Sự "nhập mê" có muôn hình vạn trạng.

Tiên sinh Quixote vì đọc tiểu thuyết võ hiệp mà gần như khuynh gia bại sản, thế vẫn chưa đủ, còn muốn ra ngoài hành hiệp, cuối cùng vứt bỏ cả mạng già. Đây là một dạng của "nhập mê".

Trong "Hồng Lâu Mộng", Hương Lăng học làm thơ, đến mức ăn ngủ không yên, trong mơ cũng làm thơ. Đây cũng là "nhập mê". Nhưng nghe nói cuối cùng Hương Lăng thực sự đã làm được thơ.

Ở chốn thôn quê có gã nông phu đọc "Phong Thần Bảng", gãi đầu bứt tai, tâm hoa nộ phóng, chợt mở cửa sổ nhìn xuống, dưới cửa sổ có gánh hoành thánh, nắp nồi vừa mở, hơi nóng bốc lên nghi ngút; gã nông phu trông thấy, liền thét lớn: "Ngô thần cưỡi tường vân đi đây!" rồi nhảy vọt qua cửa sổ, làm lật cả gánh hoành thánh. Đây lại là một dạng "nhập mê" khác, tuy nhiên mức độ còn kém xa tiên sinh Quixote.

Sự "nhập mê" của tiên sinh Quixote dẫn đến bi kịch. Sự "nhập mê" của gã nông phu dẫn đến hài kịch. Còn sự "nhập mê" của Hương Lăng, kết quả không bi cũng chẳng hỉ, chỉ trở thành một câu chuyện tầm thường.

Xét về khía cạnh "nhập mê", tiên sinh Quixote thực sự vĩ đại; bạn xem, ông ấy trước sau chưa từng dao động. Vở hài kịch của gã nông phu kia chỉ là nhất thời hồ đồ, có lẽ sau khi đền tiền gánh hoành thánh, gã đã thề không đọc "Phong Thần Bảng" nữa. Nhưng khi gã hét lớn "Ngô thần cưỡi tường vân đi đây!" và vén áo nhảy cửa sổ, thái độ của gã cũng "nghiêm túc" đấy chứ, gã đã thực sự "bước vào thế giới của Phong Thần Bảng", không tự biết mình không phải người trong sách! Còn về phần Hương Lăng, khi cô đọc thơ Đỗ Công Bộ, Ôn Phi Khanh mà cơm nước chẳng màng, mục đích duy nhất của cô là bản thân cũng muốn làm một nhà thơ. Thứ khiến cô "mê" không phải tác phẩm của Đỗ Công Bộ hay những người khác, mà là cái "hư vinh" muốn làm nhà thơ của chính cô. Cho nên, xét về khía cạnh "nhập mê", của Hương Lăng là hạ sách nhất!

Có những người hễ cầm một cuốn tiểu thuyết lên đọc là trong lòng lại nhủ thầm: "Lời tiểu thuyết gia, làm sao có thể tin là thật". Thế là họ mang theo nụ cười hoài nghi, thụ động đọc tiếp. Có những người vào rạp hát lại tự nhắc nhở bản thân rằng: "Đây là đang diễn kịch thôi mà!" Thế là họ để vở kịch dẫn dắt, ngồi xem cho đến khi hạ màn. Họ tự cho mình là bậc thông minh tuyệt đỉnh, coi tiên sinh Quixote là kẻ ngốc hạng nhất. Nhưng chúng tôi nói rằng, tiểu thuyết hay kịch nghệ thực sự chứa đựng ý nghĩa nhân sinh nghiêm túc vốn dĩ không phải dành cho những kẻ như vậy! Những kẻ này đọc tiểu thuyết hay đi xem kịch chẳng qua chỉ là hoài phí thời gian mà thôi! Đọc tiểu thuyết hay xem kịch, nhất định phải có vài phần "nhập mê", tức là bước vào trong tác phẩm, cùng cười cùng khóc với người trong sách, như vậy mới không phụ công tác phẩm ấy, và tác phẩm ấy cũng không uổng phí thời gian của họ.

Một nhà văn khi sáng tác cũng không thể không "nhập mê". Cảm xúc của anh ta phải hòa làm một với cảm xúc của nhân vật dưới ngòi bút mình. Nhân vật anh ta viết không chỉ có một, nhưng người mà anh ta ngưỡng mộ, hoặc muốn dựng lên để người đọc chiêm ngưỡng hay thấu hiểu, thì chỉ có một hoặc một nhóm; nhà văn phải căm ghét những gì nhân vật của mình căm ghét, ủng hộ tất cả những gì nhân vật của mình ủng hộ! Nhà văn phải tự mình "nhập mê" trước, rồi mới mong độc giả cũng "nhập mê". Nếu không, tác phẩm của anh ta chẳng qua chỉ là món tiêu khiển, công sức của anh ta chẳng phải uổng phí rồi sao? Một diễn viên trên sân khấu giả sử cứ giữ suy nghĩ "mình đang diễn kịch" trong đầu, thì chắc chắn anh ta diễn không tốt.

Hiện nay thường nghe người ta nói: "Đọc nhiều kiệt tác, học lấy kỹ thuật". Câu này không sai, nhưng giả sử giống như Hương Lăng, vừa đọc kiệt tác vừa nghĩ trong lòng: "Mình đọc xong những thứ này, mình chính là nhà văn rồi". Vậy thì anh ta vẫn là đọc vô ích. Khi đọc kiệt tác, anh ta nên không chút tạp niệm, nên chỉ việc bước vào trong sách, cười khi cần cười, khóc khi cần khóc, — anh ta nên "nhập mê"! Bước học tập cái gọi là kỹ thuật, đó là kết quả tự nhiên sau nhiều lần anh ta "nhập mê". Anh ta nhai kỹ nuốt trọn kiệt tác, biến nó thành sức mạnh của chính mình. Nếu khi đọc kiệt tác, trong lòng anh ta cứ canh cánh "phải học kỹ thuật nhanh thôi!", rồi trong từng dòng chữ của kiệt tác, anh ta luôn nảy sinh dấu chấm hỏi "đây có phải là kỹ thuật không", thì anh ta quyết không học được kỹ thuật gì cả. Nếu anh ta tự cho là mình "học được" chút gì đó, thì đó cũng không phải là học được thực sự, mà là bắt chước một cách máy móc, thậm chí là đạo văn!

Tóm lại một câu, mối quan hệ giữa con người và văn học, "nhập mê" là điều tất yếu!