Đề mục này tôi đã từng nói trong bài hậu ký của cuốn "Tử Dạ" rồi, quý vị xem bài hậu ký đó là có thể biết được đại khái. Tuy nhiên, quý vị đã ra đề mục này, muốn tôi bàn lại lần nữa, thì cứ tùy tiện bàn một chút vậy.
Có thể chia làm hai phương diện để bàn: Thứ nhất là động cơ sáng tác. Năm 1928, tôi ở Thượng Hải không được tiện lắm, ngày ngày ở trên lầu ba có chút ngột ngạt, thế là tôi đi Nhật Bản một chuyến, ở Nhật khoảng hai năm, đến mùa xuân năm 1930 lại trở về Thượng Hải.
Lúc này chính là lúc Uông Tinh Vệ đang trù bị triệu tập hội nghị mở rộng tại Bắc Bình, cuộc đại chiến Nam Bắc đang hồi gay cấn, đồng thời cũng là lúc phong trào công nhân tại Thượng Hải và các đô thị lớn khác đang dâng cao. Khi đó mắt tôi bị bệnh rất nặng, bác sĩ dặn tôi trong tám tháng, thậm chí một năm, không được đọc sách, nếu không thì dù có tạm khỏi, tương lai cũng không tránh khỏi tái phát. Tôi tuân theo lời dặn của bác sĩ, tĩnh tâm dưỡng bệnh, ngoài bệnh đau mắt ra, lại còn mắc bệnh suy nhược thần kinh, tôi đành một lòng tĩnh dưỡng. Mỗi ngày không có việc gì, chạy đông chạy tây, vậy mà cũng rất dễ dàng trôi qua. Quan hệ xã hội của tôi ở Thượng Hải vốn dĩ rất phức tạp. Trong số bạn bè có những đảng viên cách mạng đang làm công tác thực tế, cũng có những người theo chủ nghĩa tự do; trong số đồng hương cố cựu có nhà doanh nghiệp, có công chức, có thương nhân, có ngân hàng gia. Khi đó tôi rảnh rỗi, bèn thường xuyên qua lại với họ. Từ chỗ họ, tôi nghe được rất nhiều điều. Người vốn dĩ chỉ nhìn thấy một cái khung về hiện tượng xã hội như tôi, nay nhìn đã rõ ràng hơn một chút. Lúc đó tôi liền dự định dùng những tư liệu này để viết một cuốn tiểu thuyết. Về sau mắt đỡ hơn, cũng có thể đọc sách được. Đọc một số bài luận về tính chất xã hội Trung Quốc đương thời, đem những tư liệu tôi quan sát được đối chiếu với lý luận của họ, càng làm tăng thêm hứng thú viết tiểu thuyết của tôi.
Những người làm công tác thực tế tại Thượng Hải lúc đó, đang rất bận rộn vì phong trào cách mạng quy mô lớn. Trên khắp các mặt trận đã triển khai những cuộc đấu tranh kịch liệt. Khi đó tôi không tham gia công tác thực tế, nhưng trước năm 1927 tôi đã từng có kinh nghiệm làm công tác thực tế, tuy rằng năm 1930 không còn là năm 1927 nữa, nhưng đối với những vấn đề họ đặt ra cũng như tình hình khó khăn trong công tác của họ, phần lớn tôi vẫn có thể thấu hiểu.
Mùa xuân năm 1930, cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới lan đến Thượng Hải. Các nhà tư bản dân tộc Trung Quốc, dưới sự áp bức của tư bản nước ngoài, dưới sự đe dọa của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, để chuyển giá khủng hoảng của chính mình, càng tăng cường bóc lột giai cấp công nhân, tăng giờ làm việc, giảm tiền lương, sa thải hàng loạt công nhân. Điều này đã gây ra sự phản kháng mạnh mẽ của công nhân. Đấu tranh kinh tế bùng nổ, mà mỗi cuộc đấu tranh kinh tế lại nhanh chóng chuyển hóa thành đấu tranh chính trị, điều kiện khách quan cho phong trào quần chúng lúc bấy giờ là rất tốt.
Vào lúc bệnh tôi khỏi, cũng chính là lúc cách mạng Trung Quốc chuyển sang giai đoạn mới, cuộc luận chiến về tính chất xã hội Trung Quốc đang diễn ra kịch liệt, khi đó tôi dự định dùng hình thức tiểu thuyết để viết ra ba phương diện sau: (1) Công nghiệp dân tộc dưới sự áp bức của xâm lược kinh tế đế quốc, dưới ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế thế giới, trong môi trường nông thôn phá sản, để tự bảo toàn, đã sử dụng những thủ đoạn tàn khốc hơn để tăng cường bóc lột giai cấp công nhân; (2) Từ đó gây ra cuộc đấu tranh kinh tế và chính trị của giai cấp công nhân; (3) Đại chiến Nam Bắc đương thời, kinh tế nông thôn phá sản cùng với bạo động nông dân lại làm trầm trọng thêm sự hoảng loạn của công nghiệp dân tộc.
Ba điều này là quan hệ nhân quả lẫn nhau. Tôi định bắt đầu từ đây, để đưa ra sự thể hiện có tính hình tượng. Một cuốn tiểu thuyết như vậy, tất nhiên đã đặt ra nhiều vấn đề, nhưng điều tôi muốn trả lời chỉ là một vấn đề, tức là trả lời phái Trotsky: Trung Quốc không hề đi theo con đường phát triển chủ nghĩa tư bản, Trung Quốc dưới sự áp bức của đế quốc, là đã trở nên thuộc địa hóa hơn. Trong giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc tuy có những người giống như tính cách tư sản Pháp, nhưng vì Trung Quốc bán thuộc địa năm 1930 khác với nước Pháp thế kỷ XVIII, cho nên tiền đồ của giai cấp tư sản Trung Quốc là vô cùng ảm đạm, trên cơ sở đó đã sản sinh ra tính dao động của giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc. Lúc đó, "lối thoát" của họ là hai con đường: (1) Đầu hàng đế quốc, đi theo hướng mại bản hóa; (2) Thỏa hiệp với thế lực phong kiến. Họ rốt cuộc đã đi theo hai con đường này.
Thực tế việc viết cuốn sách này bắt đầu trước kỳ nghỉ hè năm 1931. Thói quen của tôi xưa nay là: mùa đông mùa hè không viết lách nhiều, mùa hè quá nóng, mùa đông trong phòng đốt lò sưởi có chút ngột ngạt. Mùa đông năm 1930, tôi chỉnh lý tư liệu, viết đại cương chi tiết, liệt kê bảng nhân vật, nam, nữ, tư bản, công nhân... tính cách, giáo dưỡng cũng như sự phát triển của từng người họ v.v., đều đã hoạch định xong. Bước thứ hai là theo cốt truyện mà viết đại cương từng chương từng chương, sau đó mới bắt đầu viết. Lúc đó tham vọng của tôi rất lớn, dự định một mặt viết về nông thôn, mặt khác viết về đô thị. Nhiều năm qua sự phá sản của kinh tế nông thôn đã dấy lên làn sóng bạo động nông dân, vì nông thôn không yên ổn, nên vốn nông thôn liền tập trung vào đô thị. Về lý thuyết, điều này vốn dĩ có thể làm cho công nghiệp đô thị phát triển, nhưng thực tế lại không phải vậy, sự phá sản của kinh tế nông thôn đã làm giảm đáng kể sức mua của nông dân, do đó thu hẹp thị trường hàng hóa, đồng thời dòng vốn chảy vào đô thị không những không thúc đẩy sự phát triển của sản xuất, trái lại còn làm tăng thêm tính bất ổn của thị trường. Dòng vốn chảy vào đô thị không được đầu tư vào lĩnh vực sản xuất, mà là đầu tư vào thị trường đầu cơ. Chương thứ ba của "Tử Dạ" chính là miêu tả sự khởi đầu của trạng thái này. Kế hoạch ban đầu của tôi là dự định phát triển những trạng thái này tiếp tục, viết một bản "giao hưởng" về nông thôn và đô thị. Nhưng sau khi viết xong ba bốn chương đầu, mùa hè đã đến, thời tiết đặc biệt nóng, trong suốt hơn một tháng trời ngày nào cũng là thời tiết chín mươi mấy độ. Phòng làm việc của tôi ở trên lầu ba, đặc biệt nóng không chịu nổi, đành phải tạm dừng công việc.
Mãi cho đến sau "Nhất Nhị Bát", tôi mới viết xong cuốn tiểu thuyết này. Bởi vì ở giữa có dừng lại một chút, hứng thú giảm bớt, dũng khí cũng nhỏ đi, hơn nữa những thứ đã viết ra càng xem càng thấy không tốt, phạm vi theo kế hoạch ban đầu quá lớn, cảm thấy năng lực bản thân không đủ.
Cho nên tôi thu nhỏ kế hoạch ban đầu lại một nửa, chỉ viết về đô thị mà không viết về nông thôn nữa. Viết đan xen ba phương diện của đô thị: (1) Tình hình thị trường đầu cơ; (2) Tình hình các nhà tư bản dân tộc; (3) Tình hình giai cấp công nhân. Vì lúc đó kiểm duyệt quá gắt gao, nếu viết hoạt động của phía cách mạng quá rõ ràng hoặc nhấn mạnh vào điều gì đó, thì không thể xuất bản được. Để cuốn sách này có thể công khai xuất bản, một số chỗ đành phải dùng ám thị và tô điểm gián tiếp. Tuy nhiên, độc giả trong từng dòng chữ cũng có thể nhìn ra hoạt động của những người cách mạng. Ví dụ như sự thật về việc đấu tranh với công hội vàng, mấy chữ "công hội vàng" là không thể nhắc tới.
Tại sao cuốn sách này lại lấy ông chủ nhà máy tơ làm đại diện cho các nhà tư bản dân tộc? Đây là do bị ràng buộc bởi tư liệu thực tế, một là vì tôi khá quen thuộc với tình hình nhà máy tơ, hai là nhà máy tơ có thể liên hệ giữa nông thôn và đô thị. Năm 1928-1929 giá tơ giảm mạnh, do đó ảnh hưởng đến giá kén. Đô thị và nông thôn đều gánh chịu khủng hoảng kinh tế.
Phương pháp viết cuốn sách này là như sau: Trước tiên nghĩ kỹ nhân vật, lập một bảng nhân vật, định ra sự phát triển tính cách cũng như quan hệ liên đới v.v. của họ, sau đó mới soạn ra đại cương câu chuyện, chia thành chương thành đoạn, để cho chúng liên kết hô ứng với nhau. Phương pháp này không phải do tôi sáng tạo, mà là sao chép của người khác. Balzac, thuở ban đầu ông ấy không hề muốn làm nhà văn gì cả, ông định làm một ông chủ hiệu sách, in lại các danh tác bản bỏ túi, ông đã bàn bạc với một người bạn, hai người cùng mở, về sau thua lỗ, Balzac cũng phải gánh một nửa. Nhưng ông không có tiền, đành phải viết tiểu thuyết để trả nợ. Ông ký hợp đồng với hiệu sách, hạn định thời gian giao hàng. Nhưng vì thời gian vội vã, thường không kịp, ông bèn nghĩ ra một cách khéo léo, đó là trước tiên viết một đại cương cực kỳ đơn giản, sau đó mới điền vào bổ sung trên đại cương đó, như vậy có thể giao bản thảo đúng hạn, nhận tiền nhuận bút. Tôi không vội vàng như Balzac, không cần phải hoàn toàn làm theo cách đó. Tôi có khi viết một chương tiểu thuyết một hai vạn chữ, thường viết đại cương một hai ngàn chữ.
Chương đầu tiên của "Tử Dạ", viết về Ngô lão thái gia từ nông thôn đi đến đô thị, bị nhồi máu não mà chết. Ngô lão thái gia giống như một "cổ thi thể", vừa tiếp xúc với ánh mặt trời không khí liền phong hóa. Đây là một cách ẩn dụ song quan: quý vị nếu đã từng đọc một kiệt tác kinh tế nào đó, thì sẽ biết điều này chỉ cái gì. Chương thứ hai là cảnh tượng náo nhiệt. Mượn đám tang của Ngô lão thái gia, để cho những nhân vật quan trọng trong "Tử Dạ" đều lộ diện. Lúc này đem đầu mối của mấy tuyến truyện cùng lúc đưa ra rồi mới phát triển đan xen vào nhau... Trong kỹ thuật kết cấu phải hết sức tránh sự bình đạm, nhưng quá khéo thì lại trở nên không tự nhiên.
