Những người say mê "nghệ thuật độc lập" thường chỉ trích chủ nghĩa công lợi trong văn học; nhưng bất hạnh thay, lại có những người giống như những kẻ hiểu lầm chủ nghĩa công lợi trong chính trị, cho rằng "công lợi" là từ đồng nghĩa với "tiền bạc" hay "lợi dụng". Sự hiểu lầm này đã rất đáng sợ rồi, nhưng còn có điều đáng sợ hơn nữa: đó là do kết quả của sự hiểu lầm ấy mà đánh đồng tất cả những tác phẩm có chút ý vị chính trị hay màu sắc xã hội đều là hạ phẩm, là không có giá trị gì, thậm chí bài xích là có hại cho sự độc lập của nghệ thuật.
Coi nghệ thuật hoàn toàn là vì một mục đích nào đó, quan điểm này e rằng hiện nay cũng chẳng còn mấy ai tin tưởng nữa nhỉ? Chủ nghĩa công lợi trong văn nghệ vốn không cần đợi "phái nghệ thuật" phải đứng ra phản đối đơn độc. Nói ngược lại, quan điểm nghệ thuật công lợi quả thực là không đúng; nhưng nếu đem tất cả những tác phẩm mang chút ý vị chính trị và màu sắc xã hội tống khứ ra ngoài cửa cung điện nghệ thuật, e rằng cũng không hoàn toàn đúng. Càng không thể nói nó có thể cản trở sự độc lập của nghệ thuật. Bởi vì chúng ta đều biết: cùng một ý kiến, nhưng nằm trong tay nhà sáng tác hay nhà phê bình, cách dùng khác nhau, hiệu quả cũng khác nhau. Nhà sáng tác càng giữ vững ý kiến của mình, càng có ích cho sự phát triển đa dạng của nghệ thuật; còn nhà phê bình càng giữ vững ý kiến của mình, lại càng làm thu hẹp lĩnh vực nghệ thuật.
Hơn nữa, lý do tác phẩm văn học muốn hướng tới chính trị hoặc xã hội cũng không phải là không có căn nguyên; nói suông không bằng thực chứng, chúng ta hãy nêu vài ví dụ sẵn có. Chẳng phải văn học Nga thế kỷ XIX hầu như đều là văn học chính trị hoặc xã hội sao? Tại sao vậy?
Kropotkin đã nói rất hay: Thứ nhất, vì người dân Nga thế kỷ XIX không có đời sống chính trị và xã hội công khai; ý kiến của họ về chính trị và kinh tế, ngoài việc thể hiện qua văn học, không còn con đường nào khác để đi. Thứ hai, vì sự hủ bại của chính trị, sự đen tối của xã hội Nga thế kỷ XIX đã đạt đến tột cùng, đại đa số nhà văn Nga đều thân chịu nỗi khổ ấy; vì chính mình đang chịu đựng nỗi đau khổ của nền chính trị hủ bại và xã hội đen tối, nên càng muốn nguyền rủa nền chính trị và xã hội này. Cho nên ngay cả nhà thơ lãng mạn Pushkin đôi khi cũng phải phẫn nộ, mà tác phẩm của ông không thể hoàn toàn không có ý nghĩa chính trị và màu sắc xã hội. Đây là nói về nước Nga.
Ritter nói toàn bộ lịch sử văn học Hungary chính là lịch sử chính trị của Hungary; ngoài bối cảnh chính trị xã hội ra, văn học Hungary không còn bối cảnh nào khác. Sự phát triển méo mó như vậy của văn học Hungary—có lẽ có người sẽ nói là méo mó đấy!—chính là do tình trạng chính trị và hoàn cảnh xã hội gây nên. Chúng ta biết rằng, cho đến tận gần đây, lịch sử chính trị của Hungary chính là lịch sử những cuộc chiến tranh đẫm máu để tranh giành độc lập, tranh giành tự do. Độc lập chính trị là quan niệm duy nhất trong đầu giới tri thức của họ; nỗi đau khổ khi không được độc lập về chính trị khiến người Hungary thà hy sinh tất cả để đổi lấy độc lập. Họ lại khác với các nhà văn Nga; nhà văn Nga bị chế ngự bởi chính chính phủ nước mình, còn họ lại bị chế ngự bởi dị tộc. Nhà văn Nga không thể nói năng phóng khoáng, nhưng nhà văn Hungary lại có thể nói một cách sảng khoái. Thế nên văn học Hungary chẳng khác nào mượn văn học làm công cụ để tuyên truyền cách mạng dân tộc.
Chúng ta hãy nhìn vào văn học Na Uy cận đại; Na Uy từ năm 1814 chuyển từ tay Đan Mạch sang tay Thụy Điển, cho đến tận cuối thế kỷ XIX, giới tri thức của họ không ngày nào không yêu cầu độc lập về chính trị. Gosse người Anh từng nói: "Những nhà thơ Na Uy dù có chút giá trị cũng đều là những nhà chính luận." Ngay cả những nghệ sĩ lớn như Ibsen và Bjørnson cũng không bao giờ có thể quên được chính trị, Bjørnson thậm chí còn là một người thuộc đảng Tự do nổi tiếng. Cuối thế kỷ XIX, không một văn nhân Na Uy nào là không nhiệt tâm với các vấn đề chính trị xã hội, chính vì toàn bộ tâm hồn người Na Uy thời bấy giờ đều đắm chìm trong vấn đề độc lập chính trị này. Thế nhưng đến năm 1905, khi Na Uy trở thành quốc gia độc lập, năm 1907 được các nước Anh, Pháp, Đức công nhận, thì kim chỉ nam của văn học cũng chuyển hướng theo; đây chẳng phải là bằng chứng hùng hồn nhất đủ để chứng minh việc văn học hướng tới chính trị hoàn toàn không phải là không có căn nguyên sao.
Chúng ta hãy nêu thêm ví dụ về văn học Bohemia trong mười năm gần đây; bất cứ ai từng đọc qua đôi chút văn học Bohemia cận đại chắc chắn đều cảm thấy ngạc nhiên, tại sao các nhà soạn kịch ở Bohemia lại nhiều như vậy? Nhưng nếu chúng ta tiến thêm một bước, nhìn vào vị thế mà dân tộc nhỏ bé bị tổn thương này đang đứng, thì sẽ hiểu ngay lý do tại sao lại "nhiều nhà soạn kịch" đến thế. Bởi vì dưới áp lực mạnh mẽ của chính phủ Áo, chỉ có nhà hát mới là cơ quan ngôn luận để tuyên truyền cách mạng dân tộc. Văn nhân Bohemia không những đưa tư tưởng chính trị vào tác phẩm văn học, mà còn chọn lấy một thể thức văn học thích hợp nhất để tuyên truyền tư tưởng chính trị!
Chúng ta hãy nêu thêm một ví dụ về một nhà thơ quốc dân có thể đại diện cho toàn bộ linh hồn của một dân tộc; đó chính là Vazov của Bulgaria. Vazov là một nhà thơ mộng mơ—theo lời nhà phê bình Bulgaria hiện nay là Dujanova nói—là một nhà thơ ca ngợi thiên nhiên, thế nhưng những tác phẩm ông viết cả đời lại nhiều nhất là tiểu thuyết lịch sử, tác phẩm nổi tiếng đình đám "Dưới ách" chính là một bộ sử tranh đấu cho tự do của Bulgaria; ông dùng ngòi bút ca ngợi thiên nhiên để miêu tả cuộc chiến tranh của quân cách mạng, chính vì bản thân ông là một người nhiệt tâm với cách mạng, là người đã tham gia cuộc chiến tranh cách mạng năm 1875. Từ đó có thể thấy, dù là một nhà thơ mộng mơ ca ngợi thiên nhiên, do ảnh hưởng của hoàn cảnh, tác phẩm của ông cũng sẽ tự nhiên trở thành tác phẩm xã hội và chính trị.
Những điều chúng ta nói ở trên đều để chứng minh rằng việc văn học hướng tới chính trị và xã hội không phải là không có căn nguyên; chúng ta đã chứng minh từ thực tế rằng hoàn cảnh có ảnh hưởng cực lớn đối với nhà văn, chúng ta cũng thừa nhận về mặt học lý rằng con người là sinh vật xã hội, vậy thì tân văn học sắp hưng khởi ở Trung Quốc sau này rốt cuộc sẽ hướng về đâu, tự nhiên không cần nói cũng hiểu. Nếu có người cho rằng đây chính là sự "đọa lạc" của văn nghệ, tôi chỉ có thể bái phục sự bạo gan của họ, bái phục sự cố chấp bảo thủ của họ mà thôi! Còn có lời nào để nói nữa đâu?
