Nhà xuất bản yêu cầu tôi viết một bài hậu ký mới. Tôi cứ ngỡ bài "Hậu ký" của lần xuất bản đầu tiên cách đây bốn mươi lăm năm đã nói rõ quá trình sáng tác và nguyên nhân vì sao cuốn sách này trở thành "bị liệt nửa người" rồi; vậy thì, một bài hậu ký "mới" sẽ nói về điều gì đây? Nhưng nhà xuất bản lại đưa ra yêu cầu cụ thể: Hãy nói về ý đồ sáng tác của cuốn sách này.
Chẳng còn cách nào khác, đành phải gắng sức thử viết xem sao.
Tháng 5 năm 1939, khi tôi đang ở Ô Lỗ Mộc Tề, từng đáp ứng yêu cầu của sinh viên Học viện Tân Cương, thực hiện một buổi diễn thuyết. Bản ghi chép bài diễn thuyết lúc đó sau này được đăng trên phụ san của báo "Tân Cương Nhật Báo", thêm vào cái tiêu đề: "Tử Dạ được viết như thế nào?". Sau khi giải phóng, ấn bản tiếng Anh của cuốn "Tử Dạ" do Cục Xuất bản Ngoại văn xuất bản đã dịch một phần bản ghi chép bài diễn thuyết này sang tiếng Anh, dùng tiêu đề "Về Tử Dạ" đăng ở trang trước của tác phẩm, xem như thay cho lời tựa.
Nhưng bài diễn thuyết lần đó chỉ lấy "Tử Dạ" làm dẫn dắt, bàn luận phiếm về việc viết tiểu thuyết phải có kinh nghiệm sống làm nền tảng như thế nào, cách phân tích hiện tượng xã hội, xác định tư tưởng chủ đề ra sao, rồi nắm bắt môi trường điển hình, sáng tạo ra những nhân vật điển hình trong môi trường điển hình đó. Nói về ý đồ sáng tác của "Tử Dạ", chẳng qua cũng chỉ như thế mà thôi. Nhưng ý đồ và thực tiễn, bao giờ cũng có khoảng cách. Nếu nói về "Tử Dạ", nó có thể hoàn thành bao nhiêu phần trăm ý đồ ban đầu? Vậy thì, nói một cách cụ thể và ngắn gọn, chỉ có thể tóm tắt như sau: Bối cảnh thời đại của "Tử Dạ" là cuối xuân đầu hạ năm 1930. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, có mấy sự kiện lớn đáng nhắc tới. Thứ nhất, cuộc đấu tranh tranh giành quyền lực trong nội bộ Quốc Dân Đảng, một lần nữa bùng phát thành nội chiến. Uông Tinh Vệ, Phùng Ngọc Tường, Diêm Tích Sơn là một phe, Tưởng Giới Thạch là phe kia, tác chiến dọc tuyến đường sắt Tân - Bình, quy mô lớn, tính chất ác liệt của cuộc chiến đã tạo nên kỷ lục trong các cuộc nội chiến của Quốc Dân Đảng. Bách tính khổ sở thì không cần phải nói, công thương nghiệp cũng bị cản trở. Thứ hai, sự khủng hoảng kinh tế châu Âu ảnh hưởng đến công nghiệp dân tộc Trung Quốc thời bấy giờ, một số ngành công nghiệp nhẹ lấy xuất khẩu làm kinh doanh chính đã chịu đòn giáng nghiêm trọng, đứng trên bờ vực phá sản. Thứ the, giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc để tự cứu lấy mình, đã tăng cường bóc lột công nhân. Tăng giờ làm việc, giảm tiền lương, sa thải hàng loạt công nhân trở thành hiện tượng phổ biến, điều này đã gây nên sự phản kháng mãnh liệt của công nhân, làn sóng bãi công dâng cao nhất thời. Thứ tư, những người nông dân đang nằm dưới sự áp bức tàn khốc của ba tòa núi lớn, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đã vũ trang khởi nghĩa, thế lửa đã lan khắp thảo nguyên.
Dự định ban đầu của "Tử Dạ" là thông qua sự đối lập giữa quá trình phát triển cách mạng ở nông thôn (nơi lực lượng cách mạng đang phát triển mạnh mẽ) và thành thị (nơi lực lượng kẻ thù tập trung tương đối đông đảo nên cũng tương đối mạnh mẽ hơn) để phản ánh diện mạo toàn cảnh của cách mạng Trung Quốc thời kỳ này, củng cố chủ nghĩa lạc quan cách mạng trong tác phẩm. Chương 4 của tiểu thuyết chính là phần phục bút. Nhưng kế hoạch lớn lao như vậy, vượt quá năng lực của tác giả lúc bấy giờ, viết đến sau này, đành phải từ bỏ. Mà lại không nỡ bỏ chương 4 đã viết, dẫn đến việc nó trở thành một phần rời rạc trong toàn bộ cuốn sách. Đồng thời, chỉ viết về phong trào công nhân thành thị, vốn đã không thể biểu hiện được dòng chảy chính của cách mạng thời bấy giờ, hơn nữa phong trào công nhân thành thị thời đó dưới sự chỉ đạo sai lầm của đường lối Lý Lập Tam, tuy thanh thế to lớn, khiến kẻ thù hoảng sợ luống cuống, nhưng lực lượng cách mạng cũng chịu tổn thất không ít, điều này khiến cho bầu không khí của tiểu thuyết, tuy có nét bi tráng, nhưng đại thể vẫn ảm đạm, không hiển hiện được khí phách vĩ đại của tiến trình cách mạng Trung Quốc và viễn cảnh thắng lợi tất yếu cuối cùng.
Đối với đường lối Lập Tam, tiểu thuyết đã có sự phê phán, nhưng không sâu sắc. Cũng không miêu tả đến cuộc đấu tranh phản đối đường lối Lập Tam trong nội bộ các đảng viên ngầm lúc bấy giờ.
Tất cả những điều trên, đều liên quan đến kinh nghiệm sống của tác giả lúc bấy giờ.
Cuốn sách này viết về ba phương diện: giai cấp tư sản mại bản, giai cấp tư sản dân tộc, những người hoạt động cách mạng và quần chúng công nhân. Trong ba thành phần đó, hai thành phần trước là những người mà tác giả từng tiếp xúc, lại quen thuộc, đã quan sát khá chân thực con người và sự việc của họ; còn thành phần sau thì chỉ dựa vào tư liệu "tay thứ hai", tức là sự kể lại của những người trực tiếp tham gia hoặc thậm chí là của người thứ ba. Nguồn tài liệu như thế đã khiến cho phần miêu tả giai cấp tư sản mại bản và giai cấp tư sản dân tộc trong tiểu thuyết này khá sinh động chân thực, còn phần miêu tả những người hoạt động cách mạng và quần chúng công nhân thì kém hơn nhiều. Còn về sự phát triển của lực lượng cách mạng nông thôn, thì ngay cả tư liệu "tay thứ hai" cũng rất thiếu thốn, tôi lại không muốn ngồi trong nhà mà hư cấu bừa bãi, kết quả đành không viết.
Đây là lý do vì sao tôi gọi cuốn sách này là "bị liệt nửa người".
Còn sót lại một vấn đề không thể không nói vài lời: Ý đồ sáng tác của cuốn tiểu thuyết này liên quan đến cuộc tranh luận về tính chất xã hội Trung Quốc vô cùng náo nhiệt thời bấy giờ. Những người tham gia tranh luận lúc đó, đại khái đã đưa ra ba luận điểm như sau: Một, xã hội Trung Quốc vẫn mang tính chất nửa phong kiến nửa thuộc địa; đánh đổ chính quyền phát xít Quốc Dân Đảng (đại diện cho lợi ích của chủ nghĩa đế quốc, đại địa chủ, quan liêu tư sản mại bản) là nhiệm vụ của cách mạng hiện tại; công nhân, nông dân là lực lượng chủ lực của cách mạng; quyền lãnh đạo cách mạng phải nắm trong tay Đảng Cộng sản, đây là phái cách mạng. Hai, cho rằng Trung Quốc đã bước lên con đường tư bản chủ nghĩa, nhiệm vụ chống đế quốc, chống phong kiến nên do giai cấp tư sản Trung Quốc đảm nhận. Đây là Tô phái. Ba, cho rằng giai cấp tư sản dân tộc Trung Quốc có thể tìm được sự sinh tồn và phát triển trong khe hở giữa việc vừa phản đối phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ do Đảng Cộng sản lãnh đạo, lại vừa phản đối giai cấp quan liêu tư sản mại bản, từ đó thiết lập chính quyền tư sản kiểu Âu Mỹ. Đây là luận điểm của một số học giả tư sản tự xưng là tiến bộ thời bấy giờ. "Tử Dạ" thông qua việc nhóm người Ngô Tôn Phủ cuối cùng bị mại bản hóa, đã phản bác mạnh mẽ sự ngụy biện của hai phái sau. Về điểm này, ý đồ sáng tác và thực tiễn của "Tử Dạ" coi như là khá gần nhau.
Tất nhiên, khuyết điểm và sai lầm của "Tử Dạ" vẫn còn nhiều, độc giả tự biết, ở đây không dài dòng nữa.
Ngày 9 tháng 10 năm 1977, Mâu Thuẫn ghi tại Bắc Kinh.
