Trước mắt đang tồn tại một điểm tranh cãi: muốn đạt được tính đại chúng thì sẽ phải "hạ thấp tiêu chuẩn", muốn đạt được sự nâng cao về chất lượng thì phải hy sinh tính đại chúng.

Nhưng tranh cãi này xuất phát từ việc hiểu lầm "đại chúng" là "tầm thường". Đại chúng không có nghĩa là tầm thường.

"Thủy Hử" ở Trung Quốc là một tác phẩm đọc thuộc hàng đại chúng, nhưng có chút nào tầm thường đâu? Ngược lại, những tiểu thuyết tài tử giai nhân thời Minh Thanh, tầm thường vô cùng tận, nhưng lại chẳng hề mang tính đại chúng chút nào. Những thứ như "Văn Võ Hương Cầu" chỉ có đám thư đồng của những gia đình đại phú quý kiểu cũ và cánh tài xế ở các công quán kiểu mới thích xem, còn đại chúng nhân dân thì đến tên sách cũng chẳng mấy ai biết. "Ông Quixote" (Don Quixote) ở châu Âu cũng được coi là một tác phẩm đọc đại chúng, nhưng chẳng hề làm ảnh hưởng đến việc nó là một kiệt tác.

Hai chữ "đại chúng" này, có lẽ ban đầu là do những kẻ phong nhã ác ý tạo ra, nhưng những nhà thơ nỗ lực làm thơ sao cho "phụ nữ và trẻ em đều hiểu" nào có bao giờ tự coi mình là phong nhã mà lại đưa cho người khác thứ tầm thường?

"Đại chúng" hay "thông tục" cần được hiểu là: hình thức thì "phụ nữ và trẻ em đều hiểu", nội dung thì là cảm xúc và tư tưởng của đại chúng; điều này không có gì khác biệt về bản chất với thuật ngữ mới là "đại chúng hóa"; tất nhiên, ý nghĩa của "đại chúng hóa" thì rộng lớn và sâu sắc hơn nhiều.

Đối với "nâng cao chất lượng" cũng thường có những hiểu lầm. Hiểu lầm lớn nhất chính là cho rằng "cao" nghĩa là "cao siêu", cần phải là người có học vấn mới hiểu được cái hay trong đó, mà cái gọi là "cao siêu" này lại thường kiêm chỉ cả chữ nghĩa và tư tưởng. Kết luận rút ra từ hiểu lầm này chính là: nâng cao chất lượng và tính đại chúng không thể song hành.

Thế nhưng "nâng cao chất lượng" không có gì là huyền bí cả, nó chỉ đơn giản là: (1) Nhân vật phải là người sống động như thật, không phải mô hình bằng sáp, cũng không phải kiểu nhân vật rập khuôn mặt nạ. (2) Viết cái gì phải ra cái đó, viết phong cảnh nông thôn thì phải là phong cảnh nông thôn thực sự, đừng biến nó thành một khung cảnh nông thôn giả tạo trên phim trường. (3) Dùng từ phải chính xác, đặt câu phải thỏa đáng, ý nghĩa minh bạch, bút mực giản lược mà mạnh mẽ. Nếu làm được ba điểm này, tất nhiên sẽ đạt được "tính đại chúng", mà "chất lượng" cũng tự khắc "cao" lên!

Tâm nguyện nỗ lực vươn lên của những người làm văn nghệ trẻ thực sự rất đáng trân trọng; các nhà phê bình vừa nói cần phải "nâng cao chất lượng" là thanh niên liền nhanh chóng làm theo ngay, nhưng đáng tiếc là các nhà phê bình không giải thích cặn kẽ, còn sự hiểu lầm thì như hình với bóng, thế là "nâng cao" biến thành "khó hiểu".

Văn học không thể mãi dừng lại trong cái vòng luẩn quẩn hẹp hòi nữa, "tính đại chúng" là điều cần thiết, nhưng đồng thời phải tìm cách "nâng cao chất lượng", hai cái này là hai mặt của một vấn đề, tuyệt đối không hề xung đột.