Chúng ta hãy thử mở một bộ "Nhị thập tứ sử" ra, kiểm tra phần Văn uyển liệt truyện của nó, chúng ta - nếu tư tưởng của chúng ta không bị trói buộc bởi chủ nghĩa truyền thống - thì sẽ có cảm tưởng gì? Chúng ta hãy thử mở văn tập của những đại văn hào cổ đại ra, kiểm tra định nghĩa văn học của họ (nghĩa là xem văn học là thứ gì), chúng ta lại sẽ có cảm tưởng gì đây?

Thứ nhất, khi chúng ta tra cứu Văn uyển liệt truyện, chắc chắn sẽ thấy người làm văn - các từ phú chi thần - thường bị đế vương xem là thứ hàng xa xỉ để "phấn sức thái bình" (tô vẽ thái bình), cái gọi là "đãi chiếu Kim Mã chi môn", tên gọi thì nghe rất hay, nhưng thực tế chỉ là "lộng thần" của đế vương. Cho nên Đông Phương Sóc phải phẫn nộ bất bình, Dương Hùng cũng phải nói "điêu trùng tiểu kỹ, tráng phu bất vi"; chẳng những đế vương là như vậy, mà ngay cả các đại quan quý tộc, phú thương thổ hào đều có thể dùng tiền thuê mướn vài văn nhân để trang hoàng cửa mặt, giả làm phong nhả. Lữ Bất Vi vốn là một gã Triệu Giả, sau khi đắc chí cũng phải chiêu mộ văn nhân để làm bộ "Lữ Thị Xuân Thu", Hoài Nam Vương, Lương Vương v.v... ai nấy đều thu nạp rộng rãi văn nhân để làm sang, lại còn vọng tưởng về danh tiếng sau khi qua đời; những ví dụ loại này, thực sự không sao kể xiết. Tuy nhiên, thời Lưỡng Hán còn xem là khá, văn nhân còn giữ được chút tiết tháo, đế vương chư hầu, đại quan thổ hào cũng còn biết tương đối kính trọng văn sĩ; sau thời này thì càng không cần phải nói. Cho nên, trong lịch sử Trung Hoa, người làm văn đã từ lâu mất đi tư cách độc lập, bị xem là vật phụ thuộc, vật trang trí. Văn sĩ dưới bầu không khí như thế này, trừ một số ít người có cốt cách không chịu "vi vương môn tranh nhân", còn đại đa số đều tự làm nhục mình, tự thừa nhận mình là vật phụ thuộc để tô vẽ thái bình, trang hoàng cửa mặt! Chẳng những chịu nhục, chịu tự thừa nhận như vậy thôi đâu, họ còn cho rằng "gặp được thịnh thế này" thật là may mắn tột cùng! Chẳng những văn sĩ tự lấy làm may mắn, mà ngay cả "sử thần" có địa vị cao hơn văn sĩ một chút, cũng phải cầm bút viết thật đậm, viết thật nhiều về việc hoàng đế bệ hạ làm sao "kê cổ hữu văn", tôn sùng ban thưởng văn sĩ! Thái độ như vậy chính là thái độ mà nước ta xưa nay đối đãi với người làm văn; vật phụ thuộc, vật trang trí, chính là thân phận của người làm văn nước ta xưa nay! Những cảm tưởng loại này, mỗi khi xem sử Trung Quốc chúng ta thường hay cảm thấy! Đây là cảm tưởng thứ nhất.

Thứ hai, văn nhân coi văn học là thứ gì? Điều này không cần suy nghĩ sâu xa cũng có thể nói ra được. Chúng ta tùy ý mở văn tập của bất kỳ người làm văn nào ra, cũng đều có thể thấy những câu nói kiểu "văn dĩ tải đạo". Rất hiếm thấy bài văn nào không công kích bái quan tiểu thuyết, rất hiếm thấy bài văn nào không lấy "tá vật lập ngôn" làm tôn chỉ. Cho nên "đăng cao nhi phú", cũng nhất định phải gửi gắm ý tưởng trung quân ái quốc, không quên thiên hạ vào trong phú; chạm cảnh làm thơ, cũng nhất định phải gửi gắm đạo lý lớn là răn đời phạt tục, không quên thánh ngôn vào trong thơ. Làm một bộ tiểu thuyết, cũng nhất định phải thêm vào cái tiêu đề khuyến thiện phạt ác; ngay cả khi bản thân tác giả không nói lời này, người xem người phê bình cũng nhất định phải tặng cho ông ta cái danh hiệu mỹ miều ấy. Tóm lại, họ đều thừa nhận văn chương là vì cái gì đó mà làm ra, văn chương là thay cổ triết thánh hiền tuyên truyền đại đạo, văn chương là thay thánh quân hiền tướng ca công tụng đức, văn chương là thay thiện nam tín nữ nhận rõ quả báo không sai chạy mà thôi. Đây là một kiến giải của người làm văn đối với văn học. Còn một kiến giải hoàn toàn trái ngược mà cũng bất hợp lý không kém, đó là chỉ xem nó như món tiêu khiển. Khi đắc chí thì tất nhiên muốn mượn văn học để nói những lời đắc ý, khi thất ý cũng muốn mượn văn học để phát tiết nỗi niềm; văn học vốn dĩ không phải là tuyệt đối không cho phép tác giả thổ lộ tình cảm của bản thân, chỉ là tình cảm này quyết không thể chỉ thuộc về một mình tác giả vào một thời điểm ngẫu nhiên nào đó. Tình cảm thuộc về một mình tác giả vào một thời điểm ngẫu nhiên, thực sự có thể trở thành tác phẩm văn học hay và đẹp, nhưng đó chỉ là văn học của một mình tác giả mà thôi, không phải văn học của thời đại, càng không nói đến văn học quốc dân được. Văn học cổ đại nước ta phần lớn đều có khuyết điểm này. Cho nên nhìn nhận một cách tổng hợp, người làm văn cổ đại nước ta chỉ biết có di huấn của cổ triết thánh hiền, không biết có tình cảm chung của nhân loại; chỉ biết có chủ quan, không biết có khách quan; cho nên văn học của họ cách biệt với nhân loại, cách biệt với thời đại, không biết có nhân loại, không biết có thời đại! Đây chính là cảm tưởng mà chúng ta thường chạm phải khi mở văn tập các nhà ra để tìm kiếm định nghĩa văn học của họ! Đây là cảm tưởng thứ hai.

Từ hai loại cảm tưởng này lại kéo theo cảm tưởng thứ ba: Tại sao văn học quốc dân Trung Hoa của chúng ta đến nay vẫn chưa xác lập, tại sao văn học Trung Hoa của chúng ta lại không thể phát đạt giống như các nước phương Tây? Điều này cũng không cần suy nghĩ sâu xa là có thể trả lời ngay. Tất cả đều là do chúng ta từ trước đến nay không biết mối quan hệ giữa văn học và con người, từ trước đến nay không hiểu rõ địa vị của người làm văn trong văn hóa của một quốc gia, nên mới dẫn đến nông nỗi này!

Khoan hãy nói thế nào là mối quan hệ giữa văn học và con người, hãy xem thử sự tiến hóa của văn học thế giới đã trải qua một quá trình như thế nào. Chúng ta nên hiểu rằng, hai cảm tưởng đã nói ở trên cũng không phải là chỉ giới hạn ở Trung Quốc, khi chúng ta đọc lịch sử văn học của bất cứ quốc gia nào cũng không tránh khỏi cảm tưởng này. Ví dụ như nước Anh chẳng hạn, nước Anh cũng từng trải qua thời đại triều đình trọng đãi văn học rồi đến thời các gia tộc quý tộc cự thất trọng đãi văn học, tình hình gần giống với nước ta. Điểm khác biệt là, quan niệm của bản thân người làm văn của họ đối với văn học lại hoàn toàn khác với nước ta. Họ không hề xem văn học là máy phát thanh của thánh hiền, không biết đến "văn dĩ tải đạo", "hữu vi nhi tác", họ lại phát hiện ra một thứ gọi là "cá tính", rồi dần dần lại phát hiện ra xã hội, quốc gia, và quần chúng, cho nên văn học của họ mới tiến hóa đến giai đoạn hiện nay.

Giai đoạn đã thấy của sự tiến hóa văn học là: (Thái cổ) (Trung thế) (Hiện đại).

(Cá nhân) - (Đế vương quý tộc) - (Quần chúng). Hai giai đoạn trên, họ đều từng trải qua, giống như chúng ta, chúng ta hiện nay là thời kỳ từ giai đoạn hai sang giai đoạn ba, chúng ta không phải là không thể đuổi kịp trong thời gian cực ngắn, hà cớ gì phải tự coi rẻ mình?

Mối quan hệ giữa văn học và con người cũng có thể trả lời một cách thẳng thắn trong vài câu. Quan niệm văn học thuộc về con người (tức tác giả) nay đã thành quá khứ; văn học không phải là thứ chủ quan của tác giả, không phải của riêng một người, không phải là trò chơi khi vui hay món tiêu khiển lúc thất ý. Ngược lại, con người mới là thuộc về văn học. Mục đích của văn học là biểu hiện một cách tổng hợp nhân sinh, dù là dùng phương pháp tả thực, hay dùng phương pháp tượng trưng tỉ dụ, mục đích của nó luôn là biểu hiện nhân sinh, mở rộng niềm vui và sự đồng cảm của nhân loại, lấy đặc sắc của thời đại làm bối cảnh cho nó. Văn học đến nay cũng đã thành một loại khoa học, có đối tượng nghiên cứu của nó, chính là nhân sinh - nhân sinh hiện đại; có công cụ nghiên cứu của nó, chính là thơ (Poetry), kịch bản (Drama), tiểu thuyết (Fiction). Người làm văn chỉ có thể đem bản thân mình đến phù hợp với phạm vi của văn học, không thể tùy ý thích của mình mà chi phối văn học được. Nhân sinh mà người làm văn biểu hiện nên là cuộc sống của toàn nhân loại, dùng thủ đoạn nghệ thuật để biểu hiện ra, không có một mảy may tư tâm, không tồn tại chút chủ quan nào. Tất nhiên, con người trong tác phẩm văn học cũng có tư tưởng, cũng có tình cảm, nhưng những tư tưởng và tình cảm này nhất định phải thực sự thuộc về quần chúng, thuộc về toàn nhân loại, chứ không phải là cá nhân của tác giả. Văn học như vậy, dù nó là lãng mạn cũng tốt, tả thực cũng tốt, biểu tượng thần bí cũng tốt; tóm lại mà nói, đây luôn là văn học của con người - văn học chân chính.

Loại văn học của con người này - văn học chân chính, mới là loại văn học bằng chữ viết của một quốc gia trước khi ngôn ngữ văn tự thế giới chưa thống nhất. Sứ mệnh mà nhà văn như vậy gánh vác, xét về quốc gia của mình mà nói, chính là phát triển văn học quốc dân, văn học dân tộc của quốc gia mình; xét về thế giới mà nói, chính là muốn liên hợp thúc đẩy văn học thế giới. Ở Trung Quốc chúng ta hiện nay, trách nhiệm lớn lao của nhà văn chính là sáng tạo và xác lập văn học quốc dân của Trung Quốc. Sửa chữa kiến giải của người xưa đối với văn học, như đã nói ở trên, đây là trách nhiệm của người nghiên cứu văn học hiện nay; nâng cao thân phận của người làm văn, giác ngộ sứ mệnh của chính mình, đây lại càng là điều chúng ta tuyệt đối không được quên!

"Ta đến để phục vụ nhân loại, chứ không phải để phục vụ người", người làm văn tất phải nghĩ như thế này. Nhà văn là đến để phục vụ nhân loại, nên quên đi bản thân mình, chỉ biết có văn học; mà văn học ư, tức là ngang bằng với nhân sinh! Đây là phúc âm mới nhất. Sự không phát đạt của văn học nước ta, cái họa chính ở chỗ không nghe thấy phúc âm này, đi sai đường lối; không phải vì nhà văn chúng ta không có năng lực sáng tạo, không từng ứng dụng năng lực sáng tạo! Sự ngộ nhận của nhà văn đối với ý nghĩa gốc của văn học và sự ngộ nhận của xã hội đối với trách nhiệm của nhà văn, mới chính là nguyên nhân căn bản của việc đi sai đường lối.

Cho nên trách nhiệm hiện nay của chúng ta: một mặt là phải nhận thức rõ ràng mối quan hệ giữa văn học và con người, tự mình nỗ lực đi sáng tạo; một mặt là phải đính chính sự ngộ nhận của xã hội nói chung đối với thân phận của người làm văn. Thời đại "vật trang trí" đã qua rồi, người làm văn hiện nay là một phân tử quan trọng đứng trong tiến trình văn hóa; tác phẩm văn học không còn là món tiêu khiển nữa, mà là công cụ duy nhất để thông suốt tình cảm nhân loại, đại diện cho toàn nhân loại mà lên tiếng, từ nay về sau, các chủng tộc với màu da khác nhau trên thế giới có thể hòa tan, có thể điều hòa. Mà đối với người làm văn ở Trung Quốc chúng ta, lại có một trách nhiệm trọng đại tiên quyết, chính là sáng tạo ra văn học quốc dân của chúng ta!