Mỗi khi nghe đến "chủ nghĩa tự nhiên", người ta không khỏi liên tưởng đến "chủ nghĩa Zola", rồi lại chẳng tránh được việc nghĩ đến cái định kiến "chuyên nhìn ra tính thú trong nhân gian" của Zola; thế là đâm ra chán ghét chủ nghĩa tự nhiên.
Tôi xin họ hãy khoan chán ghét, tôi xin họ hãy bình tâm suy nghĩ một chút: có mấy vị phê bình gia đặt cho chủ nghĩa tự nhiên một cái biệt danh là "chủ nghĩa Zola", gọi những tác phẩm chủ nghĩa tự nhiên mà Zola viết là "phái tự nhiên", trong khi lại gọi tác phẩm chủ nghĩa tự nhiên của các nhà văn quốc gia khác là "phái tả thực". Để thuận tiện cho việc phân biệt những thiên kiến về diện mạo đặc thù của mỗi bên, cách phân loại như vậy tất nhiên cũng có một phần lý do; tuy nhiên, có những lúc không áp dụng được, vì nói một cách nghiêm khắc, mỗi nhà văn đều có diện mạo đặc thù riêng, không ai có thể hoàn toàn giống ai, nếu không thì mỗi người phải tự thành một phái mới thôi. Cho nên nếu chúng ta muốn phân loại nhiều nhà văn, thì tốt nhất vẫn nên dựa vào tinh thần chung cốt lõi của họ làm tiêu chuẩn, mà lược bỏ đi những điểm khác biệt nhỏ nhặt, như vậy có lẽ sẽ thỏa đáng hơn.
Nhìn từ góc độ này, Flaubert, Zola người Pháp, Hauptmann người Đức, Clarin người Tây Ban Nha, Serao người Ý, Chekhov người Nga, Wordsworth người Anh, Đức Lai Tái người Mỹ, rốt cuộc vẫn có thể xếp vào cùng một nhóm. Mời họ cùng ở trong đại sảnh của "chủ nghĩa tự nhiên" - hoặc gọi nó là chủ nghĩa tả thực cũng được, nhưng chỉ được chọn một, không thể cùng lúc tồn tại cả hai - tôi nghĩ chắc gì họ đã không vui vẻ?
Tinh thần chân chính của chủ nghĩa tự nhiên chính là lối miêu tả khoa học. Thấy gì viết nấy, không muốn khoác áo cho những thứ xấu xa, đây là tinh thần chung của họ. Tôi cảm thấy điểm này không những không có gì đáng ghét, mà còn có giá trị bền vững; bất kể trong giới nghệ thuật tương lai có xuất hiện bao nhiêu học thuyết mới đi chăng nữa, điểm này rốt cuộc vẫn nên được kính trọng. Tuy rằng "chủ nghĩa của tương lai là vô tận", tuy rằng "nơi ánh sáng và con đường dẫn đến ánh sáng đều rất nhiều", nhưng tinh thần chân chính này ít nhất cũng là ABC đối với người làm văn học, là đôi chân của người đi đường xa.
Nếu chúng ta nói chủ nghĩa tự nhiên có giá trị đáng lưu tâm, tất nhiên là nói lối miêu tả khoa học của chủ nghĩa tự nhiên có giá trị đáng lưu tâm; còn về định kiến của Zola là gì, thì chẳng liên quan chút nào! (Nếu chúng ta muốn tán dương hết lời quan điểm nhân sinh của Zola, thổi phồng giới thiệu tiểu thuyết của ông ta, thì đó lại là chuyện khác). Định kiến "chuyên nhìn ra tính thú trong nhân gian" của Zola dường như là kết quả từ môi trường đặc thù mà cá nhân ông ta phải đối mặt, giả sử quan niệm căn bản của chúng ta khác biệt, thì dù có muốn miễn cưỡng "bắt chước theo", chưa chắc đã có thể nhìn ra tính thú ở khắp mọi nơi như ông ta được.
