyện nửa bị gặng hỏi, về thời điểm cô bắt đầu nhận ra mình ‘không ghét’ Joe — đây quả là một nguồn vui và chuyện trò bất tận.

Rồi còn biết bao điều để nói về những mối nghi ngờ, sự lo lắng của người mẹ, và những phỏng đoán sắc sảo của bà Varden; và hóa ra chẳng có gì lọt khỏi sự thấu thị và óc suy đoán tột cùng của bà Varden cả. Bà đã biết tất cả từ lâu. Bà đã nhìn thấy nó từ đầu. Bà đã luôn tiên đoán trước điều đó. Bà đã nhận thức được nó trước cả những người trong cuộc. Bà đã thầm nhủ trong lòng (vì bà nhớ rõ từng chữ) rằng ‘cậu thanh niên Willet đó chắc chắn đang dòm ngó con Dolly nhà ta, và ta phải để mắt tới HẮN.’ Theo đó, bà đã để mắt tới hắn, và đã quan sát rất nhiều tình tiết nhỏ nhặt (tất cả đều được bà kể tên) tỉ mỉ đến mức ngay cả bây giờ cũng chẳng ai khác có thể hiểu nổi chúng; và hình như từ đầu đến cuối, bà đã thể hiện sự khéo léo vô biên và tài thao lược tuyệt đỉnh.

Dĩ nhiên là đêm mà Joe NHẤT ĐỊNH đòi cưỡi ngựa đi bên chiếc xe ngựa, và khi bà Varden NHẤT QUYẾT bắt anh phải quay trở lại, không hề bị quên lãng — cũng không quên đêm Dolly ngất xỉu khi tên anh được nhắc đến — hay những lần hết lần này đến lần khác mà bà Varden, luôn cảnh giác và thận trọng, đã bắt gặp cô đang héo mòn trong phòng riêng. Tóm lại, không có gì bị lãng quên; và mọi thứ bằng cách này hay cách khác đều đưa họ đến kết luận rằng đó là giờ phút hạnh phúc nhất trong cuộc đời họ; do đó, mọi thứ chắc chắn đã diễn ra theo chiều hướng tốt đẹp nhất, và không thể gợi ý thêm điều gì có thể làm cho nó tuyệt vời hơn nữa.

Khi họ đang chìm trong bầu không khí đàm đạo nồng nhiệt như thế, thì có một tiếng gõ cửa giật mình vang lên từ phía đường đi thẳng vào xưởng thợ, vốn đã được đóng kín cả ngày để ngôi nhà được yên tĩnh hơn. Joe, theo đúng bổn phận, không đời nào chịu để ai khác ra mở cửa ngoài mình; và vì thế liền rời khỏi phòng vì mục đích đó.

Quả là kỳ lạ nếu Joe quên mất đường đến cánh cửa này; và ngay cả khi anh có quên đi chăng nữa, vì nó khá lớn và nằm ngay trước mặt, anh cũng không dễ gì đi nhầm được. Nhưng Dolly, có lẽ vì tâm trạng đang rạo rực như đã nói ở trên, hoặc có lẽ vì cô nghĩ anh sẽ không thể mở nổi nó chỉ với một cánh tay — cô chắc chắn không có lý do nào khác — liền hớt hải chạy theo sau anh; và họ dừng lại quá lâu ở hành lang — chắc chắn là do Joe nài nỉ cô đừng để bản thân bị nhiễm luồng gió tháng Bảy chắc chắn sẽ ùa vào ngay khi cánh cửa này mở ra — đến nỗi tiếng gõ cửa lại vang lên, còn giật mình hơn cả lần trước.

‘Có ai ra mở cái cửa đó không?’ thợ khóa hét lớn. ‘Hay để tôi ra?’

Nghe vậy, Dolly liền ba chân bốn cẳng chạy ngược trở lại phòng khách, má hồng và lúm đồng tiền nở rộ; còn Joe thì mở cửa với một tiếng động lớn vang dội cùng những biểu hiện thừa thãi cho thấy mình đang vô cùng vội vã.

‘Ừm,’ thợ khóa nói khi xuất hiện trở lại: ‘gì thế? hả Joe? cậu đang cười cái gì vậy?’

‘Không có gì ạ, thưa bác. Nó đang bước vào ạ.’

‘Ai đang bước vào? cái gì đang bước vào?’ Bà Varden, hoang mang chẳng kém gì chồng, chỉ biết lắc đầu đáp lại cái nhìn dò hỏi của ông; thế là thợ khóa quay chiếc ghế của mình lại để có tầm nhìn tốt hơn hướng về cửa phòng, và trợn tròn mắt nhìn chăm chăm với vẻ mặt hân hoan ánh lên sự pha trộn giữa tò mò và ngạc nhiên.

Thay vì có một hoặc vài người lập tức xuất hiện, những âm thanh kỳ lạ khác nhau vang lên, trước tiên là trong xưởng và sau đó là ở hành lang tối nhỏ hẹp giữa xưởng và phòng khách, tựa như có một chiếc rương cồng kềnh hoặc một món đồ nội thất nặng nề nào đó đang được khiêng vào bởi một sức người không đủ khả năng cho công việc đó. Cuối cùng, sau bao phen vật lộn, cồng kềnh và va quệt vào vách tường ở cả hai bên, cánh cửa cũng bị phá tung ra tựa như bị húc bởi một cỗ xe công thành; và thợ khóa, chăm chú nhìn cảnh tượng hiện ra trước mắt, đét mạnh vào đùi, nhướng mày, há hốc miệng, và cất giọng lớn biểu lộ sự kinh hoàng tột độ:

‘Mẹ kiếp, hóa ra con Miggs quay lại rồi sao!’

Thiếu nữ mà ông vừa gọi tên vừa nghe thấy những lời đó liền bỏ xó một cậu bé và chiếc rương rất lớn đi kèm, lao tới với tốc độ nhanh đến mức chiếc mũ vải bay tuột khỏi đầu, xông thẳng vào phòng, chắp hai tay (trong đó cầm một đôi giày đế gỗ, mỗi tay một chiếc), ngước đôi mắt đầy sùng kính lên trần nhà, và tuôn rơi một dòng nước mắt.

‘Lại chuyện cũ đây mà!’ thợ khóa kêu lên, nhìn cô với vẻ tuyệt vọng khôn tả. ‘Con nhỏ này sinh ra là để làmụt hứng người khác! Chẳng gì ngăn cản được nó!’

‘Ôi thưa chủ nhân, ôi thưa bà chủ!’ Miggs kêu lên, ‘hãy xem tôi có thể kìm nén cảm xúc của mình thế nào trong những khoảnh khắc đoàn tụ này một lần nữa! Ôi thưa ông Varden, thật là phúc đức ngập tràn giữa họ hàng thân thuộc làm sao, thưa ông! Thật là sự tha thứ cho những tổn thương, thật là sự hòa hợp biết bao!’

Thợ khóa đưa mắt nhìn từ vợ sang Dolly, từ Dolly sang Joe, và từ Joe sang Miggs, với hàng mày vẫn nhướng lên và miệng vẫn há hốc. Khi ánh mắt ông quay trở lại chỗ Miggs, nó dừng lại ở cô; đầy vẻ mê mẩn.

‘Nghĩ mà xem,’ Miggs kêu lên trong niềm vui cuồng loạn, ‘rằng anh Joe và tiểu thư Dolly thân yêu cuối cùng lại thực sự đến được với nhau sau bao điều đã nói và làm trái ngược! Được nhìn thấy hai người họ ngồi đây cùng với ông ấy và bà ấy, thật dễ chịu và xét về mọi mặt đều vô cùng nhã nhặn, ôn hòa; thế mà tôi lại chẳng hề hay biết, và chẳng có sự chuẩn bị nào cho buổi trà nước của họ cả. Ôi thật là một điều đau xót làm sao, thế mà lại đánh thức biết bao cảm xúc ngọt ngào trong tôi!’

Hoặc là do chắp hai tay lại lần nữa, hoặc vì ngất ngây trong niềm vui đạo đức, cô Miggs khua khua đôi giày đế gỗ kêu lanh canh như một cặp chũm chọe vào lúc này; rồi tiếp tục cất giọng dịu ngọt nhất:

‘Và bà chủ có nghĩ — ôi trời ơi, bà ấy có nghĩ — rằng con Miggs của riêng mình, kẻ đã nâng đỡ bà qua bao thử thách, và thấu hiểu bản chất của bà khi những kẻ có ý tốt nhưng hành xử thô lỗ làm tổn thương sâu sắc đến cảm xúc của bà — liệu bà ấy có nghĩ rằng con Miggs của riêng mình sẽ rời bỏ bà hay không? Liệu bà ấy có nghĩ rằng Miggs, dẫu chỉ là một người hầu, và biết rõ phận làm tôi tớ chẳng phải sản nghiệp thừa kế gì, lại quên mất rằng mình là công cụ khiêm nhường luôn mang lại sự êm ấm giữa hai người khi họ cãi vã, và luôn nói với ông chủ về sự ôn hòa và lòng tha thứ trong bản tính phước lành của bà ấy không! Liệu bà ấy có nghĩ rằng Miggs không hề có chút gắn bó tình cảm nào không! Liệu bà ấy có nghĩ tiền công là mục đích duy nhất của cô ta không!’

Trước không một câu hỏi nào trong số đó, mà câu nào cũng được thốt lên bi thảm hơn câu trước, bà Varden không đáp lại dù chỉ nửa lời; nhưng Miggs, hoàn toàn không chút xấu hổ trước hoàn cảnh này, quay sang cậu bé đang đứng hầu — đứa cháu đích tôn của cô — con trai của người chị gái đã lấy chồng, sinh ra tại ngõ Golden Lion, số nhà hai mươi bảy, và lớn lên ngay dưới bóng của chiếc núm chuông thứ hai ở trụ cửa bên phải — và với việc dùng khăn tay một cách hào phóng, cô hướng về phía nó: yêu cầu rằng khi trở về nhà, nó hãy an ủi cha mẹ vì sự mất mát của cô — dì của nó, bằng cách tường thuật trung thực rằng nó đã để cô lại trong vòng tay của gia đình đó, nơi mà như cha mẹ nó thừa biết, những tình cảm sâu sắc nhất của cô đã gắn bó; rằng nó hãy nhắc nhở họ rằng không có gì ngoài ý thức bắt buộc về bổn phận và lòng gắn bó tận tụy đối với ông chủ và bà chủ cũ, cũng như tiểu thư Dolly và cậu Joe trẻ tuổi, mới có thể khiến cô từ chối lời mời khẩn khoản mà họ — cha mẹ nó — như nó có thể làm chứng, đã dành cho cô, là được ăn ở trọ miễn phí mọi chi phí và tạc dạ muôn đời; cuối cùng, rằng nó hãy giúp cô khuân chiếc rương lên gác, rồi đi thẳng về nhà, mang theo lời chúc phúc cùng những dặn dò đinh ninh của cô là hãy lồng vào lời cầu nguyện của mình một thỉnh cầu rằng theo thời gian, nó sẽ lớn lên thành một thợ khóa, hoặc một anh Joe, và có những bà Varden cùng các tiểu thư Dolly làm họ hàng và bạn bè.

Sau khi kết thúc lời răn dạy này — thực ra thì cậu thanh niên mà nó hướng tới chẳng mảy đá động gì đến, vì toàn bộ tâm trí dường như đã bị cuốn hút vào việc ngắm nghía đám bánh kẹo ngọt ngào — cô Miggs ra hiệu cho mọi người nói chung rằng họ đừng có lo lắng, vì cô sẽ quay lại ngay; và với sự giúp đỡ của đứa cháu trai, cô chuẩn bị khiêng hành lý lên cầu thang.

‘Mình ơi,’ thợ khóa nói với vợ. ‘Em muốn thế này chứ?’

‘Tôi muốn thế này ư!’ cô đáp. ‘Tôi kinh ngạc — tôi sửng sốt — trước sự trơ trẽn của cô ta. Lệnh cho cô ta rời khỏi nhà ngay lập tức.’

Miggs nghe vậy liền thả bịch đầu rương của mình xuống sàn nhà, hắt xì một tiếng thật to, khoanh tay, mím chặt khóe miệng, và kêu lên theo thang âm cao dần, ‘Ôi, lạy chúa nhân từ!’ đúng ba lần.

‘Em nghe thấy bà chủ nói gì rồi đấy, mình ạ,’ thợ khóa nhận xét. ‘Tốt nhất là cô nên đi thì hơn. Khoan đã; cầm lấy cái này đi, vì tình nghĩa phục vụ lâu năm.’

Cô Miggs chộp lấy tờ tiền giấy mà ông rút ra từ cuốn sổ tay rồi đưa cho cô; nhét nó vào một chiếc ví da màu đỏ nhỏ; đút ví vào túi (qua đó để lộ ra một phần lớn lớp quần lót bằng vải nỉ, và rất nhiều tất bông màu đen hơn mức người ta thường thấy nơi công cộng); rồi hất đầu, nhìn bà Varden, lặp lại —

‘Ôi, lạy chúa nhân từ!’

‘Tôi nghĩ là cô vừa nói câu đó một lần rồi thì phải, mình ạ,’ thợ khóa quan sát.

‘Thời thế đổi thay rồi phải không thưa bà!’ Miggs vừa hếch mặt lên vừa kêu lên; ‘bây giờ bà có thể đuổi tôi đi rồi phải không? Bà có thể quản lý họ mà không cần tôi nữa chứ? Bà không cần ai để la mắng, hay để đổ lỗi nữa phải không thưa bà? Tôi rất vui khi thấy bà đã trở nên độc lập như thế. Chúc mừng bà nhé, tôi chắc chắn thế!’

Nói xong, cô nhún người chào kiểu khuỵu gối, đầu ngẩng cao, tai hướng về phía bà Varden, và mắt dán vào những người còn lại trong phòng khi cô nhắc đến họ trong những lời lẽ của mình, rồi tiếp tục:

‘Tôi vô cùng vui mừng khi thấy sự độc lập như vậy, dẫu cho lúc này đây tôi cũng cảm thấy tiếc nuối, thưa bà, vì bà đã bị ép phải chịu đựng sự khuất phục khi không thể làm khác hơn được — hì hì hì! Chắc hẳn phải bực bội lắm, nhất là khi nghĩ lại việc bà luôn nói xấu anh Joe — mà cuối cùng lại rước hắn về làm con rể; và tôi ngạc nhiên là tiểu thư Dolly lại có thể chịu đựng nổi hắn ta, sau khi đã lần lữa bao năm trời với một tay thợ đóng xe. Nhưng TÔI có nghe người ta đồn rằng tay thợ đóng xe đã nghĩ lại hai lần — hì hì hì! — và rằng hắn từng bảo với một thanh niên bạn hắn rằng hắn biết điều hơn là để bị lừa phỉnh vào chuyện đó; dẫu cho cô và cả gia đình ĐÃ cố sức chèo kéo cỡ nào đi nữa!’

Đến đây cô ngừng lại để chờ đợi một lời đáp, và không nhận được gì, lại tiếp tục như trước.

‘TÔI có nghe người ta đồn, thưa bà, rằng bệnh tật của một số quý bà chỉ là giả vờ, và rằng họ có thể ngất xỉu lăn ra bất cứ lúc nào họ muốn. Dĩ nhiên là tôi chưa bao giờ tận mắt chứng kiến những trường hợp như thế — ôi không! Hì hì hì! Ông chủ cũng chẳng đời nào — ôi không! Hì hì hì! TÔI CÓ nghe hàng xóm bàn tán rằng có một người nào đó mà họ quen biết là một kẻ ngốc nghếch mềm yếu hèn nhát, ngày nọ đi câu vợ, cuối cùng lại vớ phải một mụ vợ dữ như cọp. Đương nhiên là tôi chưa từng biết mặt cái kẻ tội nghiệp ấy. Mà bà cũng chẳng biết, thưa bà — ôi không. Không biết đó là ai nhỉ — thưa bà? Chắc là bà biết chứ. Ôi vâng. Hì hì hì!’

Miggs lại dừng lại chờ người đáp lời; và chẳng ai thèm ngó ngàng tới, cô ta cảm thấy uất hận và bực bội trào dâng đến mức tưởng chừng như sắp phát nổ.

‘Tôi rất vui vì tiểu thư Dolly có thể cười được,’ Miggs cười khẩy một tiếng yếu ớt. ‘Tôi thích nhìn mọi người cười — bà cũng thế phải không thưa bà? Bà lúc nào cũng vui mừng khi thấy mọi người phấn chấn cơ mà, phải không thưa bà? Và bà luôn làm hết sức để giữ cho họ vui vẻ, đúng chứ thưa bà? Mặc dù bây giờ chẳng có gì đáng cười cho lắm nữa nhỉ; phải không thưa bà? Chẳng phải là một mối bắt bớ gì cho cam, sau khi đã ngóng trông mỏi mòn từ khi còn là một đứa trẻ con tì tì và tốn kém bao nhiêu là tiền cho váy v áo xống, để rồi cuối cùng vớ lấy một gã lính tầm thường què một tay, có phải vậy không thưa bà? Hì! Tôi đời nào chịu lấy một gã chồng một tay. Tôi phải có hai tay. Tôi sẽ có hai tay, nếu là tôi, dù thay vì bàn tay chúng chỉ có những chiếc móc câu ở tận cùng, giống như lão hốt rác nhà ta!’

Cô Miggs sắp sửa nói thêm, và thực ra đã bắt đầu nói thêm rằng, xét về mặt bản chất, những kẻ hốt rác rõ ràng là những đám nên duyên tốt hơn nhiều so với lính trát, mặc dù quả thực, khi người ta đã qua tuổi lựa chọn thì đành phải nhận lấy cái tốt nhất mà mình có thể vớ được, và tự coi mình là may mắn lắm rồi; nhưng nỗi bực bội và hờn tủi của cô vốn là thứ cay đắng từ trong gan ruột, chẳng thể giải tỏa bằng lời nói và càng bị đẩy lên đến mức điên cuồng vì thiếu người đôi co, nên cô không thể chịu đựng thêm được nữa và bùng nổ thành một trận nức nở khóc lóc.

Trong tình trạng khốn cùng ấy, cô lao vào cấu xé đứa cháu trai bất hạnh, giật phăng một nhúm tóc trên đầu nó, đòi biết xem cô phải đứng đây để chịu đựng sự sỉ nhục này đến bao giờ, và nó có định giúp cô khuêng chiếc rương ra ngoài nữa hay không, và liệu nó có lấy làm thích thú khi nghe gia đình mình bị chửi bới hay không; cùng với những câu hỏi đại loại như thế; trước sự nhục nhã và khiêu khích đó, cậu bé, kẻ từ nãy đến giờ đã dần bị kích động đến mức nổi loạn bởi cảnh tượng bày biện bánh ngọt ngon lành mà chẳng thể với tới được, liền lủi thủi bước đi trong sự phẫn nộ, bỏ mặc người dì cùng chiếc rương tự túc đi theo sau. Bằng cách này hay cách khác, nhờ vào việc đẩy và kéo, cuối cùng họ cũng ra được tới đường; nơi cô Miggs, thở hồng hộc vì gắng sức đi đến đó cùng với tiếng khóc nức nở, ngồi bệt lên đống tài sản của mình để nghỉ ngơi và sầu muộn, cho đến khi cô có thể lừa phỉnh một thanh niên nào khác giúp mình khuân về nhà.

‘Đó là chuyện để cười trừ thôi Martha ạ, đừng bận tâm làm gì,’ thợ khóa thì thầm khi đi theo vợ đến bên cửa sổ và vui vẻ lau khô những giọt nước mắt của bà. ‘Có gì mà phải suy nghĩ? Em đã nhận ra lỗi lầm của mình từ trước rồi cơ mà. Nào! Mang cốc Toby ra đây lần nữa em yêu; Dolly sẽ hát cho chúng ta nghe một bài; và chúng ta sẽ càng vui hơn vì sự gián đoạn này đấy!’