[TIÊU DỀ]: Gửi Hạ Diễn

Đồng chí Hạ Diễn:

Hôm qua sau khi xem phim "Sớm xuân tháng Hai", tôi từng bày tỏ sơ qua ý kiến của mình. Lúc trên đường về xe ô tô, tôi lại ngẫm nghĩ lại nhiều lần, nay đặt bút viết thêm lần nữa để các đồng chí tham khảo.

Một, làm thế nào để nhìn nhận hai nhân vật Tiêu Giản Thu và Đào Lầm? Tôi cho rằng Tiêu và Đào vừa có điểm giống nhau lại vừa có điểm khác nhau. Cả hai đều có cốt cách phản kháng lại xã hội cũ, đó là điểm giống nhau; nhưng Tiêu thì từng trải sóng gió giang hồ nhiều năm, mang dáng vẻ bơ vơ không biết đi về đâu, còn Đào thì cách biệt với đời, bất ngờ tiếp xúc với trào lưu tư tưởng mới, cho nên mang nhiều khí phách dũng mãnh tiến lên. Việc Tiêu theo đuổi chân lý đã có từ nhiều năm nay, cho nên chủ nghĩa Tolstoy đã chiếm ưu thế tuyệt đối từ trước. Khi anh ta gặp Đào Lầm (cũng tức là lúc gặp chị Văn Tẩu), bề ngoài hoặc chủ quan tuy có vẻ như một kẻ dao động ngã ba đường, nhưng thực ra trong tiềm thức, chủ nghĩa Tolstoy mới thực sự chiếm thượng phong. Còn Đào thì bừng tỉnh đại ngộ, lại đúng vào trước đêm đại phong trào, thời cuộc sục sôi, Đào chỉ có khả năng bị cuốn vào trong đó, chứ không có dư địa để dao động ngã ba đường. Thế nhưng trình độ tư tưởng và trình độ nhận thức của Đào chưa đến mức có thể lớn tiếng bàn luận, thuyết phục được Tiêu. Hiện tại tôi không có thời gian lấy nguyên tác của Nhu Thạch ra để phân tích trạng thái tinh thần của hai nhân vật này, có lẽ miêu tả tính cách của nguyên tác đối với Tiêu và Đào không được rõ ràng minh bạch như vậy, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể dựa vào phim ảnh để phát triển họ theo hướng đó. Tại sao vậy? Bởi vì phát triển họ như thế, tuy có điểm khác biệt với nguyên tác, nhưng đối với hiện thực thời đó thì hoàn toàn không có sự mâu thuẫn.

Hai, nếu chúng ta khẳng định quan điểm trên, thì: A, nhấn mạnh tư tưởng dùng sức mạnh cá nhân để cứu vớt nỗi đau khổ nhân thế của Tiêu nhưng đồng thời bản thân lại hoài nghi (chọn một góc quay thích hợp thêm vài câu thoại súc tích, hoặc giãi bày với Đào, hoặc độc thoại); B, xử lý chị Văn Tẩu như thế nào? Văn Tẩu là một phụ nữ gia đình hiền lành, mang gánh nặng của lễ giáo cũ. Tin đồn trong trấn khiến cô đau khổ, nhưng tính cách ôn hòa và cảnh ngộ nghèo khó lại khiến cô không đành lòng cũng không thể kiên quyết từ chối sự chăm sóc và ân tình của Tiêu. Nếu chúng ta hiểu Văn Tẩu theo cách này, thì đoạn đối thoại khi A Bảo bệnh chết, Tiêu đến thăm, có thể sửa đổi lại một chút thành: Tiêu khuyên Văn Tẩu tái giá, hơn nữa còn ám chỉ có người sẽ chịu hy sinh mà tự nguyện đón nhận cô, Văn Tẩu ám chỉ "người này" đã có ý trung nhân khác, cô hà cớ gì phải hại người (phá hoại chuyện tình cảm của Đào Lầm) mà chẳng lợi mình (hoài nghi Tiêu chưa chắc đã yêu thương đến cùng, mà bản thân lại bị xã hội chê cười mắng mỏ)? Văn Tẩu bày tỏ sẽ dùng cái chết để chấm dứt nỗi thống khổ đằng đẵng, dặn Tiêu hãy chăm sóc thật tốt cho Thải Liên, đồng thời nói tiểu thư Đào nhất định cũng sẽ chăm sóc tốt cho Thải Liên. Căn cứ vào đó, C, thế nhưng kiểu ám chỉ phù hợp với cảnh ngộ bản thân của Văn Tẩu này lại không thể khiến Tiêu nhìn thẳng vào hiện thực, ngược lại còn khơi dậy chủ nghĩa Tolstoy trong tiềm thức của anh ta. Cho nên trong đêm tối mịt mờ dao động, anh ta đã thổ lộ thẳng thắn dự định của mình với tiểu thư Đào (đoạn này có thể dùng cách đối thoại như phim "Bình Nguyên", nhưng có thể sửa đổi một chút, trong sự kích động mang theo vẻ u uất, phảng phất hương vị "Gió hiu hiu dòng Dịch nước lạnh giá", có thể cân nhắc việc Tiêu tự ngâm câu này để tăng thêm bầu không khí). Đào thoạt đầu kinh ngạc, tiếp theo trầm mặc suy ngẫm, cuối cùng bình tâm lại, nói với anh ta rằng: "Đây là hành động cứu người dưới giếng, cô ấy sau này sẽ không hạnh phúc, anh cũng sẽ không hạnh phúc, còn tôi..." chưa nói hết câu, cô ấy đã chạy đi. D, sau khi Văn Tẩu tự sát, những cảnh quay vốn có đại thể vẫn có thể giữ lại, nhưng việc Tiêu để lại thư rồi bỏ đi dường như có thể sửa thành Tiêu đang viết thư, chưa viết xong thì Đào đến, Đào giật lấy bức thư đọc, lạnh lùng hỏi Tiêu định đi đâu, Tiêu không đáp, biểu lộ sự hoang mang tuyệt vọng. Đào dùng giọng điệu kiên quyết nói: Tôi cũng muốn đi. Tiêu kinh ngạc hỏi: Đâu? Đào đáp: Trung tâm của bão táp cách mạng. Tiêu mở trừng hai mắt, Đào nghiêm nghị nói: Anh bây giờ vẫn còn dao động nữa sao? Vẫn còn ảo tưởng sức mạnh cá nhân có thể mang lại hạnh phúc cho kẻ bất hạnh sao? Đào nói xong, phất áo bỏ đi như bay, Tiêu như kẻ vừa tỉnh cơn ác mộng, lớn tiếng hô hoán đuổi theo. Hết kịch.

Những suy nghĩ trên, vừa phê phán Tiêu, đồng thời lại không đến mức rời xa nguyên tác quá mức. Xử lý Tiêu thành một kẻ trốn tránh đấu tranh xem ra cũng không thỏa đáng; Tiêu chỉ là bị chủ nghĩa Tolstoy đầu độc tương đối sâu, hiểu lầm rằng đó là phương pháp để kháng cự thế lực cũ, cảm hóa lòng người, cho nên đối với con đường do Đảng Cộng sản chỉ thị mới chần chừ do dự suốt một thời gian dài mà thôi.

Hôm qua mọi người từng bàn về việc cắt bỏ đoạn Tiêu dự định cưới Văn Tẩu, nhưng sau đó tôi suy nghĩ lại nhiều lần, cảm thấy nếu cắt như vậy, thì những cảnh quay phía sau có không ít cảnh phải sửa đổi, quay bổ sung quá nhiều mà tình tiết cũng thiếu đi khúc chiết xoay vần, cho nên hiện tại tôi mới có suy nghĩ như trên. Xin các đồng chí tham khảo.

Kính chúc mạnh khỏe.

Nhạn Băng, ngày 2 tháng 11 năm 1963