Trung Quốc có mấy câu cổ ngữ rằng: "Trị thế chi âm an dĩ lạc... loạn thế chi âm oán dĩ nộ... vong quốc chi âm ai dĩ tư...". Nghĩa là, bối cảnh xã hội thế nào thì sẽ sản sinh ra văn học thế ấy. Những câu này vốn quan sát không sai, nhưng người đời nay vẫn luôn cho rằng "âm" của "an dĩ lạc", "oán dĩ nộ", "ai dĩ tư" chính là "điềm báo" của "trị thế", "loạn thế", "vong quốc", thì e là đã nhầm rồi! Chúng ta có thể nói chính vì là loạn thế nên văn học mới mang màu sắc oán dĩ nộ; bối cảnh xã hội oán dĩ nộ mới sản sinh ra văn học oán dĩ nộ, chứ không phải có văn học oán dĩ nộ trước rồi mới tạo thành bối cảnh xã hội oán dĩ nộ! Chúng ta còn phải biết rằng: trong loạn thế mà văn học có thể oán dĩ nộ, đó chính là điều cực kỳ hợp lý, chứng tỏ các nhà văn thời bấy giờ đã hoàn thành chức trách của mình.

Đoạn lý lẽ nói trên nếu dùng lời lẽ phê bình văn học để chú giải, thì chính là: Văn học của các dân tộc bị bức hại luôn luôn thể hiện những tư tưởng bệnh lý như tàn khốc, oán hận, v.v. Điều này không phải là không có bằng chứng, chỉ cần nhìn vào văn học hiện đại của Nga, Hungary, Ba Lan, Do Thái là có thể hiểu được. Văn nhân Nga từ Gogol cho đến các nhà văn hiện đại, không một ai có tác phẩm không miêu tả sự chuyên chế đen tối và đồng cảm với những kẻ bị tổn thương; Ba Lan và Do Thái vì cảnh ngộ còn kém hơn người Nga, ngay cả tổ quốc cũng không còn, ngày ngày bị các dân tộc cường quyền chà đạp, nên văn học của họ lại càng có một màu sắc đặc biệt. Trong tác phẩm của Sienkiewicz đã thể hiện sự ngu muội, chính trực của người nước mình và sự hung bạo, xảo trá của người nước khác; ngoài sự đồng cảm với những kẻ bị tổn thương, ông còn vạch trần cả những yếu điểm chung của nhân loại. Tác phẩm của các nhà văn Do Thái như Pân-lai-sĩ (Perez) và Linetzki đều gửi gắm hy vọng trong tuyệt vọng; ý nghĩa trong tác phẩm của Binsicky (Pinski) lại càng rộng lớn hơn, ông phơi bày những yếu điểm của toàn nhân loại, vở kịch ngắn "Một đồng tiền" (A Piece of Advice/One Ruble) của ông châm biếm hành vi thú tính của toàn nhân loại, quả thật vô cùng sâu sắc. Tập truyện ngắn "Cám dỗ" cũng mang màu sắc tương tự. "Thần báo thù" và "Lão Moses" của Asch đã dùng phương pháp chủ nghĩa hiện thực để miêu tả ý nghĩa quả báo trong tôn giáo, sự thương xót đối với những kẻ làm ác khiến độc giả nảy sinh nỗi đồng cảm khác lạ. Hungary dường như là một ngoại lệ, tư tưởng hoài niệm văn hóa cổ đại của tổ quốc và chủ nghĩa yêu nước tràn ngập trong thơ ca của M. Vörösmarty, A. Petőfi, J. Arany, lấn át cả tư tưởng đồng cảm với những kẻ bị tổn thương; tuy nhiên, điều này cũng do tình hình quốc gia đặc biệt của Hungary gây nên. Hungary từ khi bị Thổ Nhĩ Kỳ xâm lược cho đến nay, không ngày nào là không dưới sự xâm hại của dân tộc khác, bảo tồn tôn giáo, bảo tồn tổ quốc, bảo tồn quốc phong, đó chính là nơi gửi gắm toàn bộ tinh thần của người Hungary. Kẻ thù của họ chỉ có một — đó là những dân tộc cường quyền đến chinh phục họ; họ không giống người Nga là phải tranh đấu giành tự do với bạo chúa trong nước, cũng không giống Ba Lan và Do Thái là không có tổ quốc của riêng mình; cho nên tư tưởng chủ nghĩa tổ quốc đặc biệt chiếm ưu thế. Đây cũng là kết quả tự nhiên nảy sinh từ bối cảnh xã hội, chính là bằng chứng đanh thép cho câu "văn học là tấm gương phản chiếu thời đại".

Đã nói nhiều lời thừa thãi ở trên, tôi chỉ muốn bày tỏ rằng văn học "oán dĩ nộ" chính là dòng chính của văn học loạn thế, và văn học chân chính cũng chỉ là văn học phản ánh thời đại. Bối cảnh xã hội hiện nay của chúng ta là bối cảnh thế nào? Nên sản sinh ra sáng tác như thế nào? Nhìn từ bề nổi, xã hội hiện nay binh hoang thường thấy, ai ai cũng cảm nhận nỗi khổ đau của cuộc sống bất an, quả thật có thể nói là "loạn thế", những sáng tác phản ánh thời đại này hẳn phải bi thảm, lay động lòng người biết bao! Nếu quan sát sâu thêm một tầng, sự xung đột về tư tưởng giữa những người già bảo thủ cố chấp và những thanh niên tiến bộ hướng tới cái mới vô cùng kịch liệt, đáng lẽ nên có những tác phẩm như "Liên đoàn thanh niên" của Ibsen và "Cha và con" của Đồ Cách Niết Phu để thể hiện nó; tính cách quốc dân chậm chạp, lười biếng đáng lẽ nên có tiểu thuyết như "Oblomov" của A. Goncharov để thể hiện; lũ sâu mọt trong giới giáo dục đáng lẽ phải được miêu tả như Pteredonov trong "Tiểu quỷ" của Sologub; sự ngu dốt, chính trực đáng thương của dân quê và thói lạm quyền, chèn ép của bọn "tú tài xấu xa", đáng lẽ phải có tiểu thuyết như "Tranh vẽ bằng than" của Sienkiewicz để miêu tả;... Những sáng tác phản ánh thời đại như vậy hiện nay vẫn chưa thể thấy được.

Không chỉ những tác phẩm thành công vang dội là không có, mà ngay cả những tác phẩm thử nghiệm cũng ít thấy; ở điểm này mà nói, dường như các nhà sáng tác hiện nay đang quá xem nhẹ bối cảnh xã hội trước mắt. Văn học mới Trung Quốc chỉ đang trong thời kỳ ủ mầm, xét về thế thì không thể ngay lập tức có được những sáng tác thành công thế nào, mối quan hệ trong thời kỳ này đương nhiên là một nguyên nhân; nhưng nguyên nhân lớn nhất vẫn là hoàn cảnh của chính người sáng tác. Những người sáng tác tiểu thuyết trong nước đa phần là người đọc sách nghiên cứu học vấn, chưa từng có kinh nghiệm trong xã hội tầng lớp thứ tư, giống như Cao Nhĩ Cơ từng làm thợ bánh, hay Dostoevsky từng lưu đày ở Siberia. Ấn tượng đã không sâu sắc, làm sao có thể miêu tả chân thực?

Vì vậy, những tiểu thuyết phản ánh bối cảnh xã hội đau thương không thể xuất hiện. Ngoài ra còn một nguyên nhân nữa — tuy không phải là nguyên nhân quan trọng nhất — đó là văn nhân Trung Quốc từ xưa đến nay chỉ coi tác phẩm văn học là thứ để tỏ tình thuật ý; gánh nặng lịch sử này đến tận bây giờ vẫn còn dư uy, tuy những năm gần đây người sáng tác đã cố gắng sửa đổi tệ hại này, nhưng rốt cuộc vẫn chưa thể xóa sạch hoàn toàn dấu vết, trong vô hình trung, cũng đã trói buộc không ít tài năng của người sáng tác.

Lời tuy đã nói như thế, nhưng rốt cuộc không tiện phủ nhận sạch trơn, nói rằng trong giới sáng tác hiện nay hoàn toàn không có tác phẩm thể hiện cuộc sống; những tiểu thuyết miêu tả một góc của cuộc sống xã hội, hiện nay đã thấy rất nhiều, chỉ là không có những tác phẩm miêu tả khí phách rộng lớn, sâu sắc mà thôi. Trong những tiểu thuyết miêu tả một góc cuộc sống xã hội đó, nhiều nhất là tiểu thuyết tình yêu; mà tiểu thuyết miêu tả hôn nhân không tự do lại chiếm một phần lớn. Vấn đề hôn nhân quả thực là một vấn đề lớn của thanh niên hiện nay, văn học miêu tả nhiều, há có thể nói là quá đáng? Nhưng coi nó như một phần quan trọng nhất trong toàn bộ cuộc sống liệu có phải là khinh trọng thất đáng (coi nhẹ việc chính, coi trọng việc phụ) không? Hơn nữa, rất nhiều sáng tác miêu tả hôn nhân lại chỉ có một diện mạo chung, — đó là: chàng trai A cô gái B, cha mẹ làm chủ hứa hôn từ nhỏ, chàng trai A lớn lên lại có tình yêu khác, đòi cha mẹ hủy bỏ hôn ước... — chẳng lẽ không thấy nhạt nhẽo sao? Đây cũng là điều khiến tôi không hài lòng.

Tóm lại, tôi cảm thấy văn học thể hiện cuộc sống xã hội mới là văn học chân chính, là văn học có quan hệ đến nhân loại. Ở những nước bị bức hại càng nên chú ý đến bối cảnh xã hội này, vì vậy tôi đưa ra một vài ý kiến thiển cận để các nhà sáng tác tham khảo.