Nếu trăm năm sau, tư liệu không đủ, chỉ còn lại vài tờ báo cũ nát, những học giả thời đó khi nghiên cứu về thời đại của chúng ta sẽ có cảm tưởng như thế nào?
Đại khái không ngoài hai phái sau: Những kẻ "tận tín thư" (tin sách một cách mù quáng) tất nhiên sẽ cảm thấy "đây là một thời đại đáng kính", ngoài một số ít "nhân vật đáng kính" ra, những người khác hoặc là ngu muội không biết gì, hoặc là ngu dốt như hươu; còn phái hoài nghi (hoặc nghi cổ) có lẽ sẽ thấy đây là "một thời đại bi ai", có những kẻ cuồng tưởng, có người thiểu năng, có kẻ đần độn, — đương nhiên cũng có những kẻ câm điếc nhân tạo.
Tất nhiên đây chỉ là nói đùa mà thôi, trên thực tế, tư liệu khả tín không đến nỗi tản mát tiêu vong đến mức độ ấy. Các học giả trăm năm sau — hoặc thậm chí mười, hai mươi năm sau — chắc chắn sẽ có thể vẽ nên một diện mạo chân thực cho thời đại chúng ta. Thế nhưng ngày nay, những người cùng thời như chúng ta, chỉ cần kiến văn có chút hạn hẹp, lại càng nhìn càng hồ đồ, kết quả là sẽ cảm thấy đứng giữa hai lựa chọn "tận tín thư" và phái hoài nghi thì thật khó xử.
Đối với những người giữ được sự thấu hiểu tỉnh táo về hiện thực, tất nhiên sẽ không mất đi niềm tin vào tương lai; thế nhưng nỗi khổ tâm có lẽ là khó tránh khỏi. Nếu nỗi khổ tâm này cần một thành ngữ để miêu tả, tôi nghĩ có thể dùng bốn chữ "dở khóc dở cười".
Không cần dong dài thêm, chúng ta chỉ bàn về một trong những hiện tượng xuất bản — tình trạng cung cầu của sách văn nghệ.
Văn nghệ phải phục vụ lợi ích của đại đa số nhân dân, phục vụ cho sự tự do giải phóng dân tộc, phù hợp với yêu cầu kháng chiến hiện nay, điều này ngày nay không có ai phản đối, ít nhất là sự phản đối công khai thì không còn mấy khi được nghe thấy nữa. Một mặt, người ta bày ra bộ mặt nghiêm nghị, quở trách các tác giả văn nghệ đã không hoàn thành tốt chức trách, đổ trách nhiệm làm tê liệt lòng người trong xã hội lên đầu các tác giả văn nghệ, những luận điệu như vậy, cũng đã nghe quá nhiều rồi. Mặt khác, "sự tự do quá mức" lại được chính thức ban cho những tác phẩm gây tê liệt ấy, khuyến khích sự sinh sôi nảy nở của chúng, trong khi đòn roi "không phù hợp với yêu cầu kháng chiến" lại thường rơi xuống đầu những tác phẩm vốn tuyệt đối không làm người ta tê liệt mà ngược lại còn muốn tạo ra sự kích thích lên những kẻ đang bị tê liệt — những chuyện như vậy, thực sự đã thấy không ít. Cái gọi là "tự do sáng tác", chính là thể hiện trong cái thời tiết như thế này.
Đây là một sự giải thích về tình trạng "cung" và "cầu". Câu chuyện chúng ta thấy ở đây còn quá hơn cả "duyên mộc cầu ngư" (trèo cây bắt cá), quả thực là "ngôn bất cố hành" (lời nói không đi đôi với việc làm).
Thế nhưng tình trạng cung cầu vẫn còn một khía cạnh khác. Khía cạnh này lại trực tiếp liên quan đến cái gọi là lòng người bị tê liệt. Các ông chủ hiệu sách gọi đó là "kinh doanh". Ông chủ hiệu sách có thể đưa cho bạn xem những "thống kê" xác thực, "con mắt kinh doanh" của họ đến từ cái "thực tế" "sắt đá vô tư". Những tác phẩm "khiêu dâm" có đầu ra; kẻ treo đầu dê kháng chiến, bán thịt chó khiêu dâm, lại càng có khả năng và càng dễ tiêu thụ hơn. Bao gồm cả những tác phẩm có đặc tính như đàm luận suông, tán dóc, nói càn, huênh hoang, ngưu quỷ xà thần, phong hoa tuyết nguyệt v.v., những tác phẩm cái gọi là "phong tự hình" ấy, khả năng bán được, tiêu thụ được và dễ bán, đôi khi còn hơn cả hai loại trên. Duy chỉ có những tác phẩm kháng chiến viết với vẻ mặt nghiêm nghị thì không nỡ nói tới, khách hàng có lẽ chỉ là mấy thanh niên đầy nhiệt huyết, ngốc nghếch mà nghèo khổ, mà các cửa ải trạm dịch lại hay gây khó dễ, nên việc tiêu thụ cũng chẳng dễ dàng gì. Kết luận của ông chủ là: lấy vốn cầu lợi, ông ta không nói là có thành kiến, nhưng khổ nỗi "xã hội" lại thích cái điệu ấy, ông ta biết làm thế nào?
Tất nhiên, đây là "thực tế", nhưng chỉ là một mặt của "thực tế" mà thôi. Trong "xã hội" quả nhiên có một bộ phận những kẻ lắm tiền lại "thừa năng lượng", chỉ tìm kiếm sự tiêu khiển, nhưng cũng không ít những người đang chịu đựng cơn đói khát tri thức, trăn trở vì sự khô cằn của tình cảm, không tiếc nhịn ăn nhịn mặc để tìm đọc những cuốn sách hay. Do đó, "thống kê" của ông chủ hiệu sách lại cho chúng ta biết một sự thật: chỉ cần thực sự là sách hay, dù là những tác phẩm kháng chiến nghiêm túc một trăm phần trăm, vẫn có đầu ra.
Một mặt, tác phẩm kháng chiến đang tìm nhà xuất bản, mặt khác, nhà xuất bản lại cũng đang tìm tác phẩm kháng chiến: đây là khía cạnh thứ ba của tình trạng cung cầu. Nói cách khác, tác phẩm kháng chiến đang tìm độc giả, mà độc giả cũng đang tìm tác phẩm kháng chiến.
Có người chế tạo lá bài, mạt chược, thậm chí cả xuân cung họa; cũng có người chế tạo cuốc, rìu, liềm, cưa, xã hội hiện nay tràn ngập những mâu thuẫn này. Vì vậy, nếu có cái gọi là tác giả "chế tạo sự tê liệt", nguyên nhân chính là do trong xã hội đã tồn tại sẵn hiện tượng tê liệt (tất nhiên, sau khi các tác phẩm làm tê liệt lòng người ra đời thì chúng cũng quay lại góp phần làm trầm trọng thêm sự tê liệt đó), mà muốn xóa bỏ hiện tượng tê liệt trong xã hội thì cần có thuốc kích thích và thuốc thanh tẩy về mặt chính trị, còn tác phẩm văn nghệ thì có thể ví như vị "dẫn thuốc" cho loại kim tiêm và thuốc thang này. Nếu một mặt mong muốn có thứ văn nghệ có công với "thế đạo nhân tâm", mà đồng thời lại không cho phép tác phẩm văn nghệ mang theo các loại thuốc kích thích và thanh tẩy, thì điều này khác nào "nam viên nhi bắc triệt" (đánh xe về nam mà lại đi về phía bắc)? Cái mâu thuẫn trong mâu thuẫn này, đang làm khổ những tác giả có thái độ nghiêm túc, cũng đang làm khổ cả những độc giả có thái độ nghiêm túc.
Chúng tôi tin rằng, hiện nay có một đại đa số (so với tổng số những độc giả lắm tiền nhiều của, chỉ có mục đích tiêu khiển và kích thích quan năng thì vẫn là đại đa số) độc giả có thái độ nghiêm túc, đang khao khát những tác phẩm thực sự biểu hiện được hiện thực kháng chiến. Họ mới là đại đa số độc giả của sách văn nghệ. Ý nghĩa của đại đa số này, không biểu hiện ở sức mua của họ, tức là không biểu hiện trên sổ sách của ông chủ hiệu sách; điều này biểu hiện ở chỗ một cuốn sách hay khi đến tay họ liền được chuyền tay nhau đọc đến mức chữ nghĩa mòn đi, biểu hiện ở chỗ một cuốn sách hay khi đến tay họ liền được nghiền ngẫm hết lần này đến lần khác, thảo luận hết lần này đến lần khác, không lật từ trong ra ngoài thì không đã đời.
Một cuốn sách hay như vậy phải hội đủ các điều kiện sau: thứ nhất, nó không thể không nói đến những vấn đề mà đại đa số người quan tâm nhất và thiết thân nhất; thứ hai, nó không thể không vạch trần những hiện tượng mà đại đa số người đau lòng nhức óc nhất; thứ ba, nó không thể chỉ lẩn quẩn quanh rìa vấn đề, nó phải trực diện đâm thẳng vào cốt lõi của vấn đề; thứ tư, nó phải chỉ ra xu hướng tất yếu của lịch sử giữa những phức tạp đan xen của hiện thực. Còn về kỹ thuật văn tự thì lại là nghĩa thứ hai.
Một cuốn sách có những điều kiện như vậy, trong tâm trí của tác giả và độc giả đã tồn tại từ lâu rồi; thời đại chuẩn bị cho những cuốn sách như thế đâu chỉ mười cuốn, hai mươi cuốn, thời thế bồi dưỡng ra những tác giả xứng đáng gánh vác trọng trách này đâu chỉ ba người, năm người; thế nhưng cho đến nay, các điều kiện chính trị để sản sinh ra những cuốn sách như vậy vẫn chưa đạt được, ngược lại còn làm cho các nhà văn thời đại này có vẻ như chưa hoàn thành tốt chức trách của mình.
Ba năm rưỡi trước, từng kiểm điểm lại thành tích của văn nghệ kháng chiến "thời kỳ đầu", ý kiến chung cho rằng các tác phẩm "thời kỳ đầu" nhiệt tình hăng hái nhưng nhận thức chưa đủ sâu sắc, phạm vi đề tài còn đơn điệu hẹp hòi, chưa thể triển khai đa phương diện, hình thức tác phẩm thì ngắn gọn tinh luyện có thừa mà quy mô khí phách thì cảm thấy chưa đủ, ý kiến này là đúng. Bây giờ đã qua ba năm rưỡi rồi, chúng ta nhìn lại quãng thời gian ba năm rưỡi này, động hướng của văn đàn và thành tựu của tác phẩm so với "thời kỳ đầu" lại ra sao? Sự xuất hiện của những tác phẩm trường thiên cự trứ, phạm vi đề tài chuyển từ trọng tâm ở tiền tuyến sang hậu phương, thậm chí còn sử dụng đề tài lịch sử, đây đều là những đặc điểm của ba năm gần đây. Nhận thức đã sâu sắc hơn, tình cảm đã trầm ổn hơn, điều này cũng là điều mà ai cũng trông thấy.
Thế nhưng, không chỉ độc giả cảm thấy vẫn chưa "đủ vị", chính bản thân các tác giả lại chẳng cảm thấy thiếu thốn sao? Khi hạ bút, nhìn trước ngó sau, sợ bị người ta bắt quả tang cái tâm trạng như kẻ trộm (trích lời Lão Xá tiên sinh, nguyên văn đã quên, ý nghĩa là như vậy, tin rằng không sai), có nhà văn nào mà chưa từng trải qua? Các nhà văn khi đưa tác phẩm của mình ra, họ đã sớm lường trước được rằng độc giả sẽ không hài lòng. Tại sao? Bởi vì anh ta biết: cái hiện thực được cho phép phản ánh vào tác phẩm của mình chẳng qua chỉ là một, hai phần trăm những gì độc giả tai nghe mắt thấy, còn trong tổng thể của hiện thực thì e rằng nhiều nhất chỉ là một, hai phần nghìn; mà cái một, hai phần trăm hoặc một, hai phần nghìn ấy còn phải chịu cái họa "trừu cân bạt cốt" (rút gân lột xương), tác giả gần như không còn dũng khí để thừa nhận đó là sản phẩm của chính mình.
Người nhà quê thời xưa ăn đòn xong vẫn phải khen lão gia anh minh; các nhà văn chỉ mới phải ăn vài cái gậy, còn coi là vạn hạnh. Đầu bếp nấu ăn, nếu nguyên liệu bị hạn chế, dù thủ đoạn có cao minh, cũng sẽ không làm ra được món ăn ngon làm hài lòng người khác. Các nhà văn hiện nay và những người đầu bếp bất hạnh như vậy chẳng có gì khác nhau cả.
Nhưng mấy năm gần đây, những đầu bếp bị hạn chế nguyên liệu cũng đành phải bỏ thêm công phu vào việc băm chặt vậy thôi. Vấn đề kỹ thuật từng được chú ý nghiên cứu, thậm chí trở thành một phong khí.
Tác phẩm chỉ có tư tưởng mà không có kỹ thuật thì tất nhiên là không được. Thế nhưng nâng cao kỹ thuật chỉ có thể coi là tiến bộ và hợp lý dưới các điều kiện sau: nội dung tư tưởng mới đã sản sinh ra hình thức mới, để đạt được sự hoàn thiện thống nhất giữa nội dung và hình thức, từ đó mới yêu cầu sự nâng cao về kỹ thuật. Người phụ nữ thiếu máu không thể cầu cứu vào phấn son. Những tác phẩm thiếu máu thậm chí là đã bị "trừu cân bạt cốt" nếu muốn tìm kiếm sự cứu vãn từ khía cạnh kỹ thuật thì chắc chắn cũng là vô ích. Văn học châu Âu cuối thế kỷ chẳng qua cũng chỉ là những bộ xương khô được tô vẽ phấn son. Tất nhiên yêu cầu nâng cao kỹ thuật của chúng ta những năm gần đây về mặt chủ quan không phải là không cần nội dung tư tưởng; việc nâng cao kỹ thuật của chúng ta khác với văn đàn châu Âu cuối thế kỷ. Chúng ta dường như là một đội quân trong thời kỳ không thể tiến công, tạm thời mài rửa vũ khí, thao diễn trận pháp, vì vậy bản ý tuyệt đối không phải là muốn dùng kỹ thuật để che đậy sự mệt mỏi của nội dung. Trong ý nghĩa này, nâng cao kỹ thuật dù có trở thành phong khí, cũng không nhất thiết là điều không nên.
Thế nhưng nhìn vào tình hình gần đây, cái bản ý này dần dần bị lãng quên; ít nhất là đã bị một bộ phận tác giả lãng quên. Một số bài viết giảng giải (hoặc nghiên cứu) phương pháp viết lách, đặt kỹ thuật lên hàng đầu; mà khi nói đến việc rèn luyện kỹ thuật thì lại thường coi kỹ thuật là một vấn đề thủ công thuần túy, cho rằng nó có thể tách rời khỏi sự tu dưỡng tư tưởng, là điều không liên quan gì đến trải nghiệm cuộc sống. Cách nhìn như vậy, tự nhiên sẽ (dù không phải là cố ý) dẫn tới con đường sai lầm của "kỹ thuật chí thượng".
Có vài nhà văn trẻ thường bày tỏ ý như thế này: "Chính vì kỹ thuật chưa nắm vững, cho nên mới phải học tập kỹ thuật!" Đây là biểu hiện sự khiêm tốn của họ. Nhưng ý ngoài lời là, ngoài kỹ thuật ra, những cái khác đều đã nắm vững đôi chút, tức là về tư tưởng thì đã nắm vững rồi. Tất nhiên chúng ta có thể tin những người bạn trẻ nói câu này, về tư tưởng thì phương hướng đã đúng đắn, hoặc chỉ là về tư tưởng đã có phương hướng; nhưng chỉ có phương hướng hoặc phương hướng đúng đắn mà thôi, còn muốn từ trong hiện thực phức tạp đan xen mà đạt được cái nhìn thấu suốt và thấu hiểu, rồi từ đó dùng hình thức văn học để biểu hiện nó, thì rõ ràng là một sự xa xỉ quá mức. Cái gọi là tư tưởng nắm vững, tuyệt đối không phải là thuộc lòng mấy câu công thức, ghi nhớ máy móc mấy giáo điều là coi như đã nắm vững rồi. Có những người dành cả đời cho nó mà vẫn chưa dám tự nhận là thực sự nắm vững. Cho nên nhấn mạnh vấn đề tư tưởng, vĩnh viễn là cần thiết. Không may là phong khí nâng cao kỹ thuật mấy năm gần đây lại làm nhạt đi tầm quan trọng của vấn đề tư tưởng.
Trào lưu của thế giới đang ép buộc Trung Quốc không thể không tiến lên, văn đàn của chúng ta không thể không gánh vác sứ mệnh của thời đại — phản ánh hiện thực, hô vang yêu cầu của đại chúng nhân dân. Chúng ta phải tranh thủ sự tự do phản ánh hiện thực rộng rãi nhất, chúng ta phải chỉnh đốn lại khuynh hướng kỹ thuật chủ nghĩa. Cũng chỉ có như vậy, mới có thể khiến cho những tác phẩm tiêu khiển khiêu dâm làm tê liệt lòng người không còn có thể làm đối tượng trong "con mắt kinh doanh" của các ông chủ hiệu sách nữa!
