Đại thư gửi đến khi tôi vẫn còn ở nước ngoài; ngày 17 tháng này về nước rồi mới được kính đọc, lại vì bận rộn, cho đến hôm nay mới đáp thư, mong được lượng thứ vì sự chậm trễ.

Mấy điểm nghi vấn mà anh nêu trong thư, tôi đều đã dựa theo hiểu biết của mình mà đưa ra câu trả lời đơn giản. Để cho tiện việc, tôi đã chú thích ngay trên bức thư gốc, điều này cũng xin anh lượng thứ.

Trong các điều, hai từ "đường đường" và "sơn hà" nếu muốn giải thích chi tiết, thì nên giải đáp như thế này: Một, "đường đường" tức là tuyến đường trạm cũ, vùng Gia Hồ quen gọi là "quan đường đại lộ" chính là chỉ điều này, gọi là "đường đường" là tên gọi tắt thông dụng chung. Loại "đường đường" này là "tuyến chính" giao thông đường bộ chủ yếu của vùng Gia Hồ thời cũ, đời nhà Thanh khi mới lập bưu điện, chính là giăng dây dọc theo "đường đường".

Hai, "sơn hà" là tuyến chính giao thông đường thủy vùng Gia Hồ. Những con đường nước được gọi là "sơn hà", không phải hoàn toàn là "chi lưu vận hà", nhưng hầu như toàn bộ đều thông thuyền với "chi lưu vận hà". Cái gọi là "chi lưu vận hà" là chỉ những con sông nội địa nối liền với Đại Vận Hà (tức là Đại Vận Hà chạy thẳng từ bắc chí nam) được khơi thông vì việc vận chuyển lương tha triều đình trong đời Thanh.

① Đăng trên "Giảng dạy Ngữ văn Trung học", số 4 năm 1982. Theo chú thích của Phòng Biên tập Ngữ văn Trung học thuộc Nhà xuất bản Giáo dục Nhân dân: Bức thư này là "năm 1963, khi chúng tôi làm chú thích cho 'Xuân tằm', đã viết thư thỉnh giáo Mâu Thuẫn. Đồng chí Mâu Thuẫn đã hồi âm bức thư này." Thư gốc khi đăng vốn không có phần xưng hô đầu thư.

Ba, vì quan hệ địa hình vùng Gia Hồ, "đường đường" và "sơn hà" thường hay chạy song song. Cho nên nếu nói "con đường trên bờ sơn hà chính là đường đường", thì có thể thông hiểu, nhưng thường không hoàn toàn là như vậy.

Bốn, để cho giản tiện, tôi cho rằng "đường đường" có thể chú thích là "tuyến chính giao thông đường bộ vùng Gia Hồ, đường trạm thời Thanh lấy đây làm cơ sở". "Sơn hà" có thể chú thích là tuyến chính giao thông đường thủy vùng Gia Hồ.

Viết lủng củng hỗn tạp, mục đích là để anh có một khái niệm hoàn chỉnh, còn như việc nắm bắt cốt lõi để viết thành chú thích thế nào, xin anh tự suy xét lấy.

Viết vội thư trả lời, chúc anh luôn mạnh khỏe.

Thẩm Nhạn Băng [Năm 1963] ngày 21 tháng 2