Người cầm bút đến một giai đoạn nhất định, phần nhiều sẽ cảm thấy một nỗi phiền muộn, đây chính là cái gọi là "nhãn cao thủ đê" (mắt cao tay thấp), đặc biệt là khi những kế hoạch sáng tác trong đầu quá nhiều.

Vì muốn viết quá nhiều, nên càng cảm thấy kinh nghiệm sống quá thiếu thốn, càng cảm thấy cây bút của mình không thể nhảy ra khỏi cái vòng tròn chật hẹp và cứng nhắc mà mình đã chui vào từ trước. Lúc này, nếu có ai đó nhắc nhở một câu: anh đã viết được một khoảng thời gian khá dài rồi, tuổi tác cũng đã không còn trẻ nữa, — nỗi lòng ấy thật sự có thể nói là gần như bi ai.

Con người ta lớn lên trong hy vọng. Giả sử năm mươi tuổi mà chưa chết, vẫn phải mang theo hy vọng mà đi nốt chặng đường đời không còn lại bao nhiêu. Đứng ở cột mốc năm mươi, ngoảnh đầu nhìn lại con đường mình đã đi qua, sẽ thấy kinh ngạc, cũng sẽ thấy bực dọc, tự nhiên là càng thêm hổ thẹn. Đường không bằng phẳng, người thế hệ chúng ta vốn dĩ chẳng ai từng đi con đường bằng phẳng cả, nhưng, mò mẫm rồi đâm đầu vào tường, ngã xuống rồi lại bò dậy, quanh co rồi lại tiến lên, điều này thì mỗi người mỗi có kinh nghiệm khác nhau; tôi cũng có kinh nghiệm của riêng tôi, nhưng chỉ là một loại bình thường mà thôi. Kinh nghiệm bình thường chỉ có thể sinh ra những câu chuyện bình thường, điều khiến tôi bực dọc mà cũng cảm thấy hổ thẹn, chính là chưa từng viết được về những con người bình thường nhất nhưng lại chính là vĩ đại nhất của Trung Quốc.

Cũng thường có người hỏi những tác phẩm nào mà tôi tự cho là đắc ý. Những lúc này, tôi luôn thấy lúng túng vô cùng. Tôi sợ câu trả lời của mình bị cho là không thành khẩn. Một tác phẩm trong lúc đang viết, tự nhiên là tự tin có chút nắm bắt, bằng không, thì đã chẳng thể viết tiếp; cho đến khi hoàn thành bản thảo, tự nhiên cũng thấy khá hài lòng, bằng không, đã chẳng mang đi xuất bản. Thế nhưng, trải qua một thời gian, tìm ra đọc lại lần nữa, mỗi lần đều không khỏi ngẩn ngơ, thậm chí đỏ mặt tía tai. Lúc mới viết xong, cứ khăng khăng cho là không tệ lắm, sau này nhìn lại, chẳng có lấy một bài nào khiến mình hài lòng. Đây chính là lời tự bạch của tôi. Vì vậy, nếu tôi trả lời rằng, không có tác phẩm nào khiến tôi hài lòng, thì đó tuyệt đối không phải là lời khách sáo.

Mà khoảng cách từ "đắc ý" đến "chán chường" này, gần đây quả thực ngày càng ngắn lại. Đây là thụt lùi, nhưng có lẽ cũng xem là tiến bộ; chẳng phải sao, tầm mắt càng ngày càng cao đấy thôi? Gần đây viết bản thảo, thật sự chỉ đành ôm tâm lý "bán xong không nhận hàng" một cách vô dụng. Trước khi đặt bút, tuy có bỏ công sức khá nhiều, nhưng sau khi hoàn thành lại chẳng có tâm trạng đọc lại lần nữa; vì biết rõ ràng nếu đọc lại lần nữa thì sẽ không muốn mang đi xuất bản nữa. Một loại áp lực của tiết trời nồm ẩm cứ đeo bám không buông; những thứ viết ra luôn ấp a ấp úng, như thể cố tình nói dối. Dưới ngòi bút cũng ngày càng chậm chạp, nhưng cũng hầu như không thể sửa chữa. Đây đều là trạng thái biến dị. Ngày trước khi hứng thú dâng trào, có thể viết một mạch một đoạn dài, — dù cho đoạn dài này về sau lại bị xóa chỉ còn sót lại vài câu. Đó mới thực sự là viết.

Tình hình hiện nay như vậy, thì không phải là "viết", mà là "bịa đặt", nói huỵch toẹt ra hơn, thì cứ như là "đối khẩu cung" vậy, — điều này tất nhiên sau khi "đối" xong, dù có muốn xóa sửa cũng cảm thấy không biết bắt đầu từ đâu, đành phải cắn răng mà gửi đi cho xong nợ.

Tự nghĩ lại, khi bắt đầu viết lách, vòng tròn cuộc sống của tôi thực sự nhỏ hẹp hơn ngày nay rất nhiều, đối với hiểu biết về nhân tình thế thái, cũng kém xa ngày nay. Tuy nhiên khi ấy gan to khí mạnh, viết mãi không ngừng, chẳng chút do dự. Đây tất nhiên là sự ngây thơ vọng động, giờ nghĩ lại, chính bản thân cũng thấy kinh ngạc vì lòng dũng cảm lúc đó quả thực không nhỏ, tuy nhiên không hề hối hận. Bởi vì chút kinh nghiệm sống nhỏ hẹp đó, thực sự là toàn bộ cuộc sống của tôi lúc bấy giờ — ít nhất là trọng tâm cuộc sống khi đó. Mặt khác, cũng vì vòng tròn nhỏ, những gì nhìn thấy và cảm nhận lại trở nên gần gũi và cụ thể hơn; cái sự gần gũi và cụ thể này, đã tiếp thêm gan dạ cho sự viết lách của tôi. Cho đến khi trải nghiệm ngày càng nhiều, một mặt tất nhiên hiểu được sự ngây thơ nực cười của ngày hôm qua, đồng thời cũng đau đớn cảm thấy kinh nghiệm sống của ngày hôm nay vẫn còn thiếu sót quá nhiều. Đời người như biển lớn, ra biển càng xa, thì càng cảm thấy sự mênh mông vô tận của nó. Hôm qua mới chỉ nhìn thấy một góc của thế thái phức tạp, đã vội tự mãn cho là mình đã đạt được, hôm nay từ một góc mà gần như thấy được toàn cảnh, lúc này mới ngẩn ngơ thất vọng, cảm thấy rốt cuộc vẫn là ếch ngồi đáy giếng.

Nếu không chịu bằng lòng tại chỗ, lại không cam tâm dừng bước tại đây, vậy thì, làm thế nào để từ đây tiến thêm một bước, khiến nhận thức của tôi, từ mặt phẳng mà tiến lên lập thể, đây là cửa ải then chốt. Có thể vượt qua cửa ải này một cách thắng lợi hay không? Không dám nói chắc chắn có thể, nhưng cũng không cam lòng nói chắc chắn là vô vọng.

Việc ở tại người. Hồi nhỏ học tiểu học ở quê nhà, vì đó là một thư viện được cải tạo lại, trên cổng lớn có khắc một đôi câu đối, là mười chữ thế này: "Tiên lập hồ kỳ đại, hữu chí giả cánh thành" (Trước hết hãy lập cái lớn của nó, người có chí thì việc sẽ thành). Tôi nghĩ chúng ta làm nghề viết, mười chữ này cực kỳ hữu dụng. Phạm vi viết lách của chúng ta tuyệt đối không bao gồm hết ba trăm sáu mươi nghề, nhưng chuyện của ba trăm sáu mươi nghề chúng ta không thể không biết một chút. Những gì thể hiện dưới ngòi bút của chúng ta, chỉ là một phần nhỏ của hiện thực.

Tuy nhiên nếu không hiểu toàn diện trước, thì bạn đối với phần nhỏ này cũng sẽ không thực sự nhận thức thấu đáo. Cho nên tôi tự cảm thấy, công việc nghiêm túc lúc này mới đang bắt đầu thôi, phải nghiêm túc nỗ lực rồi.

Tôi bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết đầu tiên như thế nào? Chuyện cực kỳ bình thường. Vì lúc đó cuộc sống đang từ "động" chuyển sang "tĩnh", nhiều ấn tượng mới, cảm tưởng mới, cứ quẩn quanh trong lòng, xua đi không được, thế là giống như đêm khuya tịch mịch mất ngủ muốn tìm ai đó trò chuyện mà không được, liền lầm bầm tự nói với chính mình. Nếu tôi trước kia không từng có chút liên quan gì đến văn học, thì cái sự "lầm bầm tự nói" này e rằng cũng sẽ chẳng chọn hình thức tiểu thuyết đâu nhỉ? Lúc đó chỉ cảm thấy nếu không trút ra được chút thứ này trong lòng thì sẽ có lỗi với người và cũng có lỗi với chính mình. Còn như chút thứ này nông cạn đến mức nào, sai lầm đến mức nào, thì hoàn toàn không quan tâm nữa, tất nhiên, càng sẽ không cân nhắc xem những thứ viết ra như thế này có hợp với sở thích của thế tục hay không. Sau này khi viết tiểu thuyết dài kỳ tôi phần lớn đều có một dàn ý tương đối chi tiết trước, nhưng lúc viết "Huyễn Diệt" thì vẫn chưa nghĩ đến việc nên bố cục trước như thế này thế kia. Lúc đó đơn giản lắm, chút thứ tôi muốn trút bỏ đã được thể hiện trên người một vài nhân vật, vậy thì lấy mấy nhân vật này làm khung sườn, ghép vào một câu chuyện có sẵn là xong. Nghiêm túc cân nhắc về cấu trúc, phân tích nhân vật, và viết dàn ý tương đối chi tiết (lúc đó cũng chỉ là tương đối chi tiết mà thôi) trước, là bắt đầu từ "Động Dao".

Thường cho rằng nhân vật trong ba cuốn tiểu thuyết như "Huyễn Diệt" phần lớn đều là "hóa thân" của những người bạn rất thân của tôi. Tất nhiên, ở giữa có chút bóng dáng của người quen. Nhưng cái gọi là "người quen" này không phải có nghĩa là "bạn bè của tôi", mà là nói, cuộc sống của tôi từng có tiếp xúc với cuộc sống của họ; sự tiếp xúc này thời gian có lâu có tạm, phạm vi có rộng có hẹp, phần lớn tôi chỉ thấy diện mạo của họ khi đang làm việc, người có thể thấy cả góc khuất đời tư của họ chỉ là số ít. Kiến thức của tôi đối với họ, không thể gọi là đầy đủ. Tuy nhiên có lẽ chính vì không đầy đủ, lúc đó tôi lại có gan đi miêu tả họ. Điều này dường như là lý lẽ không hề có. Nhưng thực sự lại là chuyện thường có. Điều này tất nhiên không đủ làm khuôn mẫu. Nhưng từ đó chứng minh được một điểm: Phàm là ấn tượng đầu tiên khiến chúng ta đắc ý, hăm hở đặt bút, như không thể nhẫn nhịn được nữa, thường là nên tiến hành kiểm điểm nghiêm ngặt.

Quan sát nhân vật, tôi cho rằng thường phải trải qua ba giai đoạn: Ban đầu là có chỗ nhìn thấy mà không toàn diện, lúc này lại có gan đặt bút viết ngay, tiếp theo là thấy được thêm nhưng càng nhìn càng không dám nói là đã nắm chắc, lúc này không dám mạo muội đặt bút, cuối cùng mới dần cảm thấy nhận thức rõ ràng, lúc này thì sức tự tin mới hồi phục lại. Có thể kiềm chế bàn tay đang ngứa ngáy ở giai đoạn đầu, cũng không bị giai đoạn thứ hai dọa cho sợ hãi, thì việc đạt đến giai đoạn cuối cùng cũng không phải là chuyện khó khăn gì. Việc viết lách, là một loại lao động, sự dụng tâm khi viết lách dường như chẳng khác gì giải bài toán đại số. Không ít những đề bài như thế này: lúc mới bắt đầu xem thì rất đơn giản, giải thì lại gặp khó khăn; nhiều hơn là những người như thế này: mới nhìn thấy đơn giản, càng nhìn càng cảm thấy không đơn giản như vậy.

Trên thực tế thói quen viết lách của mỗi người mỗi khác. Vì tin rằng việc viết lách là một loại lao động, cho nên phương pháp quen dùng của tôi cũng chẳng khác gì, ví dụ như, chế tạo một cái máy gì đó.

Tư liệu nên là hàng chính gốc, đồ thay thế và hàng "mua lại" (second-hand), nếu có thể thì nên tránh. Kiểm tra tư liệu là ưu tiên hàng đầu. Công phu sau đó là vẽ phác thảo. Thói quen của tôi, phác thảo không ngại chi tiết, nếu có thể, chi tiết đến mức tương đương với một bản tóm tắt tác phẩm thì lại càng tốt. Lúc vẽ phác thảo, thường sẽ phát hiện tư liệu vẫn còn chỗ không hoàn toàn phù hợp, hoặc, quan trọng hơn, tư tưởng vẫn còn chỗ chưa chín muồi. Tôi muốn nhấn mạnh rằng, một trong những mục đích chính của việc vẽ phác thảo chính là để kiểm tra xem tư tưởng có chỗ nào chưa chín muồi, hay tư liệu có chỗ nào chưa phù hợp hay không. Lý do tôi rất coi trọng quy trình vẽ phác thảo, chính là điểm này. Sau khi làm xong bước công phu này, những việc còn lại, tôi cho rằng liền rất đơn giản. Nếu còn gặp khó khăn, thì cảnh đó là do lúc vẽ phác thảo quá sơ suất, không phát hiện ra vẫn còn chỗ chưa chín muồi và chưa phù hợp.

Phác thảo vẽ đến một nửa, không làm sao tiếp tục được nữa, đành phải bỏ dở, cũng là chuyện thường tình. Đây rõ ràng vẫn là do kinh nghiệm sống không đủ, nhận thức không rõ ràng mà ra, đây không phải là vấn đề kỹ thuật. Tôi cho rằng bất cứ cửa ải khó khăn nào, bất cứ sai lầm nghiêm trọng nào gặp phải trong sáng tác, xét đến cùng đều là vấn đề tư tưởng.

Ất Dậu, Đoan Dương