Thân gửi Albert: May nhờ có Shapiro① nhắc nhở, mới giúp tôi sửa chữa một lỗi lầm không nhỏ. Tôi vô cùng xin lỗi, vì bận rộn và đau ốm, mà tôi lại quên mất việc trả lời bức thư dài mà ông đã gửi cho tôi vào ngày 28 tháng 4 năm ngoái.

Sự việc là thế này: Khi bức thư dài của ông đến tay tôi, tôi đang chuẩn bị đi các tỉnh Đông Bắc thị sát công tác. Bởi vì trong thư không có việc gì cần phải đáp lại ngay lúc đó, tôi dự định đợi sau khi thị sát xong sẽ viết thư hồi âm, không ngờ một tháng sau từ Đông Bắc trở về Bắc Kinh, tôi lại đổ bệnh, tiếp đó lại bận rộn với các công việc khác, cứ thế mà việc viết thư hồi âm bị trì hoãn, hơn nữa, thực sự vô cùng xin lỗi, đến cả chuyện có một bức thư cần phải trả lời như thế mà cũng quên mất.

Bây giờ tôi viết thư hồi âm, đã cách nhau một năm, trong một năm này, thế giới đã có những biến đổi trọng đại, Trung Quốc cũng đã có những biến đổi trọng đại; chính vì biến đổi nhiều, chúng ta đều cảm thấy thời gian trôi qua quá nhanh, mặc dù cách nhau một năm, nhưng ngỡ như chỉ mới một tháng.

Bức thư dài của ông đã khiến tôi sinh ra hứng thú rất lớn. Quả thực, hiện thực xã hội chủ nghĩa là một vấn đề vô cùng phức tạp, đặc biệt là đối với việc đánh giá một số tác phẩm hiện thực xã hội chủ nghĩa, vấn đề lại càng phức tạp hơn. Có một số tác phẩm khi mới công bố đã nhận được đánh giá khá cao, nhưng chẳng bao lâu sau đã bị lãng quên, trái lại, số phận của một số tác phẩm khác thì hoàn toàn ngược lại. Nếu kết hợp với hoàn cảnh cụ thể tại thời điểm và địa điểm tác phẩm được công bố để nhìn nhận, thì cả hai trường hợp này đều có thể được giải thích một cách hợp lý. Chúng ta không che giấu rằng chúng ta là những người theo chủ nghĩa công lợi, trước hết chúng ta đánh giá một tác phẩm từ hiệu quả xã hội mà nó tạo ra tại thời điểm và địa điểm đó; thế nhưng, chúng ta cũng phản đối việc chỉ nhìn thấy hiệu quả trước mắt mà quên đi lợi ích lâu dài. Tác phẩm thực sự có giá trị phải là tác phẩm vừa tạo ra ảnh hưởng xã hội tại thời điểm và địa điểm đó, đồng thời sau vài chục năm thậm chí hàng trăm năm sau vẫn có thể làm cảm động người đọc. Song, những tác phẩm như thế sẽ không xuất hiện ồ ạt trong một thời gian ngắn. Trong một xã hội biến đổi rất nhanh, những tác phẩm có thể xuất hiện ồ ạt trong thời gian ngắn lại là những tác phẩm có ảnh hưởng tại thời điểm và địa điểm đó nhưng chưa chắc đã lâu dài thu hút được sự chú ý. Đây có lẽ là một quá trình không thể tránh khỏi trong sự phát triển của văn học nghệ thuật thời đại mới của xã hội mới.

Trách nhiệm của chúng ta nằm ở việc tạo ra các điều kiện để rút ngắn quá trình này. Chúng ta không nên thỏa mãn với tình hình hiện tại, cũng không nên đánh giá thấp giá trị của những thành tựu hiện tại; sự tự mãn khiến chúng ta không chịu tiến bộ, trong khi việc đánh giá thấp thành tựu sẽ đả kích tính tích cực của lực lượng mới sinh.

Tôi nghĩ rằng, quan điểm của tôi và ông đối với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa cơ bản là giống nhau; ông không phản đối những nguyên tắc quan trọng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa chứ? Tôi tin là ông không phản đối. Thế nhưng, sự đồng thuận về mặt nguyên tắc không đòi hỏi chúng ta phải đồng thuận về cả một số vấn đề cụ thể trong sáng tác. Nếu gượng ép sự đồng thuận đối với một số vấn đề cụ thể trong sáng tác, điều đó sẽ kìm hãm sức sáng tạo sinh động và tự do của các nhà văn, bất lợi cho sự phát triển của văn học nghệ thuật. Do đó, chúng ta phản đối sự giải thích mang tính giáo điều đối với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, đồng thời cũng phản đối sự vu khống của những kẻ theo chủ nghĩa xét lại đối với chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Thân gửi Albert, ông nhất định sẽ đồng ý rằng chúng ta phải nỗ lực gấp đôi để tham gia vào cuộc đấu tranh trên cả hai mặt trận này.

Tôi cảm ơn ông vì đã phân tích tỉ mỉ và sâu sắc đối với cuốn "Tử Dạ". Ông chỉ ra những nhược điểm về mặt kết cấu của cuốn tiểu thuyết này là hoàn toàn chính xác. Hình tượng của mấy đảng viên cộng sản trong sách chưa đủ rõ nét và minh bạch, đây cũng là một nhược điểm lớn. Mấy đảng viên cộng sản này (cán bộ trung cấp làm công tác vận động công nhân), trong số đó có người theo chủ nghĩa giáo điều, cũng có cả những phần tử Trotsky. Đây là một hoàn cảnh của Thượng Hải, Trung Quốc vào năm 1930. Bởi vì được viết một cách ẩn ý (lúc bấy giờ buộc phải làm như vậy), thanh niên Trung Quốc ngày nay cũng không thể nhìn là hiểu ngay, bảo sao một độc giả nước ngoài lại không thể nắm bắt rõ ràng được. Nhưng chủ yếu vẫn phải trách tôi không có đủ kinh nghiệm sống phong phú, cho nên không thể khắc họa hình tượng của mấy đảng viên này một cách chân thực và sinh động.

Tôi nghe nói ông đã nhận được hộ chiếu xuất ngoại, sắp tới sẽ đi du lịch châu Âu, tôi xin chúc mừng ông và phu nhân. Tôi hy vọng ông và phu nhân có thể nhân cơ hội này đến thăm Trung Quốc. Ông và phu nhân sẽ với tư cách là khách của Hội Nhà văn Trung Quốc, đến tham quan khắp nơi ở Trung Quốc. Tôi hy vọng ông có thể nhận được bức thư này kịp thời, và hy vọng khi đi du lịch ở châu Âu, ông sẽ giữ liên lạc với tôi bất cứ lúc nào. (Để thỏa đáng hơn, xin hãy viết thư gửi Ủy ban Liên lạc Đối ngoại Hội Nhà văn Trung Quốc, chứ đừng gửi cho cá nhân tôi. Bởi vì sau tháng 4 rất có thể tôi sẽ phải đi các tỉnh để thị sát, không nhất định lúc nào cũng ở Bắc Kinh).

Tôi và các bạn của tôi đều mong mỏi trong tương lai không xa có thể chào đón ông và phu nhân tại Bắc Kinh.

Người bạn trung thành của ông, Mâu Thuẫn. Ngày 22 tháng 3 năm 1959, Bắc Kinh

H Phụ lục I: "Về mối quan hệ giao thiệp giữa Mâu Thuẫn và Maltz". Albert Maltz, nhà văn tiến sĩ, nhà viết truyện ngắn và kịch bản phim tiến bộ người Mỹ, là một trong mười người ở Hollywood bị Ủy ban Hoạt động Phi Mỹ của McCarthy bức hại. Ông bị đưa vào danh sách đen, mất việc làm, buộc phải di cư đến thành phố Mexico.

Năm 1956, Maltz đọc tác phẩm "Tằm xuân" của Mâu Thuẫn do tôi dịch. Ông viết thư cho tôi bày tỏ sự khâm phục sâu sắc đối với thiên tài văn học của Mâu Thuẫn. Tôi đã chuyển lời của ông ấy cho Mâu Thuẫn. Mâu Thuẫn bảo tôi chuyển lời thăm hỏi đến Maltz và bày tỏ sự ca ngợi đối với các tác phẩm của ông ấy.

Maltz thông qua tôi để gửi một số tác phẩm mới của ông ấy cho Mâu Thuẫn. Mâu Thuẫn đã giới thiệu một phần trong số đó cho một số đồng chí dịch sang tiếng Trung.

Việc tôi làm cầu nối truyền thư từ giữa hai nhà văn đã kéo dài suốt mấy năm trời. Cho đến khi cuộc Cách mạng Văn hóa diễn ra mới buộc phải gián đoạn.

Shapiro. Ngày 9 tháng 6 năm 1981

① Shapiro: Dịch giả Cục Ngoại văn.