Tác phẩm "Cromwell" của Hugo là một kiệt tác của văn học lãng mạn, thế nhưng lời tựa của "Cromwell" lại là văn bản lý luận của văn học lãng mạn; Hugo vừa là nhà văn, đồng thời cũng là nhà lý luận.
Goethe, tác giả của "Faust", là một nhà văn, nhưng khi viết "Lời dẫn" cho tạp chí "Propylaen" thì Goethe lại là một nhà lý luận văn nghệ; Goethe cũng vừa là nhà văn, đồng thời cũng là nhà lý luận.
Zola là tác giả của "Les Rougon-Macquart", nhưng đồng thời cũng là tác giả của văn bản lý luận "Tiểu thuyết thực nghiệm"; ông cũng là nhà văn và đồng thời là nhà lý luận.
Serafimovich viết "Dòng thác sắt", nhưng cũng viết "Tôi đã viết Dòng thác sắt như thế nào"; Gladkov viết "Xi măng", nhưng cũng viết "Tôi đã viết Xi măng như thế nào". Hai vị này cũng là nhà văn và đồng thời là nhà lý luận.
Nhà lý luận văn nghệ và nhà sáng tác có thể là một người, cũng có thể là hai người; có nhà lý luận không viết sáng tác, cũng có nhà sáng tác không đọc lý luận văn nghệ; có nhà văn dùng lý luận của chính mình để phản đối lý luận của nhà lý luận khác, thế nhưng rất hiếm thấy nhà văn nào vốn chẳng có lý luận nhất định gì, lại chỉ dùng một câu "tự do sáng tác" để phản đối lý luận của nhà lý luận.
Những năm gần đây, chúng ta thường nghe có người nói: "Ở phương Tây, một lý luận văn nghệ muốn được thành lập, tất phải có tác phẩm bao hàm lý luận đó trước; cho nên là từ tác phẩm mới sinh ra lý luận, chứ không phải do lý luận ép buộc mà tạo ra tác phẩm". Người giữ quan điểm này, nếu là nhà văn, thì đó là kiểu nhà văn không muốn người khác ra đề cho mình; nếu không phải là nhà sáng tác, thì vì bản thân họ chẳng đưa ra được "lý luận" gì, nên có lẽ chỉ có thể gọi họ là những nhà lý luận nằm ngoài lý luận. Họ không thích những kẻ không sáng tác mà chỉ giỏi lý luận lải nhải nhiều lời; minh chứng rõ ràng cho quan điểm "tác phẩm sinh ra lý luận" của họ chính là các vị như Hugo, Zola mà chúng ta đã nêu trên.
Đúng là nếu nhìn từ lịch sử phát triển văn nghệ phương Tây, cho đến trước Chiến tranh thế giới thứ nhất, có thể nói đại loại là có tác phẩm trước rồi mới có lý luận; cuốn sách lý luận văn nghệ đầu tiên là "Thi pháp" của Aristotle cũng như vậy, lý luận của Hugo cho đến Zola mà chúng ta nêu trên cũng không ngoại lệ; nhưng đó chỉ đúng trước khi chiến tranh xảy ra mà thôi. Hiện nay, lý luận văn nghệ đã trở thành một bộ phận chuyên biệt độc lập trong lĩnh vực văn nghệ, những nhà lý luận văn nghệ lấy chủ nghĩa duy vật biện chứng làm vũ khí, về bản chất hoàn toàn khác với Hugo và những người thời đó. Hugo và những người thời đó tự ra đề tự làm, còn nhà lý luận văn nghệ hiện đại bản thân không làm mà chỉ ra đề, chưa chắc đã là không nên; vấn đề không nằm ở chỗ họ có quyền ra đề hay không, mà nằm ở chỗ đề họ ra có đúng hay không!
Tất nhiên, chúng ta không nói rằng sau khi đề được đưa ra thì không cho phép người khác bàn luận; nhưng chúng ta cho rằng điều mà phía nhà văn nên thảo luận là cái đề đó đúng hay sai, chứ không phải là người ra đề có quyền ra đề hay không. Còn về phía những người cũng là nhà lý luận kia, nên dựa vào lý luận của chính họ (nếu họ có) để triển khai cuộc tranh luận nghiêm túc với nhà lý luận ra đề đó. Chỉ dùng lý do "nhà văn cần có tự do sáng tác, không cần người khác ra đề" để phản đối, thì có vẻ quá mức không thỏa đáng. Bởi vì nếu bàn đến "tự do", thì nhà văn tuy có tự do sáng tác, nhưng nhà lý luận văn nghệ cũng nên có tự do bày tỏ ý kiến.
Chỉ có một trường hợp mới có thể làm lung lay "tự do" của nhà lý luận văn nghệ; đó là khi đề của họ lạc hậu, không hợp lý. Tuy nhiên, điều này cũng chỉ có thể đạt được thông qua con đường lý luận để tranh luận mà thôi.
Nếu nhà văn khăng khăng giữ vững "tự do sáng tác" của mình, thì tự nhiên chẳng có lý luận vững chắc nào làm gì được họ; thế nhưng cũng có một trường hợp có thể làm lung lay sự khăng khăng "tự do" này của họ; đó chính là khi "sáng tác tự do" của họ phải chịu sự phán xét trước đông đảo độc giả. Độc giả là người phê bình cuối cùng và có sức mạnh nhất. Nếu một tác phẩm không phải là loại "cất giữ nơi núi cao" mà muốn công bố với đời, thì cửa ải phê bình này không thể nào tránh khỏi!
Những năm gần đây, vì xã hội của chúng ta biến động vừa nhanh vừa phức tạp, nên văn nghệ của chúng ta tụt lại sau hiện thực. Đây là nguyên nhân khiến nhà lý luận văn nghệ thường xuyên ra đề. Sự thật là như thế này: một đề bài vừa đưa ra, chưa kịp thu được mấy bài làm tốt, trên đài đã treo lên một đề bài khác. Thế là một số (tôi nghĩ chỉ là một số thôi) nhà văn "thí sinh" bắt đầu kêu ca rằng nhà lý luận văn nghệ quá giỏi thay đề, quá giỏi ra đề, còn một số người thứ ba đứng xem cũng bắt đầu kêu ca "giám khảo" chỉ biết—chỉ giỏi mỗi việc ra đề. Vốn dĩ nhà lý luận văn nghệ và nhà văn nên hợp tác mật thiết với nhau, thế nhưng hiện tại lại biến thành như nhà lý luận văn nghệ cố tình gây khó dễ cho nhà văn,—tâm lý phản đối ra đề đại loại có bao gồm mục này; đây là một sự "hiểu lầm" không hề nhỏ! Chúng ta đã nêu trên rằng Hugo và những người kia đều là tự mình ra đề, Hugo và những người đó tuyệt đối không phải là kiểu "tâm ý tùy hứng, tuôn chảy thành văn", mà là thực sự xác định một phạm vi đề bài nhất định và theo đuổi nó suốt đời; họ không phải là những người theo thuyết "tự do sáng tác" vô điều kiện.
Nếu nhà văn của chúng ta cũng giống như Hugo và những người kia, giành quyền ra đề trước khi nhà lý luận văn nghệ kịp làm, thì lúc đó sẽ đến lượt nhà lý luận phải làm "cái bóng của tiếng vọng" (kẻ nhại lại). Tôi cảm thấy việc coi làm "cái bóng của tiếng vọng" là đánh mất tôn nghiêm của nhà sáng tác có lẽ là một khía cạnh khác của tâm lý phản đối ra đề chăng!
Tóm lại mà nói: người ra đề và người làm đề nên hợp tác mật thiết, không nên coi nhau như kẻ thù; người ra đề sau khi đưa ra đề bài thì nên có giải thích chi tiết,—nghiên cứu thấu đáo cả về mặt hình thức lẫn nội dung; còn người làm đề nên thảo luận xem đề bài ra đúng hay sai, và "giải thích" đó có trống rỗng, không thiết thực hay không. Nếu người làm đề vừa thấy đề đã chất vấn người ra đề có quyền gì mà ra đề, còn người ra đề lại bỏ bê nghĩa vụ nghiên cứu phương pháp giải thích đề bài mà chỉ biết đáp trả, tranh luận trên điểm hắn có quyền ra đề và nhà văn bắt buộc phải có người ra đề cho mới được—thì tất cả đều là lãng phí lời lẽ!
