Người viết bài này thường hay thích bày tỏ ý kiến về phương diện văn học, hơn nữa còn thường tự cho rằng trong mạch máu mình vẫn còn lưu giữ nhiệt tình của tuổi trẻ, thường vẫn còn đôi chút cử chỉ "ngông cuồng". Với "tư cách" này—nếu bạn cho rằng đây cũng có thể coi là "tư cách"—tôi dám nói vài lời với những thanh niên yêu thích hoặc có chí hướng với văn nghệ.
Bất cứ ai cũng có tập tính yêu thích văn nghệ. Một người phu kéo xe, nếu điều kiện kinh tế cho phép, sau khi làm lụng vất vả mà đến quán trà nghe kể chuyện "Thủy Hử", hoặc vào sân chơi xem "Đốc Đốc ban", đó chính là biểu hiện tập tính yêu thích văn nghệ của họ.
Những buổi diễn kịch ở quê, trước sân khấu cỏ chen chúc những người lao động nông thôn với khuôn mặt sạm nắng, đôi chân lấm bùn, trong những nếp nhăn trên trán họ giãn ra, cũng đã biểu hiện ra tập tính yêu thích văn nghệ của họ.
Dĩ nhiên, bạn rất có thể nói những người kể chuyện trong quán trà, "Đốc Đốc ban" ở Thiệu Hưng trong sân chơi, một sân kịch thần linh sau mùa vụ ở nông thôn, đều là những thú vui thấp kém, đều không phù hợp với điều kiện "văn nghệ" mà chúng ta nói ngày nay, nhưng xin đừng quên, đây không phải vì họ (những người phu kéo xe, nông dân ở nông thôn, v.v.) thiên bẩm đã chỉ có tập tính yêu thích văn nghệ với thú vui thấp kém, mà là vì họ không giống như bạn và tôi, vốn xuất thân thiếu gia, đã qua giáo dưỡng văn hóa, sống trong thú vui "cao quý", hơn nữa sự giải trí mà xã hội cung cấp có thể phù hợp với hoàn cảnh kinh tế của họ (chính là khoản phí giải trí mà họ còn có thể miễn cưỡng gánh vác), cũng chỉ có những món hàng với thú vui thấp kém như thế. Ngoài sự khác biệt sinh ra bởi điều kiện kinh tế này ra, tập tính yêu thích văn nghệ mà họ biểu hiện ra khi nghe "Thủy Hử", xem "Đốc Đốc ban" không có sự khác biệt bản chất gì so với tập tính yêu thích văn nghệ của các bạn khi xem những tác phẩm văn nghệ có thú vui "cao quý".
Nói tiến thêm một bước, thái độ của họ đối với các tác phẩm văn nghệ (bạn đừng cười, xin tạm thời vì thuận tiện cho việc trình bày mà cho mượn danh xưng tác phẩm văn nghệ cho những người kể chuyện ở quán trà, "Đốc Đốc ban" ở sân chơi, v.v. nhé) rất nghiêm túc. Họ đến thư trường, nghe "Đốc Đốc ban", xem kịch xã, không phải hoàn toàn vì giải trí, vì tiêu khiển, họ vô ý thức mang theo một mục đích—muốn hiểu rõ nhân sinh kỳ lạ mà họ cảm nhận được cùng với kết cục của nó, họ thường có tinh thần phê bình dũng cảm. (Xin bạn đừng cười, chúng ta hãy hào phóng một chút với thuật ngữ "phê bình" trang nghiêm này đi). Trước đây có một cuốn bút ký tiểu thuyết ghi chép việc diễn viên đóng vai Tào Tháo bị người nông dân xem kịch cầm rìu chém chết tại chỗ, chính là có thể giải thích họ có tinh thần phê bình dũng cảm, họ coi văn kịch là nhân sinh chân thực để nhận thức, thái độ của họ khi xem kịch vô cùng nghiêm túc. Thái độ nghiêm túc này, tinh thần phê bình dũng cảm này, chính là hoạt động lành mạnh nhất của tập tính yêu thích văn nghệ. Ngược lại, đem tác phẩm văn nghệ coi là tiêu khiển, coi là "mượn rượu giải sầu", coi chỉ là những chuyện ly hợp bi hoan trên sân khấu, trên mặt giấy, đó mới là biểu hiện đầy đủ bệnh hoạn của tập tính yêu thích văn nghệ, điều đó cũng chỉ có những người xuất thân thiếu gia, đã qua giáo dưỡng văn hóa, sống trong thú vui cao quý mới có căn bệnh này.
Vì vậy, tôi xin nói lại lần nữa, bất cứ ai cũng có tập tính yêu thích văn nghệ. Các bạn thanh niên, trong thời đại nguy nghi chấn động này, nơi nơi trong xã hội đều lộ ra những vết nứt, thời đại đòi hỏi cải tạo nhân sinh quan, yêu thích văn nghệ, tự nhiên là điều tất yếu của lý lẽ. Tôi không hề cho rằng thanh niên yêu thích văn nghệ, chính là dấu hiệu tình cảm thanh niên dao động, tôi càng không cho rằng thanh niên yêu thích văn nghệ chính là dấu hiệu thanh niên thiếu đầu óc khoa học. Phải, chúng ta không nên phản đối chung chung việc thanh niên yêu thích văn học, điều chúng ta nên phản đối, chính là sự bệnh hoạn đối với văn học mà thanh niên vẫn không tránh khỏi—không có thái độ nghiêm túc và tinh thần phê bình. Điều chúng ta càng không thể không phản đối, là đem "yêu thích văn nghệ" coi là "chí hướng" cá nhân! Từng nghe nói trong kỳ thi nhập học của một trường trung học nọ có đề bài với ý nghĩa "thử mỗi người nói chí hướng của mình", kết quả có rất nhiều câu trả lời là "yêu thích văn nghệ". Đây rõ ràng là hiểu sai ý nghĩa của "yêu thích văn nghệ". Yêu thích văn nghệ là bản năng của nhân loại, (từ văn nghệ dùng ở đây là nghĩa rộng), từ người nguyên thủy đã như thế rồi. Nếu nói một người "chí ở văn nghệ", thì đó là việc khác. Chúng ta tự nhiên không tán thành thanh niên hiện đại đều "chí ở văn nghệ", đồng thời chúng ta cũng phản đối việc ức chế bản năng yêu thích văn nghệ của nhân loại. Vấn đề là: Thứ nhất, ngàn vạn lần đừng hiểu lầm "yêu thích văn nghệ" thành "lập chí" cá nhân; thứ hai, ngay cả khi ý thức muốn "lập chí" ở văn nghệ, cũng không được tùy tùy tiện tiện mà "lập".
Đến đây, đã đi đến một câu hỏi khác thường xuyên chạm vào tai chúng ta mà thanh niên hay hỏi: Nghiên cứu văn học như thế nào? Ý nghĩa của câu hỏi này biểu thị người hỏi đã "lập chí" nghiên cứu văn nghệ, cho nên mới đến hỏi phương pháp. "Lập chí" luôn là điều đáng khen, nhưng điều kiện tiên quyết của "chí" ở sự việc nào đó là trước hết phải có một tri thức đầy đủ về sự việc đó, nếu không, chính là "lập" một cách tùy tiện, không may là trong câu hỏi "nghiên cứu văn học như thế nào", chúng ta rất có thể ngửi thấy sự "lập" tùy tiện đó.
Cụm từ "nghiên cứu văn học", hiện nay thường được sử dụng một cách mơ hồ. Kết quả là "chí" đối với văn học của thanh niên được "lập" một cách tùy tiện. Cần phải phân tích cơ bản cụm từ "nghiên cứu văn học" trước. Cần phải nhận rõ cụm từ "nghiên cứu văn học" này ít nhất bao hàm hai mặt công việc khác nhau: một là đem văn học coi như một loại khoa học mà nghiên cứu, mặt khác chính là viết soạn tác phẩm văn nghệ, thông thường gọi là "sáng tác". Cái trước là tìm tòi sự phát triển lịch sử của văn nghệ, ý nghĩa xã hội của văn nghệ, các yếu tố cấu thành thời đại của văn nghệ. Chính là đem văn nghệ coi là một trong những hiện tượng xã hội, do đó bộ môn đặc thù văn nghệ này cũng trở thành một trong những khoa học xã hội. Nghiên cứu văn học từ sự hiểu biết như vậy cũng giống như nghiên cứu các khoa học xã hội khác (chính là từng bộ phận đặc thù của hiện tượng xã hội), có thể là sự nghiệp nghiên cứu cả đời của một người. Sự nghiệp cả đời như vậy, không những cần tinh lực cả đời của một người, mà còn cần hoàn cảnh có lợi, ví dụ như sự ủng hộ kinh tế khi học tập tri thức cần thiết (đổi một cách nói cụ thể, chính là năng lực kinh tế để vào khoa lịch sử văn học đại học), cũng như sự cung cấp tài liệu thời kỳ nghiên cứu, (ví dụ như ở Trung Quốc không có thư viện hoàn bị công cộng, bạn buộc phải tự nghĩ cách để kiếm được các loại sách cũ hoặc mới xuất bản). Do đó cái "chí" "nghiên cứu văn học" này cũng không thể tùy tiện mà "lập" lên được. Tiếp theo, viết soạn tác phẩm văn nghệ, làm "người sáng tác"; tôi cảm thấy cái gọi là "nghiên cứu văn nghệ" của thanh niên nói chung đại khái là chỉ phương diện này. Nhìn sơ qua, cái "chí" này không khó "lập". Chỉ cần có bút, có mực, có giấy, có thời gian, bạn có thể viết lách. Hơn nữa trong tình trạng Trung Quốc hiện nay, nơi mà sự hoảng loạn thất nghiệp của tri thức trí thức vô cùng nghiêm trọng, thanh niên trí thức đương nhiên cảm thấy thà chọn "việc kinh doanh không cần vốn" này, còn hơn là cầu việc làm với bộ mặt khúm núm quỵ lụy cũng như mưu cầu công việc bằng cách đút lót chạy chọt. "Lập chí" viết soạn tác phẩm văn nghệ coi đó là con đường mưu sinh như vậy, không ai có thể chê trách họ, nhưng chúng ta không thể không nói kế hoạch này của họ tất sẽ thất bại, họ sẽ kết thúc bằng cái chết đói. Nếu họ "lập chí" muốn làm một người viết lách có chút ý nghĩa xã hội, thì cái chết đói của họ càng nhanh hơn! Bởi vì xã hội Trung Quốc vẫn chưa hoàn toàn giãy giụa ra khỏi "thú vui thấp kém", bởi vì văn đàn Trung Quốc vẫn chưa bước lên quỹ đạo phát triển chính xác, bởi vì sức mua của độc giả Trung Quốc vô cùng yếu ớt. Nếu "chí" của bạn ở sáng tác văn nghệ không phải là con đường mưu sinh, bạn có học nghiệp chuyên môn mà bạn nghiên cứu, bạn có nghề nghiệp nuôi sống thân thể, bạn chỉ là sự sáng tạo cố hữu đòi hỏi phải phát tiết, đó lại là một vấn đề khác. Về nguyên tắc tôi rất tán thành "chí" ở văn nghệ như vậy. Nhưng cũng không phải nói bạn có nghề nghiệp nuôi sống mình, bạn lại có thời gian, vào lúc trà dư tửu hậu bản năng sáng tạo đòi hỏi phải phát tiết, bạn có bút, có mực, có giấy, là bạn có thể viết lách. Không phải vậy!
Nếu bạn không đem tác phẩm văn nghệ coi là tiêu khiển, coi là thước phim về nỗi buồn, sự khổ sở, nụ cười và nước mắt cá nhân, mà là nhận thức rất nghiêm túc ý nghĩa của văn nghệ, thì sự việc không nên làm như vậy. Dĩ nhiên chúng ta không cho rằng văn nghệ là thứ gì thần bí trong ngôi đền của thần nghệ thuật, chúng ta cũng không thừa nhận thứ lý lẽ ma quỷ kiểu như người sáng tác nhất định có thiên tài hoặc linh cảm của họ, chúng ta thừa nhận một người phu kéo xe khi nghỉ ngơi kể lại một câu chuyện cho bạn đồng hành của mình, cũng có thể có giá trị văn nghệ; nhưng chúng ta rất phản đối những sản phẩm tình cảm cá nhân không có ý nghĩa nhân sinh và giá trị xã hội sâu sắc, chúng ta càng phản đối những tác phẩm văn nghệ viết ra và quan sát nhân sinh với thái độ chơi bời từ đầu đến cuối. Người có chí hướng văn nghệ muốn nghiêm túc làm cho tác phẩm của mình có đóng góp cho xã hội, trước khi bắt tay vào sáng tác, phải có sự tu dưỡng đầy đủ. Trước hết anh ta nên nhận rõ phương hướng phát triển của bộ máy xã hội này; nếu anh ta đã có thể nhìn thấy mâu thuẫn hoặc sự mất cân bằng trong các hiện tượng xã hội, thì anh ta nên nhận rõ mâu thuẫn hoặc sự mất cân bằng này chính là hiện tượng tất yếu khi bộ máy xã hội cũ trải qua chín muồi mà đi đến giai đoạn sụp đổ, hơn nữa anh ta nên hiểu chỉ có sự sản sinh ra bộ máy mới mới có thể tạo nên sự hài hòa và cân bằng mới. Phải, anh ta phải phân tích nhân sinh từ chỗ sâu xa, đi hiểu nhân sinh; anh ta phải nhận rõ lộ trình tiến hóa của lịch sử nhân loại, và hiểu rõ sứ mệnh của bản thân đối với nhân loại và xã hội. Nói cụ thể, anh ta nhất định phải nỗ lực tìm tòi bối cảnh ẩn phục của mỗi hành động của con người, khám phá đến quan hệ xã hội và cơ sở kinh tế của họ.
Chỉ có kinh nghiệm nhân sinh phong phú là không đủ, cái chính là anh ta có sự hiểu biết như thế nào đối với kinh nghiệm của mình, do đó trước khi bắt tay vào sáng tác, anh ta không thể không có trước năng lực hiểu hiện tượng xã hội, chính là anh ta không thể không có tri thức khoa học xã hội để giải thích hiện tượng xã hội đó. Ngoài điều này ra, dĩ nhiên còn có sự tu dưỡng về nghệ thuật; anh ta có thể học tập nghệ thuật miêu tả từ các nhà văn cổ đại, nhưng nên nhớ kỹ, đây phải là thủ pháp miêu tả có khí chất mạnh mẽ sáng sủa, chứ không phải những tác phẩm lấy hình thức quỷ dị che lấp nội dung mệt mỏi.
Nếu câu hỏi "nghiên cứu văn nghệ như thế nào" của thanh niên là từ thay thế cho "chuẩn bị sáng tác như thế nào", thì câu trả lời của tôi chính là như trên. Sự tu dưỡng đầy đủ. Xin đừng khinh suất! Xin đừng cho rằng một tác phẩm của nhà văn là sản sinh từ "linh cảm" nhất thời! Tuyệt đối không phải vậy! Không có thứ linh cảm thần diệu nào cả, chỉ là sự hiểu biết sâu sắc và phân tích tinh vi đối với hiện tượng xã hội! Xin đừng cho rằng mọi thứ mắt thấy tai nghe đều có giá trị làm tài liệu tác phẩm văn nghệ! Tuyệt đối không phải vậy! Chỉ những tài liệu nhân sinh có thể biểu hiện ra bối cảnh ẩn phục của hỗn loạn xã hội mới có giá trị! Cuối cùng, tôi xin nói lại lần nữa, định lấy việc viết soạn tác phẩm văn nghệ làm con đường mưu sinh, trong thời đại hiện nay chính là con đường chết đói, hơn nữa cho đến khi chết cũng sẽ không nhận được sự đồng cảm của đa số mọi người trong xã hội!
Nói lại lần nữa, bất cứ ai cũng có tập tính yêu thích văn học, cho nên bất cứ ai cũng nên nuôi dưỡng năng lực hiểu đúng tác phẩm văn nghệ (về điểm này, tôi hy vọng sau này có cơ hội nói tiếp), chỉ có những kẻ ngoan cố mới phản đối thanh niên xem tiểu thuyết xem hí khúc; nhưng không phải cứ nói mỗi thanh niên đều nên lấy văn học làm sự nghiệp. Nếu đa số thanh niên hiện đại thực sự đang định làm nhà văn, thì đó không chút sai lệch chính là căn bệnh nghiêm trọng của Trung Quốc hiện nay đang hỗn loạn! Nếu chúng ta chỉ cho rằng đó là lỗi lầm của bản thân thanh niên, thì cũng giống như những tiểu thuyết gia nông cạn chỉ nhìn thấy bề mặt sự vật mà thôi!
Tôi không nhìn thấy thanh niên muốn làm nhà văn gửi thư cho tòa soạn tạp chí "Trung Học Sinh" hỏi "nghiên cứu văn học như thế nào" đã dùng lời lẽ thế nào. Do đó tôi không cách nào biết được động cơ của họ là gì. Nhưng chúng ta không ngại đoán thử xem, động cơ khả dĩ là hai: Một là thanh niên tri thức đã nói ở trên, vừa không có tài sản tổ tiên để lại vừa cảm thấy khó khăn trong việc cầu việc làm, do đó chuyển ý đến "việc kinh doanh không cần vốn" này. Đây là một động cơ kinh tế, chúng ta đã bàn ở trên, ở đây có thể không cần nói nữa. Thứ hai là không có sự hoảng loạn trong cuộc sống, chỉ vì "yêu thích" văn nghệ mà muốn làm nhà văn, ở điểm mỗi người có sở thích riêng này, chúng ta cũng không tiện trách móc nặng lời. Hai loại động cơ khả dĩ này đều vẫn là tình lý thường tình. Thế nhưng chỉ hai động cơ này, quyết sẽ không phải là đa số thanh niên đều muốn làm nhà văn. Nếu thực sự là đa số thanh niên muốn làm nhà văn, đó chắc chắn có nguyên nhân khác rồi. Thế là sự phỏng đoán của chúng ta cũng không thể không chuyển sang phía không được vẻ vang cho lắm, chính là cái gọi là "nông nổi không thực tế". Vốn dĩ làm nhà văn văn nghệ không phải là việc dễ dàng gì, như đã nói ở đoạn trên, sự tu dưỡng của một nhà văn văn nghệ rất phải tốn chút khổ tâm. Nhưng vì xã hội Trung Quốc cho đến bây giờ vẫn thiếu quan niệm văn học nghiêm túc phổ biến, người bình thường vẫn cho rằng chỉ cần có bút, có mực, có giấy, có thời gian, có thể viết, là có thể sáng tác, thế là một bộ phận thanh niên cũng bị nhiễm quan niệm sai lầm này cảm thấy sự việc trên đời không gì bằng làm nhà văn là dễ dàng mà lại danh lợi song thu. Quan niệm này chính là chú thích cho "nông nổi không thực tế". Chúng ta không cần phải kiêng dè, trong số thanh niên có chí ở văn nghệ không tránh khỏi có một bộ phận nhiễm phải quan niệm sai lầm này và nghĩ làm nhà văn một cách sai lầm như vậy. Dưới quan niệm sai lầm này, nhất định không thể sản sinh ra nhà văn có giá trị thực sự. Nói ngược lại, không đợi đến khi trong xã hội đã phổ biến có quan niệm văn học chính xác nghiêm túc, loại quan niệm muốn làm nhà văn một cách sai lầm này nhất định không thể diệt trừ trong giới thanh niên. Cho nên nếu lo lắng sự lan tràn của động cơ muốn làm nhà văn "nông nổi không thực tế" này là có hại cho thanh niên, thì chỉ có nỗ lực truyền bá và đi sâu hơn nữa vào quan niệm văn học chính xác nghiêm túc, mới là liều thuốc đúng bệnh! Nếu muốn dùng phương pháp mọi người không bàn về văn học để ngăn chặn tệ hại này, đó cũng là kiến giải rất sai lầm.
Mọi người cũng còn có một sự phỏng đoán như thế này: Trung Quốc là công nghiệp không phát triển, khoa học tự nhiên không phát triển, chính trị thì lộn xộn, cho nên thanh niên có tài trí liền cảm thấy nếu học ngành khác sẽ có nỗi khổ học xong mà không có chỗ thi thố tài năng, cho nên đều chọn con đường văn học này. Sự phỏng đoán này, vốn cũng có lý do tương xứng, nhưng chỉ là lý do tương xứng mà thôi, hơn nữa trên thực tế không phải như vậy. Thực tế là mười năm gần đây thanh niên đầu óc rõ ràng tài trí xuất chúng đều đi làm vận động chính trị rồi, hơn nữa hy sinh vì vận động chính trị, cũng đã rất rất nhiều rồi. Cho dù có thanh niên cảm thấy anh ta không có việc gì làm mà muốn hiến thân cho văn nghệ, đại khái chỉ là hạng người trong thanh niên thiếu khí chất cương nghị mạnh mẽ mà không thích hợp với vận động chính trị mà thôi. Tuy nhiên người như vậy đại khái cũng sẽ không nhiều lắm đâu!
Cho nên chúng ta đem việc thanh niên thích làm nhà văn nhiều đến kinh ngạc, coi đó là một hiện tượng xã hội mà nhìn nhận, chúng ta có thể phân tích sơ lược thành bốn nguyên nhân như trên. Mà trong bốn nguyên nhân này, nguyên nhân thứ nhất và thứ ba đều biểu thị căn bệnh nghiêm trọng của Trung Quốc hiện đại đang hỗn loạn. Đặc biệt nguyên nhân thứ ba là liên quan đến bản thân giới văn học chưa kiện toàn. Chúng ta không muốn cho rằng đó là lỗi lầm của bản thân thanh niên, nhưng cũng không thể không nói đối với nhận thức sai lầm về văn học (cho rằng sự việc trên đời không gì bằng làm nhà văn là dễ dàng mà lại danh lợi song thu), nên do những thanh niên đang truy vấn cấp bách "nghiên cứu văn học như thế nào" cùng nỗ lực chấn chỉnh mới tốt!
16 tháng 3 năm 1931
