Hồi mười một, mười hai tuổi, tôi cũng đọc những loại sách như "Thất hiệp ngũ nghĩa". Tôi vô cùng ngưỡng mộ loại "tụ tiễn" mà các hiệp khách hay sử dụng. Tôi không biết tụ tiễn của các hiệp khách được chế tạo ra sao. Nhưng vì tôi cũng thường lật xem vài cuốn sách có hình minh họa, đóng gáy chỉ, khổ in rất lớn (to cỡ như bộ "Nhị thập ngũ sử"), in bằng giấy Liên Xỉ có tên là "Cách trí hối biên", nên tôi đoán muốn làm "tụ tiễn" thì chắc phải cần "lò xo". Thế là tôi mua dây đồng, quấn quanh vỏ bút đồng, và làm thành một chiếc "lò xo".

"Tên" được chế từ đũa tre. Tôi lại tìm được một đoạn ống tre nhỏ có một đầu bị đốt chặn, trước tiên lắp "lò xo" vào, rồi ấn "tên" xuống, ngón tay giữ chặt đầu "tên", —— buông tay.

Chắc hẳn bạn cũng đoán ra, kết quả không hề tốt. Tên chỉ là trôi tuột ra khỏi miệng ống tre, chứ không phải là "bắn". Thế là tôi nghĩ cách cải tiến. Thay dây đồng bằng dây sắt, giảm trọng lượng "tên", làm lò xo dài hơn... tóm lại, đã tốn rất nhiều tâm huyết, thế nhưng cuối cùng vẫn không thành công.

Hai ba năm sau, lòng nhiệt tình của tôi chuyển sang "hóa học". Không phải vì lúc đó chương trình học ở trường tôi đã có môn "hóa học", mà là vì tôi đọc vài cuốn tiểu thuyết trinh thám, thấy tội phạm và thám tử đều dùng những loại thuốc độc kỳ lạ gì đó. Động cơ lúc bấy giờ của tôi có lẽ muốn làm tội phạm hơn là muốn làm thám tử, vì khi ấy tôi thấy mình có rất nhiều kẻ thù.

Tuy nhiên, "hóa học" không giống như "tụ tiễn", có hai trăm đồng là có thể thí nghiệm được, nên khi ấy tôi chỉ có thể "đàm binh trên giấy", tìm kiếm sự thỏa mãn từ mấy cuốn "Tây dược đại toàn" hay những sách "tân pháp" thời đó. Vì chỉ là "đàm binh trên giấy" nên chẳng bao lâu sau tôi cũng bỏ dở.

Thời thơ ấu của tôi được tô điểm bởi hai sự kiện như thế, —— có thể coi là những thứ tôi đã thực sự nhiệt tình "nghiên cứu". Sau đó, rời khỏi trường học rồi bước vào xã hội, gần mười năm trời, tôi đã không còn nhiệt tình "nghiên cứu" bất cứ cái gì như thế nữa. Sau này, vì nhu cầu nghề nghiệp, tôi cũng từng có thời kỳ dồn hết tâm trí vào một vấn đề nào đó, —— hay có thể gọi là một môn "học vấn" nào đó, nhưng bản thân tôi hiểu rõ, đó chỉ vì nhu cầu mà thôi, hoàn toàn không sánh được với sự nhiệt tình thực sự dành cho "tụ tiễn" và "hóa học" hồi nhỏ.

Bảy tám năm gần đây, trong trạng thái không có nghề nghiệp cố định, tôi coi viết tiểu thuyết như một nghề tự do. Cái "ngành" này, nếu không có chút "nghiên cứu" nào thì có vẻ khó mà làm tiếp được, cho nên tôi buộc phải có một đối tượng "nghiên cứu". Đối tượng đó chính là "con người"!

Lần đầu tiên viết "Huyễn diệt" là vào tháng Chín năm 1927. Lúc đó, một là vì "có thời gian rảnh", hai là vì không có việc gì khác để làm, mà nguyên liệu thích hợp để tạo thành tiểu thuyết lại tích lũy được khá nhiều. Tôi nên nói là "vô tình" tích lũy được khá nhiều. Bởi vì việc thu thập những nguyên liệu đó không phải là do cố ý muốn viết tiểu thuyết. Thực tế, vào mùa thu năm 1926, khi tôi gửi những cuốn sách đã chuẩn bị vì nhu cầu nghề nghiệp trước kia ở nhà một người bạn, tôi đã nói với anh ấy rằng: "Có lẽ sau này tôi không dùng đến nữa, nhưng cũng có lẽ không còn cơ hội nào để tôi dùng đến chúng; lúc này chẳng ai biết được." Khi đó tôi không có ý định viết tiểu thuyết, dù trước kia có từng có thì lúc đó cũng đã vứt bỏ sạch sẽ rồi. Tuy nhiên, sau này những nguyên liệu "vô tình" tích tụ được đó dùng gần hết, mà tiểu thuyết - cái đã trở thành nghề nghiệp của tôi - thì vẫn buộc phải viết, thế là tôi đành phải đi tìm tư liệu một cách đặc biệt.

Thế là tôi mang mục đích "muốn viết tiểu thuyết" đi nghiên cứu "con người".

"Con người" —— là mục tiêu hàng đầu khi tôi viết tiểu thuyết. Tôi cho rằng cứ phải có "con người" trước đã, rồi một bài tiểu thuyết mới có chỗ để bắt đầu. Thế nhưng, một "con người", khi ở trong phòng ngủ đối đãi với vợ mình là một bộ mặt, khi ở phòng khách tiếp bạn bè thân thích lại là một bộ mặt khác, khi ở phòng làm việc gặp cấp trên hoặc cấp dưới lại là một bộ mặt khác nữa, khi một mình đóng cửa trong phòng tính toán tâm sự thì lại có một bộ mặt mà người khác ít khi thấy được; vì vậy, muốn nghiên cứu "con người" thì không thể tách biệt anh ta ra khỏi những "con người" khác để "nghiên cứu" đơn lẻ, không thể giống như nghiên cứu một chiếc lá cây, có thể hái từ cành xuống mang về bàn làm việc, rồi cứ thế mà vẽ lại. Mối quan hệ giữa "con người" với "con người", do đó đã trở thành yếu tố tiên quyết khi nghiên cứu "con người".

Thế nên, chỉ có "con người" thôi vẫn chưa đủ, bắt buộc phải có mối quan hệ giữa "con người" với "con người"; và chính mối quan hệ giữa "con người" với "con người" mới trở thành chủ đề của một tác phẩm tiểu thuyết, từ đó mới sinh ra "con người". Mà những "con người" được sinh ra từ đó đương nhiên không thể là những suy nghĩ không căn cứ.

Tôi cho rằng một người viết tiểu thuyết nếu muốn nghiên cứu thì nên nghiên cứu "con người". Không nên là những thứ kiểu như "phương pháp viết tiểu thuyết".

"Con người" đã có, quan hệ giữa "con người" và "con người" cũng đã có, vấn đề bèn rơi vào việc viết thực tế. Tôi nghĩ vẫn nên nói về chính mình thôi. Ban đầu, tôi không hề cảm thấy khía cạnh này cũng không thể nghiên cứu đơn thuần trên bàn giấy. Nhưng nhiều tiền lệ văn học cũng như kinh nghiệm của bản thân đều cho tôi biết: nếu muốn mượn vài câu nói đơn giản trong miệng "con người" trong sách để viết ra tính cách điển hình của "con người" đó, hoặc muốn khiến lời nói trong miệng "con người" trong sách thực sự là lời của người sống, thì vẫn phải bỏ lại sự suy ngẫm trên bàn giấy để đi nghiên cứu giữa đám đông người thật.

Trên đời này, có lẽ không có nhiều nhà văn chưa từng đọc qua vài cuốn danh tác của người đi trước —— mà lại còn là đọc rất say mê, thế mà bỗng nhiên viết được một cuốn tiểu thuyết lại còn viết rất hay. Những nhà văn xuất thân từ giai cấp lao động hoặc nông dân, dù không được giáo dục trường lớp, nhưng trước khi theo đuổi sáng tác văn nghệ, đa phần đều đã từng tiếp xúc với danh tác của người đi trước. Đương nhiên, trên đời cũng có người chưa từng đọc danh tác của người đi trước mà vẫn viết được tác phẩm hay, nhưng dù anh ta không chịu ảnh hưởng của danh tác người đi trước, thì có lẽ anh ta vẫn chịu ảnh hưởng của văn học truyền miệng dân gian; từ những truyện cổ tích, ca dao, v.v., những tác phẩm tập thể của các tác giả vô danh dân gian (mà những tác phẩm này sau thời gian dài tôi luyện và thêm thắt, đã có giá trị nghệ thuật cao), anh ta chắc chắn đã nhận được nhiều lợi ích. Trên thực tế, không có nhà văn nào là tay không tấc sắt, không có chỗ dựa. Cho nên, nếu người viết tiểu thuyết ngoài việc nghiên cứu "con người" ra còn cần phải nghiên cứu gì nữa, thì đó chính là danh tác của người đi trước cũng như văn học dân gian được truyền lại qua nhiều đời.

Tôi cảm thấy chỗ dựa khi tôi mới bắt đầu viết tiểu thuyết vẫn là những cuốn tiểu thuyết nước ngoài đã đọc trước đó. Tôi đọc rất tạp. Về phía Anh, tôi đọc nhiều nhất là Dickens và Scott; Pháp là Dumas, Maupassant và Zola; Nga là Tolstoy và Chekhov; ngoài ra là một số nhà văn của các dân tộc nhỏ yếu. Những tác phẩm quan trọng của các nhà văn này, tôi thường cách một thời gian lại lấy ra đọc lại lần nữa. Ngoại trừ Anh, tác phẩm của các nước còn lại tôi đều đọc qua bản dịch tiếng Anh. Nhớ là sau khi "Huyễn diệt" của tôi xuất bản, có một nhà phê bình nói tôi chịu ảnh hưởng rất lớn của Turgenev, lúc đó tôi thấy rất kinh ngạc, vì Turgenev là người tôi đọc ít nhất, ông ấy không nằm trong danh sách những người tôi thích đọc.

Tại sao ư? Chính tôi cũng không biết. Gorky và các nhà văn nước Nga mới chỉ gần đây tôi mới đọc. Tập truyện vừa của Gorky, tôi đã đọc một bản dịch tiếng Anh có tựa là "Outcast", và cũng đã đọc một bản dịch tiếng Anh khác có tựa là "Creatures once were men". Tôi nghĩ nếu có thể trực tiếp đọc nguyên tác, chắc tôi còn đọc say mê hơn nữa.

Chỉ xét về hai bản dịch tiếng Anh này, tôi thấy bản trước hơn bản sau, nhưng rốt cuộc cái nào gần với phong cách nguyên tác hơn thì tôi không biết.

Trong số tiểu thuyết cũ của nước nhà, tôi thích "Thủy Hử" và "Nho lâm ngoại sử". Đây cũng là chuyện gần đây. Trước đây có một thời kỳ, tôi tin rằng tiểu thuyết cũ hoàn toàn vô dụng đối với chúng ta. Nhưng tôi vẫn nghi ngờ những cuốn tiểu thuyết cũ này rốt cuộc giúp ích được bao nhiêu cho kỹ thuật viết của chúng ta. Còn về "Hồng Lâu Mộng", trong lịch sử phát triển tiểu thuyết thời trước của chúng ta, địa vị tự nhiên khá cao, thế nhưng đối với chúng ta hiện nay thì tác dụng của nó còn nhỏ hơn nhiều so với "Nho lâm ngoại sử". Nếu có thanh niên nào chuẩn bị viết tiểu thuyết muốn tìm chút tư liệu giúp ích cho "tu dưỡng nghệ thuật" từ đống tiểu thuyết cũ của chúng ta, thì tôi xin giới thiệu "Nho lâm ngoại sử", tiếp theo đó, tôi cũng sẵn lòng giới thiệu "Hải Thượng Hoa" —— nhưng đây tuyệt đối không phải là ám chỉ thanh niên đi viết về loại trường khiêu vũ hay gì đó.

Tất nhiên, những thứ đã viết và xuất bản rồi thì tôi không muốn xem lại nữa. Lúc vô tình xem lại, trong lòng luôn nảy ra cảm nghĩ: "Đây là mình viết sao?". Những cuốn tiểu thuyết vừa hoàn thành xong thì tất nhiên nhớ rõ mồn một, đêm không ngủ được nghĩ lại, liền thấy ra lỗi sai; nhưng đặc biệt là khi đêm về đọc những danh tác phương Tây mà thấy thấm, thì lại càng dễ nghĩ ra những lỗi sai của chính mình. Tôi cho rằng khi một người bắt đầu viết một tác phẩm mới, tốt nhất nên quên đi tất cả các tác phẩm cũ của mình; tốt nhất là mỗi lần đều như mới đặt bút lần đầu, nỗ lực thoát khỏi ảnh hưởng của "cái tôi đã thành hình".