Khoảng ba mươi năm trước, hẳn chúng ta đều từng thấy ảnh chụp rồi. Những "nhân vật chính" trong các tấm ảnh đó đương nhiên là người "được chụp". Ngày nay, ảnh cá nhân thông dụng phần lớn chỉ là một người đứng hoặc ngồi tại đó; nếu phía sau là một mảng trắng thì lúc "chụp" ắt hẳn dùng phông vải trắng làm "nền", nếu là màu đen thì dùng phông vải đen làm "nền"; cũng có loại dùng phông vải màu sẫm với nếp gấp rất rõ ràng, như vậy khi "chụp" ra trông cứ như đang đứng hoặc ngồi trước cái "màn" gì đó vậy.
Thế nhưng ảnh chụp chân dung người ba mươi năm trước lại không chuộng kiểu đơn giản chỉ chụp mỗi một người như vậy. "Người" tuy là nhân vật chính nhưng cần có vật làm nền. Cái "phông nền" phía sau người đó nhất định phải vẽ cảnh vườn tược lâu đài, hơn nữa phần lớn đều vẽ một cái cổng vòm; người "được chụp" thường là ngồi, vị trí ngồi thường gần cái cổng vòm trên "phông nền" đó; bên cạnh ghế của họ có lẽ còn có một cái bàn trà, trên bàn trà bày chén trà, điếu bát, đồng hồ để bàn, ống đựng mũ — loại cầu kỳ hơn còn có cả một bộ sách đóng gáy chỉ. Ba mươi năm trước, người ta thấy rằng nếu không làm như thế thì không thành một bức "chân dung".
Tôi không tán thành kiểu "bối cảnh" đầy "chủ nghĩa công thức" như vậy, nhưng tôi cho rằng nếu "chụp" một người mà muốn lột tả cả môi trường sống, thân phận của người đó, thì việc thêm thắt những món đồ phối hợp bên cạnh người được chụp chính là một loại "phương pháp". Theo ý nghĩa này mà nói, "ảnh chụp" chân dung người ba mươi năm trước không chỉ nhằm mục đích lưu lại gương mặt như chúng ta ngày nay, ngoài việc cho người ta thấy diện mạo ra, ảnh chụp người ba mươi năm trước còn có ý đồ cho người ta thấy "cá tính" của nhân vật đó.
Thế nhưng, một khi ý đồ này bị "chủ nghĩa công thức" hạn chế thì kết quả lại phản tác dụng. Có lẽ những người chụp ảnh cá nhân sớm nhất ở Trung Quốc không ngoài giới quan lại, thân sĩ, cự thương, có lẽ họ đã theo thói quen sinh hoạt của bản thân mà lựa chọn những "bối cảnh" thế nào đó — từ sự lựa chọn này của họ, tự nhiên cũng tiết lộ tư tưởng ý thức của họ, thế nhưng về sau các tiệm ảnh mang tính kinh doanh lại áp dụng sự lựa chọn ấy cho tất cả mọi người, bất kể là mèo hoang chó dại đều gọi vào chụp lưu lại "hình bóng" trước bộ "lựa chọn" này, kết quả chỉ thấy buồn cười mà thôi (đây cũng là suy đoán của tôi, cho rằng bộ công thức chủ nghĩa gồm chén trà, điếu bát, ống đựng mũ, đồng hồ để bàn... của các tiệm ảnh thời bấy giờ đều là học từ những vị khách hàng đầu tiên của họ — giới quan lại, thân sĩ, cự thương). Ở đây, chúng ta thấy "chủ nghĩa công thức" đã phá hỏng "ý đồ" vốn có chút hàm ý nghệ thuật ban đầu — ngoài việc cho người ta xem gương mặt, còn cho người ta xem "cá tính".
Ở đây chúng ta không định thảo luận về "chủ nghĩa công thức" nào cả. Tôi chỉ muốn chỉ ra rằng: một nhiếp ảnh gia nếu muốn chụp ra cả gương mặt và cá tính của con người, thì anh ta nhất định phải rất tỉ mỉ "lựa chọn" "bối cảnh" của mình, những vật dụng phối hợp mà anh ta bày biện bên cạnh người được chụp nhất định phải phù hợp với "thân phận" của người đó.
Nếu đối tượng được chụp không phải là người mà là "phong cảnh" thì sao? "Lựa chọn" cũng quan trọng tương tự!
"Phong cảnh" trước mắt chúng ta có lẽ rộng hàng dặm đến vài chục dặm, có núi, có nước, có cây cối, có nhà cửa; nếu cái chúng ta cần chụp không phải là "ảnh chụp từ trên cao" của dải phong cảnh này, mà là "tranh phong cảnh" đầy hàm ý nghệ thuật, thì chúng ta chỉ có thể thu lấy một góc của dải phong cảnh bao la đó. Tay chụp ảnh mỹ thuật cao minh sẽ cho chúng ta biết: nên "lựa chọn" góc nào mới có thể thu trọn cái tinh túy của "phong cảnh" này. Ồ! Nói là "tinh túy" vẫn còn chưa đủ, phải nói là "cá tính" của "phong cảnh" đó. Một nơi "phong cảnh" đều có "cá tính" của nó. "Cá tính" này chính là những tính từ mà chúng ta thường dùng để hình dung về một nơi "phong cảnh", ví dụ như "thương lương", "minh mị", "hùng tráng", "u dật"... "Cá tính" này không nhất định hiển lộ trên toàn bộ dải phong cảnh đó, mà thường tập trung biểu hiện ở một góc hoặc một điểm nào đó của nó. Nhiếp ảnh gia mỹ thuật cao minh có thể "lựa chọn" được cái góc thể hiện rõ nhất "cá tính" của "phong cảnh" đó để đưa vào tấm ảnh của mình!
"Lựa chọn" là cần thiết! Xét về nghệ thuật nhiếp ảnh mà nói, một dải "phong cảnh" lớn chỉ là một loại chất liệu, nhất định phải trải qua sự "lựa chọn" bằng con mắt nghệ thuật của nhiếp ảnh gia, thì tấm ảnh chụp ra mới không chỉ là một bức hình địa thế cộng thêm nhà cửa cây cối, mà là một tác phẩm nghệ thuật!
Thế nhưng khi nhiếp ảnh gia "lựa chọn" thì không phải là thái độ "hoàn toàn khách quan". Kết quả của sự "lựa chọn" đó chính là do tư tưởng ý thức chủ quan của anh ta quyết định. Tất nhiên rồi, nhiếp ảnh gia khác với nhà sáng tác. Nhà sáng tác thông qua ý thức của mình để phân tích, chỉnh lý một hiện tượng nào đó, rồi làm cho nó tái hiện; nhiếp ảnh gia chẳng qua chỉ là cho một hiện tượng nào đó trải qua sự "lựa chọn" của mình rồi "chụp lại" (Copy) mà thôi. Nhưng một khi đã qua sự "lựa chọn" của anh ta rồi, thì trên tấm "ảnh chụp" là tác phẩm nghệ thuật kia cũng đã bao hàm cả ý thức chủ quan của nhiếp ảnh gia.
Chúng ta có thể đưa ra một ví dụ để làm rõ điểm này. Giả định ở đây có một dải "phong cảnh", "cá tính" của nó là sự đan xen giữa ánh sáng và bóng tối. Nhiếp ảnh gia thứ nhất chụp một tấm ảnh, tạo cho tôi ấn tượng là bóng tối nhiều hơn ánh sáng. Nhiếp ảnh gia thứ hai lấy một góc độ khác, kết quả là "tác phẩm" của anh ta biểu hiện ra là bóng tối và ánh sáng chia đôi. Nhiếp ảnh gia thứ ba lại cho chúng ta thấy một điều khác biệt, tấm ảnh này của anh ta biểu hiện rằng tuy mặt tối có vẻ khá lớn, nhưng ánh sáng đang lóe lên khắp nơi đang xua tan bóng tối đó.
Điều này giải thích rằng cùng một "hiện tượng" sẽ vì sự khác biệt trong ý thức chủ quan của mỗi người khi "lựa chọn" mà tạo nên ba tấm ảnh — ba tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn khác nhau.
Lý luận này cũng áp dụng tương tự cho quá trình sáng tác văn nghệ. Hiện tượng xã hội là đối tượng công việc của nhà sáng tác, là một loại chất liệu. Hiện tượng xã hội thì muôn hình vạn trạng, thế nhưng muôn hình vạn trạng các hiện tượng xã hội này không phải cái nào cũng đều có thể biểu hiện (hoặc đại diện) được "cá tính" của xã hội cụ thể đó. Cũng giống như một nơi phong cảnh lớn có rất nhiều cây cối, rất nhiều núi đá suối nguồn, thế nhưng không phải bất cứ cây nào, tảng đá nào, con suối nào cũng có thể đại diện cho "cá tính" độc đáo của phong cảnh lớn đó. Do đó, bước đầu tiên trong quá trình sáng tác của một nhà sáng tác là phải từ muôn hình vạn trạng các hiện tượng xã hội đó mà "lựa chọn" ra những tư liệu có thể biểu hiện rõ nhất "cá tính" đặc thù của xã hội đó — bao gồm cả động thái và phương hướng — để làm đề tài cho tác phẩm của mình. Kết quả "lựa chọn" của anh ta có xác đáng hay không lại là một vấn đề khác, nhưng anh ta bắt buộc phải "lựa chọn"! Trên đời đương nhiên cũng có những nhà văn không đủ kiên nhẫn để "lựa chọn" mà gặp cái gì viết cái nấy. Nhưng kết quả của những nhà văn như vậy sẽ trở thành "thợ viết tiểu thuyết", sự khác biệt giữa họ và "nghệ sĩ" chân chính cũng giống như sự khác biệt giữa ông chủ tiệm ảnh và nhiếp ảnh gia nghệ thuật vậy.
Do đó, đối với "đề tài" của một tác phẩm, chúng ta có thể đưa ra lời bình luận là "có ý nghĩa" hoặc "vô nghĩa". Cái gọi là "có ý nghĩa" nghĩa là "đề tài" của tác phẩm đó là kết quả của sự lựa chọn tinh tế của nhà văn, là thứ có thể biểu hiện rõ nhất "cá tính" đặc thù của một xã hội. Đây vốn không phải là lý luận cao siêu gì, nhưng gần đây vẫn có người nghi ngờ. Ví dụ như Thi Triết Tồn tiên sinh trong bài tùy bút gần đây của ông — một bài viết có nhan đề là "Đề tài" — đã bày tỏ ý kiến phản đối.
Bài tùy bút này của ông được viết sau khi đọc bài phê bình sách "Đông Lưu và những vấn đề khác" trên số 4 tập 3 của tạp chí chúng ta. Cho nên chúng tôi cảm thấy mình cần phải giải thích đôi lời ở đây.
Thứ nhất, Thi tiên sinh cho rằng "đề tài" không phân biệt "có ý nghĩa" hay "vô nghĩa", "vấn đề là 'đây có phải là một đề tài hay không?'". Về điểm này, chúng tôi đã giải thích ở trên, ở đây không nói lại nữa. Nhưng thứ hai, Thi tiên sinh lại cho rằng "phê bình một cuốn tiểu thuyết miêu tả động thái nông thôn mà khen ngợi đề tài của nó quan trọng, phê bình một cuốn tiểu thuyết miêu tả tâm lý trẻ em mà chỉ trích đề tài của nó không có nhiều ý nghĩa, thì bài phê bình này đã vượt quá trách nhiệm phê bình văn nghệ của mình rồi"; vì theo ý kiến của Thi tiên sinh, nếu một "chuyên gia nghiên cứu vấn đề xã hội" nói rằng "nghiên cứu vấn đề nông thôn quan trọng hơn, có ý nghĩa hơn vấn đề trẻ em" thì có lẽ không sai, nhưng "thốt ra từ miệng nhà phê bình văn nghệ thì đây là một sai lầm".
Bây giờ, chúng ta hãy thảo luận về phạm vi cái gọi là "trách nhiệm" của nhà phê bình văn nghệ. Nghĩ rằng Thi tiên sinh cũng không phản đối văn nghệ là sự phản ánh của hiện tượng xã hội. Nói một cách chính xác, nó phải là sự tái hiện của hiện tượng xã hội thông qua sự phân tích, chỉnh lý của ý thức nhà văn; nhưng chúng tôi thấy nếu cứ khăng khăng như đinh đóng cột nói với Thi tiên sinh như vậy thì có lẽ là thừa thãi, chúng tôi vẫn dùng cách nói nôm na nhất, gọi là "phản ánh" vậy. Đã là "phản ánh" thì một vài vấn đề trong xã hội tất yếu cũng phải biểu hiện trong tác phẩm văn nghệ. Do đó, một nhà phê bình văn nghệ giả sử không có chút kiến thức khoa học xã hội nào thì phê bình của họ sẽ không thể đảm đương một cách thuận lợi. Chúng tôi đang cảm thấy các "nhà phê bình văn nghệ" của chúng ta vẫn chưa có đủ vốn kiến thức khoa học xã hội, thực không ngờ Thi tiên sinh lại trách ngược họ là vượt quá "trách nhiệm" đấy! Tiếp theo, bài phê bình sách trên số 4 tập 3 của tạp chí này chỉ nói đề tài của "Hảo Điều Bá" là tâm tưởng của hai đứa trẻ, không có nhiều ý nghĩa, chứ không hề nói là "vấn đề trẻ em". Tâm lý trẻ em và "vấn đề trẻ em" hoàn toàn là hai việc khác nhau! Thế nhưng Thi tiên sinh lại đánh tráo "tâm lý trẻ em" thành "vấn đề trẻ em"! Chúng tôi nói chi tiết hơn chút nữa: một cuốn tiểu thuyết viết về "tâm lý trẻ em" cũng có thể "có ý nghĩa", nhưng có một điều kiện, đó là "tâm lý trẻ em" được viết ở đây phải có mối liên hệ với động thái lớn nhất của hiện thực. Các tác phẩm miêu tả tâm lý trẻ em của Trương Thiên Dực tiên sinh phần lớn đều thuộc loại này. Nhưng miêu tả "tâm lý trẻ em" trong "Hảo Điều Bá" lại hoàn toàn không phải như thế.
Thứ ba, Thi tiên sinh lại nói: "Có thể biểu hiện toàn diện một 'động thái nông thôn' trong một bài thì tất nhiên là tốt, nhưng phải biết rằng tác phẩm văn học suy cho cùng không phải là hồ sơ lưu trữ, có những lúc chỉ có thể cắt lấy một mặt phẳng để viết." Ở đây, chúng tôi — rất lấy làm tiếc — phải chỉ ra rằng Thi tiên sinh có chút thiếu sót trong việc thấu hiểu. Tại sao vậy? Vì Thi tiên sinh dường như căn bản không hiểu thực tiễn cao nhất của tác phẩm văn nghệ là dù cái được viết thuộc về mảnh đời đoạn chương, nhưng cái được biểu hiện lại là cái phổ quát, cái toàn thể; cũng chính vì như vậy, nên một tác phẩm văn nghệ hay mới có thể gây cảm ứng cho vô số người. Cái gọi là "cần phải biểu hiện toàn diện" chính là ý này. Chứ không phải như cái "kiểu hồ sơ lưu trữ" có thấy là ghi, có nghe là chép như Thi tiên sinh nói. Ở đây, chúng ta lại phải nhắc đến cái gọi là "lựa chọn" đã nói ở trên. Một nhà văn có nhãn quan sẽ "lựa chọn" ra những tư liệu có thể biểu hiện tập trung nhất động thái xã hội để làm tiểu thuyết hoặc những thứ khác, thế là anh ta đạt được mục đích "biểu hiện toàn diện". Nếu Thi tiên sinh không thể hiểu được "lựa chọn" thì ông ấy sẽ mãi mãi không hiểu "biểu hiện toàn diện" là gì.
Cuối cùng, Thi tiên sinh cảm thán rằng: "Từ tình hình này, (ý nói đến lời chỉ trích của chúng tôi đối với Thi tiên sinh ở trên — người viết), chúng ta nhìn thấy một góc tối của giới phê bình văn nghệ nước ta hiện nay. Cũng nhìn thấy hiện tượng 'sát hại trẻ sơ sinh' trong văn nghệ." Ha ha! Chúng tôi cũng đã sớm nhìn thấy "một góc tối của giới phê bình văn nghệ nước ta hiện nay" rồi, chúng tôi đã nhiều lần chỉ ra, trong cái "góc tối" này, có người lấy tên giả viết "phê bình" để tâng bốc tác phẩm của chính mình, có người thì dựng lên danh nghĩa của một phái nào đó rồi tự nhận mình là người ủng hộ kiên định của "phái" này... nói mãi không hết mấy trò bịp bợm ở cái "góc tối" này. Thế nhưng chúng tôi lại không hiểu tại sao phê bình đề tài của một cuốn tiểu thuyết này là có ý nghĩa còn cuốn kia không có nhiều ý nghĩa lại bị coi là phạm tội, lại khiến Thi tiên sinh "nhìn thấy một góc tối của giới phê bình văn nghệ nước ta hiện nay"? Hơn nữa còn "nhìn thấy hiện tượng 'sát hại trẻ sơ sinh' trong văn nghệ"? E rằng chỉ có người "thần kinh suy nhược" như Thi tiên sinh mới thấy mấy câu nhẹ nhàng của chúng tôi mà đã nhảy dựng lên kêu gào là "góc tối", là "sát hại trẻ sơ sinh" chăng? Theo luận điệu của Thi tiên sinh, chẳng lẽ chỉ có lấy tên giả tâng bốc mình hoặc bạn bè mình, dựng lên danh nghĩa của một phái nào đó rồi tự nhận là người ủng hộ kiên định của phái này — những kiểu phê bình như vậy mới không phải là "góc tối", không phải là "sát hại trẻ sơ sinh" sao? Nếu cao kiến của Thi tiên sinh quả thực là như vậy? Thì những lời chúng tôi nói hôm nay thực sự là uổng phí.
