Tháng 9 năm 1927, tôi bắt đầu viết tiểu thuyết, đến nay đã tròn năm năm. Năm năm qua, ngoại trừ thời gian ốm đau (tính tổng lại cũng chiếm mất hai năm), thời gian tinh thần của tôi hầu như hoàn toàn dành cho việc cấu tứ và viết tiểu thuyết. Nửa cuối năm 1928 là một ngoại lệ. Lúc đó không bị bệnh, nhưng cũng không viết tiểu thuyết; khi đó, tôi viết vài cuốn sách nhỏ mang tính học thuật (nghĩ lại thấy thật hổ thẹn), chẳng hạn như "Trung Quốc Thần thoại Nghiên cứu" đại loại vậy; thời đó, có vài người bạn khuyên tôi nên chuyên tâm viết tiểu thuyết, đừng đụng vào mấy thứ "tạp trước" đó. Tôi rất cảm kích sự kỳ vọng của họ, nhưng cái bản tính thích lan man của tôi không thể tuân thủ nghiêm ngặt lời khuyên của bạn bè, sau đó tôi lại viết một vài tạp trước về thần thoại, thậm chí còn táo bạo luận bàn về nguồn gốc biến thiên của văn học phương Tây, vân vân.
Bây giờ tính sổ tổng cộng công sức năm năm này, quay đầu nhìn lại, tôi không khỏi "mồ hôi đầm đìa". Dù bạn bè kỳ vọng tôi viết tiểu thuyết, và năm năm qua tôi cũng đã viết bừa bãi thành một triệu chữ tiểu thuyết, nhưng những tác phẩm này thực sự có chút ý nghĩa nào không?
Điều tôi có thể tự tin, chỉ có hai điểm: một, chưa từng dám "thô chế lạm tạo"; hai, chưa từng vì muốn sáng tác mà sáng tác, — nói cách khác, chưa từng dám quên đi ý nghĩa xã hội của văn học. Đây là thái độ nhất quán của tôi trong năm năm qua. Còn như sự quan sát của tôi rốt cuộc sâu sắc đến đâu, kỹ thuật của tôi rốt cuộc có chỗ nào độc đáo không, thì chính tôi cũng không dám tự tin chút nào! Dù tôi thường tự khích lệ bản thân bằng "sâu sắc" và "độc đáo", tôi vừa làm vừa học, nhưng tôi biết rõ mình tiến bộ không nhiều, tôi vẫn còn cách xa sự sâu sắc và độc đáo đích thực! Hiện nay đã không còn là thời đại coi tiểu thuyết là vật tiêu khiển nữa. Do đó, người viết tiểu thuyết không những cần có kinh nghiệm sống phong phú, mà còn phải có một cái đầu đã qua rèn luyện để có thể phân tích các hiện tượng xã hội phức tạp đó; đặc biệt là trong xã hội đang chuyển mình của chúng ta, người không nghiên cứu nghiêm túc khoa học xã hội thì thường không thể phân tích nó một cách chính xác. Mà yêu cầu cấp thiết của xã hội đối với nhà văn chúng ta, chính là sự phản ánh chính xác và có hành động đối với hiện tượng xã hội đó! Mỗi khi nghĩ đến những điều này, tôi vừa vô cùng phấn chấn, lại vừa vô cùng hoang mang lo sợ; tôi thấy may mắn vì mình có thể làm một tốt lính văn nghệ trong thời đại lớn này, nhưng tôi cũng tự cảm thấy mình chẳng có chút tu dưỡng nào về khoa học xã hội mà đã dám cầm bút viết tiểu thuyết, tôi thật sự quá táo bạo rồi!
Thế nhưng tôi vẫn tiếp tục viết. Vì tôi biết mình vẫn chưa già, dây thần kinh não của tôi vẫn chưa cứng lại, tôi vẫn có thể học tập. Mỗi khi lật giở đọc lại tác phẩm cũ của mình, lúc nhận ra lỗi sai, một mặt tôi vô cùng hổ thẹn, nhưng đồng thời mặt khác lại nảy sinh dũng khí, bởi vì sống ở hôm nay mà biết được cái sai của ngày hôm qua, chính là sự tiến bộ trong công phu phê bình tự thân của tôi; tôi bèn nghiền ngẫm kỹ lưỡng kinh nghiệm thất bại này, rồi đầy sức sống bắt tay viết một bài mới. Tôi mãi mãi không thỏa mãn với bản thân, tôi mãi mãi "truy cầu". Tôi chưa từng phóng đại, nhưng tôi cũng không chịu tự hạ thấp mình! Chính tâm trạng này đã khiến tôi năm này qua năm khác, sáng tác không biết mệt mỏi.
Bây giờ tính ra cũng đã viết được một triệu chữ rồi, trong đó có bảy mươi vạn chữ là tiểu thuyết trường thiên.
Tài năng sáng tác của tôi rốt cuộc thế nào, người ta có lẽ đã sớm nhìn ra rồi; nhưng với bản thân tôi, lại cảm thấy hoạt động sáng tác của mình mới chỉ là bắt đầu. Người ta hỏi tôi: những bài nào là tác phẩm tôi tự tâm đắc? Tôi không thể trả lời. Dù là trường thiên hay đoản thiên, từ lúc cấu tứ đến lúc hoàn thành, tôi chưa bao giờ dám cẩu thả, nhưng sau đó nhìn lại, không có bài nào là tự tâm đắc. Cho nên tôi không thể trả lời. Nhưng giả sử coi tất cả các tác phẩm tôi đã xuất bản hiện nay như những "cột mốc" cho sự nỗ lực tiến bộ của mình, thì tôi lại có vài lời muốn nói.
Tác phẩm đầu tiên của tôi là tiểu thuyết trường thiên "Huyễn diệt", tiếp đó lại viết "Động dao" và "Truy cầu", cũng là trường thiên. Tác phẩm thứ tư "Sáng tạo" mới là đoản thiên.
Đây coi như là sự thử nghiệm của tôi đối với tiểu thuyết đoản thiên. Khi đó, tôi thấy tất cả những đề tài mình quen thuộc đều vừa khéo để viết trường thiên, dường như không thể cắt ngắn được. Mặc dù biết cách viết đoản thiên khác với trường thiên, đoản thiên nên là lối viết lát cắt, do đó cùng một đề tài có thể viết thành trường thiên, cũng có thể viết thành đoản thiên; nhưng khi đó tôi vụng về, luôn thấy vài ngàn chữ của đoản thiên không chứa nổi những đề tài phức tạp. Khi tiểu thuyết đoản thiên đầu tiên "Sáng tạo" hoàn thành, tôi thấy còn vất vả hơn làm trường thiên, tôi không biết viết đoản thiên!
Sau đó tôi lại viết "Tự sát" và bốn năm đoản thiên khác. Về đề tài và kỹ thuật, đều cùng một loại với "Sáng tạo" đó, thực sự có thể nói là lãng phí bút mực. Mùa đông năm 1929 sau khi ốm, thần kinh suy nhược, thường xuyên mất ngủ, cuốn tiểu thuyết trường thiên "Hồng" đã viết được một phần ba cũng không còn sức để viết tiếp, (đây là định lấy thời kỳ lịch sử từ "Ngũ Tứ" đến "Ngũ Tản" làm bối cảnh, nhưng vừa viết đến lúc phong trào "Ngũ Tản" bùng nổ thì vì ốm mà dừng lại) thế là tôi lại thử viết đoản thiên. Kết quả chính là bài "Đà la" kia. Tôi không biết ý kiến người khác thế nào, còn với riêng tôi, lại thấy "Đà la" có chút khác biệt với các đoản thiên viết trước đây, ít nhất, cái sự gò bó chật hẹp kiểu "không thể cắt ngắn" trước đây, đã rũ bỏ được một chút.
Nhưng về phương diện đề tài, "Đà la" này vẫn không có gì khác biệt với các bài như "Sáng tạo". Lúc đó tôi rời xa xã hội Trung Quốc đang đấu tranh kịch liệt, tôi sống cuộc sống như ẩn dật. Tôi không có đề tài mới. Và điều kỳ lạ nhất là khi đó tôi cứ không nghĩ tới việc áp dụng "đề tài cũ" mà mình đã tự tay trải qua. Mấy sự kiện lớn rung chuyển toàn thế giới, toàn Trung Quốc trong những năm trước 1928, tôi đều quen thuộc, mà những "sự kiện lịch sử" này đều chưa có sự thể hiện mạnh mẽ tươi mới trên văn nghệ; trong "Huyễn diệt", "Động dao", và "Hồng" chưa hoàn thành kia, tôi chỉ làm được sự thể hiện một phần, tôi đáng lẽ phải khổ tâm xử lý lại những đề tài đó. Thế nhưng lúc viết "Đà la", tôi lại chưa từng dự định như vậy. Hình như vì bản thân không hài lòng với mấy bộ tác phẩm cũ đó, nên liền gạt bỏ luôn cả những đề tài cũ đó. Ngoài ra tôi còn một ý kiến không hợp lý: tôi cho rằng những "sự kiện lịch sử" đó cần phải gói gọn trong trường thiên trên mười vạn chữ thì mới có thể viết ra được một cách trọn vẹn thấu đáo. Mà tinh thần lúc đó của tôi không cho phép tôi viết trường thiên.
Nguyên nhân cuối cùng là lúc đó tôi chưa nắm chắc việc đánh giá lại giá trị đối với những "đề tài cũ" đó. Bản thân cảm thấy khi viết ra thì đại khái vẫn là "giọng cũ", chẳng thà không viết còn hơn.
Nhưng ý chí muốn thay đổi đề tài và phương pháp miêu tả lại rất kiên cường. Đồng thời tôi lại quay về đại đô thị Thượng Hải đầy máu và thịt đấu tranh, đây là mùa xuân năm 1930. Mà bệnh tật lại kéo đến. Lần này là suy nhược thần kinh và bệnh dạ dày trầm trọng hơn. Tiểu thuyết không thể làm tiếp, bài học hàng ngày của tôi biến thành việc xem người ta điên cuồng bán khống tại sàn giao dịch, xem người ta chạy đôn chạy đáo kéo cổ phần, muốn mở xưởng gì đó, xem người ta... Thế nhưng tôi, kẻ "bận rộn không việc" như vậy, thỉnh thoảng tỉnh dậy sớm không có gì giải trí, (lúc này, người ta đều đang trong giấc mộng đầu tiên, tôi tất nhiên không thể đi xem họ) bèn động bút một chút, hai trăm chữ, ba trăm chữ, tối đa là năm trăm chữ. "Báo Tử Đầu Lâm Xung" và "Đại Trạch hương" cùng ba bài khác đã được viết thành trong thời kỳ dưỡng bệnh như vậy. Đây coi như là lần đầu tiên tôi viết "ngắn". Trước kia đoản thiên ít nhất cũng phải có khoảng một vạn chữ. Về phương diện đề tài, tôi coi như đã thay đổi, tôi trốn tránh hiện thực. Đương nhiên tôi không thiếu đề tài mới, nhưng tôi chưa bao giờ sử dụng ngay những đề tài vừa nhìn thấy "còn nóng hổi", tôi muốn xem thêm chút nữa, nghiền ngẫm thêm một lát, phải đợi đến khi tiêu hóa xong, mới lấy ra ứng dụng. Đây là sự cố chấp không thể phá vỡ của tôi. Tôi nghĩ tính khí này của tôi có lẽ cũng không đến nỗi tệ!
Cho đến mùa xuân năm 1931, cơ thể tôi mới khá hơn chút. Bắt đầu viết tiểu thuyết trở lại, lại là trường thiên. Năm đó viết "Tam nhân hành", "Lộ", và một nửa "Tử dạ". Ngày mồng một Tết năm nay, bệnh lại đến, sau đó Thượng Hải xảy ra chiến sự, tôi phải về chịu tang, trường thiên "Tử dạ" bị gác lại, thỉnh thoảng có thời gian lại làm chút đoản thiên, "Lâm gia phô tử" và "Tiểu vu" chính là tác phẩm thời đó. Đề tài lại một lần nữa thay đổi, lần đầu tiên tôi miêu tả về cuộc sống ở thôn quê trấn nhỏ. Về kỹ thuật, cũng có không ít biến động; lấy "Sáng tạo" và "Lâm gia phô tử" ra đối chiếu mà xem, thì rất rõ ràng. Tôi không biết ý kiến người khác thế nào, còn với riêng tôi, thì khá cho rằng mấy năm nay tôi không bị cái hình thức đã đúc kết từ đầu của chính mình trói buộc. Trong "Biện ngôn" của tập đoản thiên thứ hai "Túc mãng", tôi đã từng có câu này: "Vấn đề khó khăn của một nhà văn đã xuất bản vài tác phẩm cũng chính là làm thế nào để bản thân không bị dính mắc vào những mô hình cố định đã tự đúc nên." Các nhà văn khác thế nào, tôi không biết; bản thân tôi đã nếm trải mùi vị này rồi.
Cho nên khi coi chúng như những "cột mốc" cho sự nghiệp văn học năm năm ngắn ngủi của mình, tôi lại thấy "Sáng tạo", "Đà la", "Đại Trạch hương", "Lâm gia phô tử", "Tiểu vu" v.v. đối với tôi tỏ ra khá thân thiết. Ba bài tùy bút như "Khấu môn" vì cũng ít nhiều có thể biểu hiện diện mạo của tôi, nghĩ lại cũng có cảm giác thân thiết. Và tôi cũng lấy mấy bài này làm một tuyển tập, đáp ứng yêu cầu của nhà sách do bạn bè giới thiệu.
Tháng 12 năm 1932
